Әрбір ата-ананың жанында балалар қалған жағдайда кәмелетке толмаған балаларды асырауға алимент өндіріп алу

Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысы Ғабит Мүсірепов атындағы аудандық сотының 2022 жылғы 22 желтоқсандағы шешімімен К.А.-ның Ж.Б.-ға қарсы некені бұзу туралы талап арызы қанағаттандырылды. Тараптар алимент өндіру туралы талап қоймаған. Сот кәмелетке толмаған екі баланың тұрғылықты жерін әкесімен, ал бір баланың тұрғылықты жерін анасымен белгілеп, Ж.Б.-дан К.А.-ның пайдасына екі баланы асырау үшін оның табысының 1/3 бөлігін мөлшерінде, ал К.А.-дан Ж.Б.-ның пайдасына бір кәмелетке толмаған баланы асырау үшін оның табысының 1/4 бөлігін мөлшерінде алимент өндірді.

Бұл ретте Кодекстің 141-бабының 4-тармағына сәйкес, егер балалардың әрқайсысы ата-аналардың бір-бірінің жанында қалатын болса, ата-аналардың бірінен екіншісінің пайдасына өндірілетін алимент мөлшері материалдық жағдайы төмендеу ата-ананың пайдасына тұрақты ақшалай сома түрінде белгіленетінін ескеру қажет.

Осыған байланысты алиментті тұрақты ақшалай сома түрінде өндіру мәселесі шешілуге тиіс болғандықтан, тараптарға балалар әр ата-ананың жанында қалған жағдайда материалдық жағдайы төмен жұбайдың тиісті дәлелдемелерді ұсына отырып, сотқа талап қоюға құқылы екендігін түсіндіру қажет.

Соттылық

Соттылықтың жалпы қағидасына сәйкес, некені бұзу туралы талап арыз Азаматтық процестік кодекстің 29-бабына сәйкес жауапкердің тұрғылықты жері бойынша беріледі.

Егер талапкермен бірге кәмелетке толмаған балалар тұрса, талап арыз талапкердің тұрғылықты жері бойынша да берілуі мүмкін (АПК-нің 30-бабының жетінші бөлігі).

Осы санаттағы істердің соттылығын айқындау мәселелері соттар үшін қиындық туғызбайды, дегенмен сот тәжірибесінде бірқатар қателіктер кездеседі.

Тұрғылықты жер деп азаматтың тұрақты немесе көбінесе тұратын елді мекені танылады.

Мемлекеттік баж

Салық кодексінің 610-бабы 1-тармағының 5) тармақшасына сәйкес, сотқа берілетін некені бұзу туралы талап арыздан 0,3 АЕК мөлшерінде мемлекеттік баж (бұдан әрі – мемлекеттік баж) алынады.

Мемлекеттік бажды төлеу және оның төленгенін растайтын құжаттарды талап арызға қоса тіркеу талап арызды сот өндірісіне қабылдау және оны қарау үшін міндетті шарт болып табылады.

Мемлекеттік бажды төлеуші талапкер болып табылады.

Алайда соттардың мемлекеттік бажды талапкер емес, жауапкер төлеген түбіртек қоса берілген талап арыздарды қабылдау жағдайлары кездеседі.

Мысалы, Солтүстік Қазақстан облысының Тайынша аудандық соты Б.К.-ның Б.Н.-ға қарсы некені бұзу туралы талап арызын өндірісіне қабылдаған, алайда талап арызды Б.К. бергенімен, мемлекеттік бажды жауапкер Б.Н. төлеген.

Істерді зерделеу нәтижесінде анықталғандай, талапкер талап арыз берген кезде төлеген мемлекеттік баж АПК-нің 109-бабының 1-бөлігіне сәйкес талап қанағаттандырылған жағдайда жауапкерден талапкердің пайдасына өндіріліп беріледі.

Сонымен қатар, талап қанағаттандырылғанына қарамастан, некені бұзу туралы талап арыз берген кезде төленген мемлекеттік баж сомасы жауапкерден талапкердің пайдасына өндірілмеген жағдайлар да кездеседі.

Дауды сотқа дейін реттеу тәртібі сақталмауына байланысты талап арызды қайтару

2021 жылғы 30 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының азаматтық және азаматтық процестік заңнама мәселелері бойынша кейбір нормативтік қаулыларына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы нормативтік қаулысы қабылданды. Осы қаулымен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2000 жылғы 28 сәуірдегі №5 «Некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы істерді қарау кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысына өзгерістер мен толықтырулар енгізілді.

Өзгерістердің енгізілуіне ортақ кәмелетке толмаған балалары, сондай-ақ мүліктік және өзге де талаптары жоқ ерлі-зайыптылардың некені бұзу туралы істерінің соттарда қаралуы себеп болды. Ал Кодекске сәйкес мұндай ерлі-зайыптылардың өзара келісімі болған жағдайда неке тіркеуші органда бұзылады.

Жаңа редакцияда баяндалған Нормативтік қаулының 6-тармағына сәйкес, ортақ кәмелетке толмаған балалары және бір-біріне қатысты мүліктік немесе өзге де талаптары жоқ ерлі-зайыптылардың некені бұзу туралы талап арызбен сотқа жүгінуі үшін жауапкердің тіркеуші органда некені бұзудан бас тартқанын немесе қарсылығы болмаса да некені бұзудан жалтарғанын растайтын дәлелдемелер ұсынуы қажет.

Мұндай дәлелдемелерді ұсыну талапкердің міндеті болып табылады. Егер мұндай дәлелдемелер ұсынылмаса, АПК-нің 152-бабы бірінші бөлігінің 1) тармақшасына сәйкес, осы санаттағы істер бойынша заңда белгіленген сотқа дейінгі реттеу тәртібінің сақталмауына байланысты талап арыз қайтарылуға жатады.

Сонымен қатар, жауапкердің тіркеуші органда некені бұзудан бас тартқанын немесе одан жалтарғанын растау үшін қандай құжаттар ұсынылуы мүмкін екендігі жөнінде түсіндірмелер берілген.

Істі сот талқылауына дайындау

Нормативтік қаулының 3-тармағына сәйкес, соттар некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы істі сот талқылауына мұқият дайындауға міндетті.

Судья талап арызды қабылдағаннан кейін, әдетте, екінші жұбайды шақырып, оның талап арызға көзқарасын анықтауы, ерлі-зайыптылар арасында соттың қарауына жататын өзге даулы мәселелердің бар-жоғын тексеруі және некені бұзу туралы талаппен бірге қандай талаптардың қаралуы мүмкін екенін түсіндіруі тиіс.

Істі қарау мерзімдерін сақтау

Кодекстің 19-бабының 3 және 4-тармақтарына сәйкес, некені (ерлі-зайыптылықты) сот тәртібімен бұзу ерлі-зайыптылардың сотқа некені бұзу туралы өтініш берген күнінен бастап бір ай өткеннен кейін жүргізіледі.

Ерекше жағдайларда сот осы баптың 3-тармағында көрсетілген мерзім аяқталғанға дейін некені бұзуға құқылы.

Жинақтау барысында кейбір судьялардың заң талаптарын бұзып, бір айлық мерзім өтпей тұрып некені бұзу туралы шешім шығарғаны анықталған.

Татуластыру рәсімдері

Кодекстің 20-бабына және Нормативтік қаулының 10-тармағына сәйкес, соттар ерлі-зайыптылардың бірінің некені (ерлі-зайыптылықты) бұзуға келісімі болмаған жағдайда ғана оларды татуластыру шараларын қолданады және ерлі-зайыптыларға алты айға дейінгі мерзімде татуласу мүмкіндігін бере отырып, істі қарауды кейінге қалдырады.

Жүргізілген қорытындылау нәтижесі көрсеткендей, некені бұзу туралы талаптардың басым бөлігі тараптардың татуласуына байланысты талапкердің өтініші бойынша Азаматтық процестік кодекстің 279-бабының 8) тармақшасы негізінде қараусыз қалдырылған. Сонымен қатар, тараптар татуласқан жағдайда соттар талаптан бас тартуды қабылдап, іс бойынша іс жүргізуді тоқтатқан.

АПК-нің 174-бабының 1 және 2-бөліктеріне сәйкес, сот тараптарды татуластыру шараларын қабылдайды және процестің барлық сатыларында дауды реттеуге жәрдемдеседі. Тараптар өзара талаптарды толық көлемде немесе ішінара реттей отырып, бітімгершілік келісім, медиация тәртібімен дауды (жанжалды) реттеу туралы келісім, партисипативтік рәсім тәртібімен дауды реттеу туралы келісім жасасу арқылы немесе АПК-де көзделген өзге де тәсілдерді пайдалану арқылы дауды шеше алады.

«Медиация туралы» Заңның 1-бабына сәйкес медиация рәсімі азаматтық құқықтық қатынастардан туындайтын дауларға, сондай-ақ еңбек және отбасылық құқықтық қатынастардан туындайтын дауларға қолданылуы мүмкін.

Істерді қарау тәжірибесі

Нормативтік қаулының 11-тармағына сәйкес, некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы істерді соттар, әдетте, екі жұбайдың да қатысуымен қарауға тиіс. Тараптардың өзара қарым-қатынасын, некені бұзу туралы мәселенің қойылу себептерін, ерлі-зайыптылар арасындағы келіспеушіліктің нақты себептерін жан-жақты анықтау қажет.

Алайда ортақ кәмелетке толмаған балалары бар ерлі-зайыптылардың некені бұзуға өзара келісімі болған жағдайда, сондай-ақ олардың арасында мүліктік және өзге де талаптар болмаған кезде немесе жұбайлардың біреуі некені бұзу туралы өтініш бергенімен, екіншісі қарсылық білдірмей тұрып, өзінің әрекетімен не әрекетсіздігімен некені бұзудан жалтарған жағдайда, сот некені бұзудың себептерін анықтамай-ақ некені бұзады.

Көрсетілген жағдайларда неке АПК-нің 183-бабына сәйкес екі айға дейінгі мерзімде бұзылады.

Кодекстің 22-бабының 2-тармағына сәйкес, егер осы баптың 1-тармағында көрсетілген мәселелер бойынша ерлі-зайыптылар арасында келісім болмаса немесе мұндай келісім балалардың не жұбайлардың бірінің мүдделерін бұзатыны анықталса, сот:

1. некені (ерлі-зайыптылықты) бұзғаннан кейін кәмелетке толмаған балалардың қай ата-анасымен бірге тұратынын анықтауға;
2. балаларды асырауға алиментті қай ата-ананың және қандай мөлшерде төлейтінін анықтауға;
3. ерлі-зайыптылардың талап етуі бойынша, кәмелетке толмаған балалардың және (немесе) жұбайлардың өздерінің мүдделерін ескере отырып, олардың ортақ бірлескен меншігіндегі мүлікті бөлуге;
4. басқа жұбайынан асырау алуға құқығы бар жұбайдың талабы бойынша осы асыраудың мөлшерін анықтауға;
5. ата-ананың баламен қарым-қатынас жасау тәртібін белгілеуге міндетті (5) тармақша 2023 жылғы 27 наурыздағы Заңмен толықтырылып, 2023 жылғы 8 сәуірден бастап қолданысқа енгізілген).

Нормативтік қаулының 13-тармағына сәйкес, егер жоғарыда аталған мәселелер бойынша ерлі-зайыптылар арасында келісім болмаса немесе сотқа ұсынылған келісім балалардың мүдделерін бұзса, сот кәмелетке толмаған балалардың қай ата-анасымен бірге тұратынын, балаларды асырауға алименттің қай ата-анадан және қандай мөлшерде өндірілетінін анықтауға міндетті.

Сот сондай-ақ балалардан бөлек тұратын ата-ананың балаларды тәрбиелеуге қатысуға міндетті екенін және олармен қарым-қатынас жасауға құқығы бар екенін, ал екінші ата-ананың бұған кедергі жасауға құқығы жоқ екенін түсіндіруге тиіс. Бұл туралы сот отырысының хаттамасына жазба енгізіледі.

Сот тәжірибесі көрсеткендей, шешім шығарумен аяқталған істердің басым көпшілігі бойынша некені бұзу туралы талаптар қанағаттандырылған.

Соттар Кодекстің 16-бабының 2-тармағына сәйкес, әйелдің жүктілігі кезеңінде және бала туғаннан кейінгі бірінші жыл ішінде жұбайының келісімінсіз некені бұзу мүмкін еместігіне байланысты талаптарды қанағаттандырудан бас тартқан.

Нормативтік-құқықтық база

Некені бұзу туралы дауларды қарау кезінде қолданылуға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер:

1. Қазақстан Республикасының Конституциясы;
2. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (АК);
3. Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (АПК);
4. Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодексі;
5. Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы №120-VI ҚРЗ «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Кодексі (Салық кодексі);
6. Қазақстан Республикасының 2002 жылғы 8 тамыздағы №345-II «Қазақстан Республикасындағы баланың құқықтары туралы» Заңы;
7. Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 28 қаңтардағы №401-IV «Медиация туралы» Заңы;
8. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2000 жылғы 28 сәуірдегі №5 «Некені (ерлі-зайыптылықты) бұзу туралы істерді қарау кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;
9. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 29 қарашадағы №15 «Балаларды тәрбиелеуге байланысты дауларды шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;
10. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2019 жылғы 29 қарашадағы №6 «Алимент өндіруге байланысты істерді қарау кезінде соттардың заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;
11. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі №5 «Азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы» нормативтік қаулысы;
12. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы №9 «Азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы соттардың қолдануы туралы» нормативтік қаулысы;
13. Бала құқықтары туралы конвенция (Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 8 маусымдағы қаулысымен ратификацияланған).

ТМД азаматтарының қатысуымен туындайтын құқықтық қатынастарға сондай-ақ 1993 жылғы 22 қаңтардағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Конвенцияның (Минск конвенциясы) және 2002 жылғы 7 қазандағы Азаматтық, отбасылық және қылмыстық істер бойынша құқықтық көмек және құқықтық қатынастар туралы Конвенцияның (Кишинев конвенциясы) ережелері қолданылады.

Егер Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шартта заңда көзделген ережелерден өзгеше қағидалар белгіленсе, халықаралық шарттың қағидалары қолданылады. 

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы