103-бапқа түсініктемелер. Қазақстан Республикасы Азаматтық іс жүргізу кодексінің мемлекеттік бажы

Мемлекеттік бажды төлеу тәртібі мен оның мөлшері, сондай-ақ оны төлеуден босату негіздері "салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы" Қазақстан Республикасының Кодексінде (Салық кодексі) айқындалады.Мемлекеттік баждың бюджетке төленуі төлем құжаттарымен немесе кассалық құжаттармен, ал төлемдерді банкоматтар, электрондық терминалдар, қашықтан байланыс арналары және "электрондық үкіметтің" төлем шлюзі арқылы төлеген кезде - чектермен және түбіртектермен қағаз жеткізгіштерде немесе электрондық түрде расталуға тиіс.Мемлекеттік бажды төлеу тәртібі мен мөлшері Салық кодексінде айқындалады. Қазақстан Республикасының аумағындағы мемлекеттік баж салық кодексінің 535-бабында санамаланған сот жасаған іс-әрекеттері үшін мемлекет кірісіне міндетті түрде алынуға тиіс. Мемлекеттік баж мөлшері заңмен белгіленген және талап қою бағасына байланысты - мүліктік сипаттағы, ал мүліктік емес сипаттағы талаптар бойынша - талап қою нысанасына, сондай-ақ жасалатын іс жүргізу әрекетінің сипатына және өтініш берушінің құқықтық мәртебесіне байланысты болады.Салық кодексінің 541-бабында мемлекеттік баж төлеуден босатылуға жататын адамдардың қатаң тізбесі, сондай-ақ істердің жекелеген санаттары (еңбек, авторлық, алимент және т.б.) бойынша негіздер көзделеді.Жеке және заңды тұлғалар мемлекеттік баж төлеушілер болып табылады, заңды маңызы бар іс-әрекеттер жасау және (немесе) құжаттар беру жөнінде сотқа жүгінушілер.Мемлекеттік баж төлеудің бірқатар мәселелері "Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы"Жоғарғы Соттың 2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 9 нормативтік қаулысында түсіндірілді.АІЖК-нің 103-бабының және Салық кодексінің 535-бабының мағынасын негізге ала отырып, мемлекеттік бюджетке мемлекеттік баж алу объектілеріне әрбір/әрбір/ қабылданған/қабылданған/ сот іс жүргізуге жатады:- талап қоюшының не үшінші тұлғаның бастапқы және/немесе/ қарсы талап қою арызында қойылған дербес талабы;- талап қою бағасын ұлғайту туралы қосымша өтініш;- ерекше іс жүргізу істері бойынша өтініш/шағым/ өтініш;- даусыз талаптар бойынша борышкерден ақшалай сомаларды өндіріп алу немесе мүлікті талап ету туралы өтініш (сот бұйрығын шығару туралы өтініш);- талап қою бағасын ұлғайту туралы атқару парағының телнұсқасын беру туралы;- сот шешімдерінің, үкімдерінің, ұйғарымдарының, соттардың өзге де қаулыларының көшірмелерін (телнұсқаларын), сондай-ақ істен тараптардың және іске қатысатын басқа да адамдардың өтініші бойынша Соттар беретін басқа да құжаттардың көшірмелерін қайта беру туралы өтініш; - төрелік пен шетелдік соттардың шешімдерін мәжбүрлеп орындауға атқару парақтарын беру туралы өтініш; 

- сот актілерін кассациялық тәртіппен соттардың ұйғарымдарына, шешімдері мен қаулыларына қайта қарау туралы өтінішхат.Сотқа берілетін талап-арыздар мен арыздар, сондай-ақ қарсы талап-арыздар әрқайсысы мемлекеттік баж алу объектісі болып табылатын бірнеше дербес талап-арыздарды қамтуы мүмкін.Салық кодексінің 533-бабының мағынасын негізге ала отырып, азаматтық сот ісін жүргізуде мемлекеттік баж төлеушілерге тиісті құрылымдық бөлімшенің мүддесі үшін заңды маңызы бар іс-әрекеттер жасау кезінде жеке және заңды тұлғалар не олардың уәкілетті органдары жатады:- талап қоюшы, арыз немесе шағым бастапқы берілген кезде арыз берушілер;- қарсы арыз берілген жағдайда соттарда жауапкер болып көрінетіндер;- сот қарайтын дау мәніне дербес талаптар қоятын үшінші тұлғалар болып көрінетіндер;- бастапқы талапкер істен шығып қалған және оны құқықтық мирасқормен ауыстырған жағдайда, соңғысы мемлекеттік баж төлеуші болып табылады, егер ол сотта қаралатын дау мәніне тәуелсіз талаптар қоятын бастапқы талапкер төлемеген;- сот актілерін кассациялық тәртіппен соттардың ұйғарымдарына, шешімдері мен қаулыларына қайта қарау туралы өтініш берген кезде не сот актілерінің көшірмелерін және істен басқа құжаттардың көшірмелерін қайта беру үшін сотқа жүгінген жағдайда іске қатысушы тараптар мен басқа да адамдар.Жоғарыда аталмаған басқа тұлға мемлекеттік баж төлеген жағдайда, төлем тапсырмасында (түбіртекте) төлеуші қандай іс-әрекет жасағаны және осы төлемді кімге жасағаны көрсетілуге тиіс.Азаматтық сот ісін жүргізуде алынуға жататын мемлекеттік баж ставкалары, Салық кодексінің 535-бабында азаматтық істің түріне, жасалатын іс жүргізу әрекетінің сипатына, сондай-ақ өтініш берушінің құқықтық мәртебесіне байланысты белгіленген. Мемлекеттік бажды есептеу Қазақстан Республикасында мемлекеттік баж төленген күнге белгіленген есептік көрсеткіш мөлшеріне (мемлекеттік баждың тіркелген пайыздық мөлшерлемелері) не талап қою бағасына пайыздық қатынасқа (пропорционалды мемлекеттік баж) негізге алына отырып жүргізіледі.Мүліктік сипаттағы даулар бойынша сот актілерін кассациялық тәртіппен қайта қарау туралы өтінішхаттардан мемлекеттік баждың мөлшерін айқындау кезінде өтініш беруші даулайтын соманы негізге алған жөн, өтініште көрсетілген.Бөлек бөлінген өндіріс бойынша мемлекеттік баж екінші рет төленбейді.АІЖК-нің 277-бабының 2), 3), 5) және 6) тармақшаларында, сондай-ақ 279-бабының 1), 2) және 5) тармақшаларында көрсетілген жағдайларды қоспағанда, бұрын қараусыз қалдырылған не іс жүргізу тоқтатылған қайта қойылған талап-арыздар бойынша мемлекеттік баж жалпы негіздерде төленеді.

Істі қарау не бітімгершілік келісімді бекіту кезінде талап қою талаптарының мөлшері ұлғайған жағдайда мемлекеттік баждың жетіспейтін сомасын талап қоюшының талап қоюдың ұлғайтылған бағасына сәйкес қосымша төлейді.Түсініктеме берілген баптың мемлекеттік бажының мөлшеріне қатысты мәселелер тұтастай алғанда салық кодексімен реттелсе де, азаматтық істер бойынша сот төрелігін іске асыру кезінде сот практикасында туындайтын белгілі бір құқықтық проблеманы тудыратын елеулі мән-жайға назар аударылады.Мәселен, кейбір жағдайларда, егер талапкер мәмілені жарамсыз деп тану туралы талап қойса, мүлікті қайтару туралы мәселе көтермейді, мемлекеттік баж мүліктік емес талап ретінде алынады, тек келісімнің өзі даулы деп санайды. Егер талапкер АК-нің 157-бабының 3-тармағына сәйкес екінші Тараптың мәміле бойынша алынған барлық нәрсені заттай қайтару туралы бір мезгілде талап қойса, ал құнын ақшамен өтеу мүмкін болмаған жағдайда, мемлекеттік баж мүліктік емес және мүліктік сипаттағы талаптар үшін белгіленген мөлшерге сүйене отырып, бір мезгілде алынады.Басқа жағдайларда, мұндай талаптар бойынша Соттар заңға сәйкес қалпына келтіруді қолдануға жататынына сеніп, мүліктік емес сипаттағы бір талап ретінде мемлекеттік баж алады.Бұл сот практикасында және үшінші нұсқада кездеседі, мәмілені жарамсыз деп тану туралы талап-арыздар бойынша Соттар даулы мүліктің құнын негізге ала отырып, мүліктік сипаттағы талап үшін мемлекеттік баж алады.Үшінші нұсқаны қолдау үшін келесі негіздемелер келтірілген.Өздеріңіз білетіндей, азаматтық заңнама мыналарды реттейді: - ақшалай бағасы болуы мүмкін мүліктік қатынастар, (сатып алу-сату шарты-классикалық өтеулі шарт; сыйға тарту шарты бойынша, АК-нің 506-бабына сәйкес мүлікті немесе мүліктік құқықты өтеусіз беру орын алса да, шарттың нысанасы да ақшалай бағалауға ие.

Азаматтық кодекстің 147, 148, 378, 1050 - баптарының мағынасына сүйене отырып, шарт - бұл азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған біржақты, екі немесе көпжақты мәміле. Өсиет, кез келген басқа мәміле сияқты, азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған, оның жарамсыздығы кез келген басқа шарт сияқты, АК-нің 1056-бабына сәйкес мәмілелердің жарамсыздығы туралы АК-нің 4-тарауының ережелеріне негізделеді. Өсиет-өсиетті Орындаушыға, мұрагерге міндеттеме жүктелуі мүмкін шарт (АК 1057-1059-баптары). Сонымен қатар, мұрагер мұраны қабылдаудан бас тартуға құқылы);- жеке мүліктік емес қатынастар (бұл мүліктік құқықтармен қатар жүретін мүліктік емес қатынастар, мысалы, зияткерлік меншік ("Авторлық құқық және сабақтас құқықтар туралы" Заңның 15-бабы (автор деп тану құқығы, туындыға қол сұғылмаушылық, жеке мүліктік емес құқықтар авторға оның мүліктік құқықтарына қарамастан тиесілі және иеліктен шығарылмайтын және т. б.) және иеліктен шығарылмайтын материалдық емес игіліктер, олар азаматтық заңдармен реттелмейді, бірақ егер бұл тауарлардың мәнінен өзгеше туындамаса, қорғалады.Осылайша, иеліктен шығару мәмілесінің мәні ретінде, тек мүліктік қатынастар болуы мүмкін, сәйкесінше, талапкер осы талап арызда мүлікті қайтару туралы талап қоймағанына қарамастан, мүліктік сипаттағы мәміленің заңдылығы даулы. Бұл жағдайда талап қою бағасы шарттың бағасы болып табылады.Сондықтан, талапкер тек, мысалы, оның қатысуымен жасалған сатып алу-сату мәмілесіне дау айтқан жағдайда, ал даулы мүлікпен келесі бірнеше мәмілелер жасалған болса, сот АІЖК-нің 52-бабына сәйкес осы мүлікпен жасалған басқа мәмілелерге қатысушыларды жауапкер тарапынан дербес талаптарды мәлімдемейтін үшінші тұлға ретінде тартуға құқылы, мұндай дауды шешу кезінде кімнің құқықтары қозғалады.АІЖК-нің 106-бабында көзделген істерді қоспағанда (мемлекеттік бажды төлеуден босатылған және мемлекеттік бажды төлеуді кейінге қалдырған жағдайларда), сондай-ақ сот құжаттардың көшірмелерін берген кезде (Салық кодексінің 547-бабының 2-тармағы) сотқа тиісті өтініш (шағым) немесе сот бұйрығын шығару туралы өтініш бергенге дейін мемлекеттік баж теңгемен төленуге тиіс).Мемлекеттік баж сомасын бюджетке төлеу банктер немесе ұйымдар арқылы аудару жолымен жүргізіледі, уәкілетті орган белгілеген нысан бойынша қатаң есептілік бланкілерінің негізінде банк операцияларының жекелеген түрлерін жүзеге асыратын не оны қолма-қол ақшамен енгізетін (Салық кодексінің 547-бабының 4-тармағы).

Тиісінше, мемлекеттік баждың бюджетке төленуі төлем немесе кассалық құжаттармен расталуы тиіс.Мемлекеттік бажды төлеудің дәлелі заңда белгіленген тәртіппен талап қою орны бойынша бюджетке мемлекеттік бажды төлегенін куәландыратын (Салық кодексінің 547-бабының 3-тармағы) және "төлемдер мен ақша аударымдары туралы"Заңның талаптарына сәйкес келетін төлем құжатының түпнұсқасы болып табылады. Мемлекеттік баждың төленгенін төлем құжатының көшірмесімен растауға жол берілмейді, сондай-ақ төлеушінің өтініші бойынша азаматтық істен төлем құжатының түпнұсқасын көшірмесіне ауыстыра отырып беруге жол берілмейді.Банкоматтар, электрондық терминалдар, қашықтан байланыс арналары және "электрондық үкіметтің" төлем шлюзі арқылы төлемдерді төлеу кезінде бюджетке мемлекеттік бажды төлеу қағаз жеткізгіштердегі немесе электрондық түрдегі чектермен және түбіртектермен расталуға тиіс.АІЖК-нің 85-бабын Басшылыққа ала отырып, соттар болған жағдайлар бар, Тараптың өтініші бойынша мемлекеттік баж төлеу туралы құжаттардың түпнұсқаларын қайтарады. Сонымен қатар, Заңның бұл нормасы іс үшін маңызы бар нақты мән-жайлар туралы мәліметтерді қамтитын құжаттар АІЖК-нің 64, 81-баптарының ережелеріне сәйкес жазбаша дәлелдемелерді қайтаруды көздейді, мемлекеттік бажды Растауды бюджетке есепке жатқызу ретінде талап арызға қоса берілген құжаттың түпнұсқасы мұндай болып табылмайды және тараптың өтініші бойынша қайтарылуға жатпайды іс бойынша.Қайта берілетін талап қоюға мемлекеттік бажды төлеудің дәлелі ретінде мемлекеттік бажды төлеу туралы бастапқы төлем құжаты қоса берілуі мүмкін, соттың ұйғарымы не шешімі бойынша талап қоюшыға бюджеттен қайтарылуға жататын, бірақ егер бұл ретте мемлекеттік баж сомасы бюджетке есептелген күннен бастап үш жылдық мерзім өтпесе, ол оны алмаған.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЖОҒАРҒЫ СОТЫНЫҢ КІТАПХАНАСЫ

Астана, 2016 жыл

УДК 347 (574)  

К 63

ISBN 978-601-236-042-4

 Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы