Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 138-бабына түсініктеме. Бұлтартпау шарасын таңдау және қосымша шектеулерді белгілеу кезінде ескерілетін мән-жайлар
1. Бұлтартпау шарасын қолдану қажеттілігі және оның нақты қай түрін таңдау туралы мәселені шешу кезінде, осы Кодекстің 136-бабында көрсетілген негіздерден, сондай-ақ осы Кодекстің 137-бабының екінші бөлігінде көрсетілген қосымша шектеулерді белгілеуден бөлек, мынадай мән-жайлар да ескерілуге тиіс:
1) жасалған қылмыстың ауырлығы;
2) күдіктінің, айыпталушының жеке басы, оның жасы;
3) денсаулық жағдайы;
4) отбасылық жағдайы, отбасында асырауындағы адамдардың болуы;
5) күдіктінің, айыпталушының әлеуметтік байланыстарының беріктігі;
6) күдіктінің, айыпталушының беделі;
7) айналысатын қызметі;
8) күдіктінің, айыпталушының тұрақты жұмыс орнының немесе оқу орнының болуы;
9) мүліктік жағдайы;
10) тұрақты тұрғылықты жерінің болуы және басқа да мән-жайлар.
2. Осы Кодекстің 136-бабының бірінші бөлігінде көрсетілген негіздер болмаған кезде жасалған қылмыстың ауырлығы күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын таңдаудың жалғыз негізі бола алмайды.
Ескерту. 138-бапқа Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен өзгеріс енгізілді (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
Біз жоғарыда атап өткендей, ҚПК-нің 136-бабында көрсетілген бұлтартпау шараларын қолдану негіздерін пайдалану ҚПК-нің 138-бабының нормаларында келтірілген өзге де мән-жайлармен ұштастыра және оларды ескере отырып қана жол беріледі. Бұл, сөзсіз, бұлтартпау шараларын қолдану бөлігінде сот төрелігінің халықаралық және конституциялық стандарттарына сәйкес келетін қалыпты жағдай болып табылады. Аталған стандарттар қылмыс жасаған кез келген адамды кінәсіздік презумпциясы тұрғысынан, яғни әлі сотталмаған тұлға ретінде қабылдауды талап етеді. Бұл мәселеге біз ҚПК-нің жекелеген қағидаттары туралы нормаларға (ҚПК-нің екінші тарауы) түсініктеме беру кезінде де назар аударған болатынбыз.
ҚПК-нің 138-бабында реттелетін мән-жайлардың тізбесі түпкілікті болып табылмайды, сондықтан қылмыстық қудалау органдары мен сот өзге де мән-жайларды назарға ала алады. Олардың кейбіреулері, мысалы, адам бес жылдан аз мерзімге жаза көзделген қылмыс жасаған кезде күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын қолданудың ерекше негіздері ретінде тікелей көзделген (Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрғылықты жерінің болмауы, оның жеке басының анықталмауы, бұрын қолданылған бұлтартпау шарасын бұзуы және т.б.) (ҚПК-нің 147-бабының 1-бөлігі).
Жалпы алғанда, ҚПК-нің 138-бабының 1-бөлігіндегі «және басқа да мән-жайлар» деген сөз тіркесінің мазмұны адамның қылмыстық жауаптылығы мен жазасын ауырлататын немесе жеңілдететін, ҚК-нің 53–54-баптарында реттелетін мән-жайлар арқылы ашылады. Біздің ойымызша, бұлтартпау шараларын қолдану кезінде негізінен осы мән-жайларды басшылыққа алу қажет (ҚПК-нің 113-бабы 1-бөлігінің 4, 5-тармақтарының нормаларына берілген түсініктемені қараңыз).
Бұлтартпау шарасын таңдау және қосымша шектеулерді белгілеу кезінде ескерілетін қандай да бір мән-жайды пайдаланған кезде, қылмыстық процесті жүргізетін орган осындай сипаттағы барлық немесе жекелеген мән-жайлар туралы ақпарат қамтылған іс материалдарына сүйенуге тиіс. Іс жүзінде заң осы мән-жайларды тізбелей отырып, істе тиісті материалдардың болуын алдын ала көздейді. Іс материалдарында мұндай ақпараттың болмауы белгілі бір бұлтартпау шарасын таңдаудың заңсыздығы мен негізсіздігінің дәлелі болуы мүмкін.
ҚПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің нормасы мейлінше ізгілікті әрі әділетті болып табылады: егер ҚПК-нің 136-бабының 1-бөлігінде көрсетілген күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын таңдауға негіздер болмаса, жасалған іс-әрекеттің ауырлығы аталған бұлтартпау шарасын қолданудың жалғыз шарты ретінде қарастырылмауға тиіс. Яғни мұндай жағдайда да ҚПК-нің 138-бабының 1-бөлігінде көрсетілген барлық мән-жайлар ескерілуі қажет.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекішұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
