Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 69-бабына түсініктеме. Қорғаушыдан бас тарту
1. Күдікті, айыпталушы, сотталушы іс бойынша іс жүргізудің кез келген сәтінде қорғаушыдан бас тартуға құқылы. Мұндай бас тартуға тек күдіктінің, айыпталушының, сотталушының бастамасы бойынша, қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қатысып отырған қорғаушының не осы Кодекстің 67-бабы үшінші бөлігінде белгіленген тәртіппен тағайындалған қорғаушының қатысуымен ғана жол беріледі. Заң көмегіне ақы төлеуге қаражатының болмауына байланысты қорғаушыдан бас тарту қабылданбайды. Бас тарту жазбаша нысанда ресімделеді немесе тиісті тергеу әрекетінің не сот әрекетінің хаттамасында көрсетіледі.
2. Осы Кодекстің 67-бабы бірінші бөлігінің 2), 3), 4) және 5) (адамға жаза түрі ретінде өлім жазасы немесе өмір бойына бас бостандығынан айыру тағайындалуы мүмкін қылмыс жасады деген күдік болған кезде) тармақтарында, 6) тармағында (күдіктіні сот-психиатриялық сараптамаға стационарлық тәртіппен мәжбүрлеп жіберген кезде) көзделген жағдайларда күдіктінің, айыпталушының қорғаушыдан бас тартуын қылмыстық процесті жүргізетін орган қабылдай алмайды.
3. Қорғаушыдан бас тарту адамның кейіннен қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге қорғаушыны қатыстыру туралы өтінішхат беруге құқығынан айырмайды. Қорғаушының процеске кірісуі осы уақытқа дейін тергеп-тексеру немесе сот талқылауы барысында жасалған әрекеттерді қайталауға әкеп соқпайды.
ҚІЖК қорғаушыдан бас тартудың заңдылығы мен негізділігіне үлкен мән береді, бұл мәселелерді жеке бапта реттеуді көздеген. Бұл кездейсоқ емес, өйткені аталған әрекеттің кез келген дұрыс ресімделмеуі бірінші сатыдағы сот үкімінің жоғары тұрған соттар тарапынан сөзсіз күшін жоюға әкеп соғуы мүмкін (ҚІЖК-нің 436-бабының 3-бөлігі). Бұл туралы ҚІЖК-нің «Қорғаушыдан бас тарту» деп аталатын 69-бабының нормалары да куәландырады.
ҚІЖК-нің 67-бабы 1-бөлігінің 2–6-тармақтарында көрсетілген негіздер бойынша қорғаушының қатысуы күдіктінің, айыпталушының, сотталушының мұны қалайтынына немесе қаламайтынына қарамастан, әрдайым міндетті болып табылады. Бұл қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің жасына, дене және психикалық қасиеттеріне, оның сот ісін жүргізу тілін білмеуіне, қылмыстың сипатына және оны жасағаны үшін тағайындалатын жазаға (ҚІЖК-нің 67-бабы 1-бөлігінің 2–5-тармақтары), сондай-ақ жеке адамның психикалық қасиеттеріне байланысты, олардың тереңдігін тек мәжбүрлеп стационарлық сот-психиатриялық сараптама тағайындау және жүргізу нәтижесінде ғана анықтауға болады (ҚІЖК-нің 67-бабы 1-бөлігінің 6-тармағы).
ҚІЖК-нің 67-бабы 1-бөлігінің 1, 7–11-тармақтарында көзделген негіздер бойынша қорғаушының міндетті түрде қатысуын заң күдіктінің, айыпталушының, сотталушының қалауына (өтінішхатына) байланыстырады. Осы негіздер бойынша қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің қорғаушыдан бас тартуына жол беріледі, алайда мұндай бас тарту нақты әрі анық білдірілуге, сондай-ақ қорғалушының жазбаша өтініші түрінде немесе тиісті тергеу әрекетінің не сот отырысының хаттамасында көрсетілуге тиіс.
Заң қорғаушыдан бас тартуға тек қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің бастамасы бойынша, іске қатысып отырған қорғаушының немесе қорғаушы ретінде тағайындалған адамның қатысуымен ғана жол берілетінін және қорғаушының өзінің қатысуынсыз мұндай бас тартуға жол берілмейтінін арнайы атап көрсетеді (ҚІЖК-нің 67-бабының 3-бөлігі, 69-бабының 1-бөлігі).
Қылмыстық процесті жүргізетін орган күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға оның қаражатының бар-жоғына қарамастан, қорғаушыны тағайындау мүмкіндігі туралы құқығын түсіндіруге тиіс. Қорғаушыдан бас тарту сот ісін жүргізудің кез келген сатысында орын алуы мүмкін және ол заң көмегіне ақы төлеуге қаражаттың болмауына байланысты болмауға тиіс. Адвокаттың еңбегіне ақы төлеу үшін қаражаттың іс жүзінде болмауы жағдайында қорғаушыдан бас тарту мәжбүрлі деп танылып, қабылданбауға тиіс. ҚІЖК-нің 99-бабының 6-бөлігіне сәйкес қорғаушыдан бас тарту туралы өтінішхат бойынша шешім уәжді қаулымен ресімделеді, онымен қорғаушы, күдікті, айыпталушы, сотталушы дереу таныстырылып, мұны өз қолдарымен куәландырады. Қорғаушының қатысуы адвокаттың ордерін немесе қорғаушы ретінде жіберілген өзге адамның тиісті құжатының көшірмесін қылмыстық іс материалдарына қоса тіркеу арқылы расталады (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 6 желтоқсандағы № 26 «Қорғау құқығын реттейтін қылмыстық-процестік заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағы).
Жалпы алғанда, қорғаушыдан бас тартуды қабылдау туралы мәселені шешу қылмыстық процесті жүргізетін органның құзыретіне жатады (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 6 желтоқсандағы № 26 «Қорғау құқығын реттейтін қылмыстық-процестік заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағы). Мысалы, қорғаушыдан бас тарту іс бойынша белгілі бір мән-жайларға байланысты да қабылданбауы мүмкін (айыптаудың үлкен көлемі, жауаптылыққа тартылатын адамдардың едәуір көп болуы, іс материалдарының болуы, оларды зерттеу күдікті, айыпталушы, сотталушы үшін белгілі бір қиындықтар туғызуы және т.б.).
ҚІЖК-нің 94-бабының 1-бөлігінде көрсетілген негіздер бойынша қорғаушыны іс бойынша іс жүргізуге қатысудан шеттету қылмыстық процесті жүргізетін органды күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға, сотталған адамға, ақталған адамға басқа қорғаушы ұсыну міндетінен босатпайды. Қорғаушыны іске қатысудан шеттеткен кезде қылмыстық процесті жүргізетін орган қаулы шығарады, оған сотқа дейінгі іс жүргізу барысында ҚІЖК-нің 106-бабында белгіленген тәртіппен, ал сот талқылауы барысында ҚІЖК-нің 422-бабында белгіленген қағидалар бойынша шағым жасалуы мүмкін (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 6 желтоқсандағы № 26 «Қорғау құқығын реттейтін қылмыстық-процестік заңнаманы қолдану практикасы туралы» нормативтік қаулысының 15-тармағы).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Марат Көкамовтан.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
