Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 425-бабына түсініктеме. Тізімге енгізілген немесе тыйым салынған не тәркіленуге жататын мүлікке қатысты заңсыз әрекеттер

1. Тізімге енгізілген, тыйым салынған немесе оған билік етуге шектеу қойылған мүлікті осы мүлік сеніп тапсырылған адамның ысырап етуі, иеліктен шығаруы, жасыруы немесе заңсыз беруі, сол сияқты кредиттік ұйым қызметкерінің тыйым салынған немесе шығыс операциялары тоқтатыла тұрған ақша қаражатымен (салымдармен) банктік операциялар жасауы —

екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не алты жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

2. Сот үкімі немесе қаулысы бойынша тәркіленуге жататын мүлікті жасыру немесе иемденіп алу, сол сияқты мүлікті тәркілеуді тағайындау туралы заңды күшіне енген сот үкімін немесе қаулысын орындаудан өзге де жалтару —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген әрекеттің:

1. адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен;
2. бірнеше рет жасалуы —

мүлкі тәркіленіп, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айырыла отырып немесе онсыз, үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

4. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, ірі мөлшерде жасалған әрекеттер —

екі жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, мүлкін тәркілеуге жазаланады.

5. Осы баптың бірінші, екінші, үшінші немесе төртінші бөліктерінде көзделген әрекеттер, егер олар:

1. қылмыстық топпен;
2. аса ірі мөлшерде жасалса, —

мүлкі тәркіленіп, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның сот актісінің орындалуына кедергі келтіруінен, қылмыстық немесе өзге де құқық бұзушылық салдарынан келтірілген мүліктік залалды өтеуге қарсы әрекет етуінен немесе оны мүмкін етпейтін жағдай туғызуынан көрінеді. Мүлкіне тыйым салынуына байланысты ол сеніп тапсырылған адам не кредиттік ұйым қызметкері мен мемлекеттік органдар арасында сот актісінің орындалуын қамтамасыз етуге бағытталған қатынастар туындайды. Кінәлі адамның өзіне сеніп тапсырылған мүлікті ысырап етуі, иеліктен шығаруы, жасыруы немесе заңсыз беруі нәтижесінде аталған қатынастарға зиян келтіріледі.

Қылмыстың объектісі мүлікке немесе ақша қаражаттарына (салымдарға) тыйым салуға не мүлікті тәркілеуге байланысты сот актісін орындау жөніндегі органдардың қалыпты қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.

Қылмыстың заты мыналар болуы мүмкін: 1) тізімге енгізілген мүлік; 2) тыйым салынған мүлік; 3) билік етуге шектеу қойылған мүлік; 4) тыйым салынған немесе шығыс операциялары тоқтатыла тұрған ақша қаражаттары (салымдар).

Мүлік деп жылжымалы мүлік те (бағалы заттар, автомобильдер, заттар, бағалы қағаздар және т.б.), сондай-ақ жылжымайтын мүлік объектілері де (жер учаскелері, үйлер, кәсіпорындар, құрылыстар, ғимараттар және т.б.) түсініледі. Тыйым салынған мүлік хаттамада немесе оған қоса берілетін тізімдемеде сипатталады, онда мүлік тізбеленіп, заттардың атауы, саны және жеке белгілері нақты көрсетіледі. Мұндай мүлік осы мүліктің меншік иесіне немесе иеленушісіне не өзге адамдарға жауапты сақтауға беріледі, оларға мүліктің сақталуы үшін жауаптылық түсіндіріледі, бұл туралы хаттамаға тиісті жазба енгізіледі.

Ақша қаражаттары деп қолма-қол және қолма-қол ақшасыз нысандағы кез келген валютадағы ақшалар түсініледі.

ҚК-нің 425-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстың объективтік жағы тізімге енгізілген, тыйым салынған немесе билік етуге шектеу қойылған мүлікті осы мүлік сеніп тапсырылған адамның ысырап етуінен, иеліктен шығаруынан, жасыруынан немесе заңсыз беруінен, сондай-ақ кредиттік ұйым қызметкерінің тыйым салынған немесе шығыс операциялары тоқтатыла тұрған ақша қаражатымен (салымдармен) банктік операциялар жасауынан көрінеді.

Ысырап ету деп сақталуы үшін сеніп тапсырылған мүлікті адамның жұмсауын түсіну қажет. Иеліктен шығару ысырап етудің бір түрі болып табылады және мүлікті үшінші тұлғаларға беруден (сату, кепілге беру, айырбастау, сыйға тарту, борышты өтеу және т.б.) көрінеді. Жасыру мүлікті алып қоюды қиындататын оны жасырып қоюды білдіреді. Ол мүлікті басқа адамдарға сақтауға беру, жасырын орынға орналастыру, басқа жерге тасымалдау және т.б. түрінде болуы мүмкін. Мүлікті заңсыз беру — бұл мүлікке тыйым салған сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдарының, соттың, өзге органдардың немесе лауазымды адамдардың келісімінсіз жүзеге асырылған мүліктің үшінші тұлғаларға кез келген ауысуы.

ҚПК-нің 161-бабының 2-бөлігіне сәйкес, мүлікке тыйым салу меншік иесіне немесе мүлікті иеленушіге осы мүлікке билік етуге, ал қажетті жағдайларда оны пайдалануға тыйым салудан не мүлікті алып қоюдан және оны сақтауға беруден тұрады.

Түсіндіріліп отырған баптың диспозициясында «тізімге енгізілген немесе тыйым салынған мүлік» деген тіркестің қолданылуы заң шығару техникасы тұрғысынан онша сәтті емес деп есептеледі. Мүлікке тыйым салу әрдайым оны сипаттаумен қатар жүреді, бұл терминдердің артық қолданылғанын көрсетеді. Осы бапта тек мүлікке тыйым салуды көрсету жеткілікті болар еді. Мүлікке тыйым салудың мазмұны мен тәртібі ҚПК-нің 160 және 161-баптарымен реттеледі.

Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 31 тамыздағы «Қазақстан Республикасындағы банктер және банк қызметі туралы» Заңының 51-бабына сәйкес, жеке немесе заңды тұлғаның банктік шоттарындағы ақшасына және өзге де мүлкіне соттар сот актілері негізінде және сот орындаушылары прокурор санкциялаған сот орындаушыларының қаулылары негізінде тыйым сала алады. Жеке немесе заңды тұлғаның банктік шоттарындағы ақшасына және өзге де мүлкіне Қазақстан Республикасының қылмыстық-процестік заңнамасында көзделген негіздер мен тәртіп бойынша мүлікке билік етуге уақытша шектеу, мүлікпен мәмілелер және өзге де операциялар жасауға шектеу белгіленуі мүмкін.

Сот шешімінің орындалуын мүмкін етпейтін немесе қиындататын салдарынан тыйым салынған ақша қаражаттарының (салымдардың) немесе шығыс операциялары тоқтатыла тұрған ақша қаражаттарының (салымдардың) тыйым салудан шығуына байланысты банктік операцияларға мыналарды жатқызу қажет: салымды беру, есеп айырысуды жүзеге асыру, қаражатты басқа есеп айырысу шотына аудару, банктік шотты жабу және т.б.

Тыйым салынған мүлікті ысырап ету, иеліктен шығару, жасыру немесе заңсыз беру жолымен не тыйым салынған немесе шығыс операциялары тоқтатыла тұрған ақша қаражатымен (салымдармен) банктік операциялар жасау арқылы қарастырылып отырған қылмысты жасау формальдық құрамға жататын әрекеттер болып табылады. Қылмыс қылмыстық заңда көрсетілген әрекеттердің кез келгені жасалған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өзіне сақтауға сеніп тапсырылған мүлікті ысырап етудің, иеліктен шығарудың, жасырудың немесе үшінші тұлғаларға заңсыз берудің қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді, осындай әрекеттерді жасауды алдын ала біледі және олардың жасалуын қалайды. Кредиттік ұйым қызметкерінің тікелей қасақаналығы тыйым салынған немесе шығыс операциялары тоқтатыла тұрған ақша қаражаттарын аударудың немесе олардың өзге де қозғалысының қоғамдық қауіптілігін сезінуін, осындай банктік операциялардың жасалуын алдын ала білуін және соны қалауымен сипатталады.

Қылмыстың себептері әртүрлі болуы мүмкін және қылмысты саралау үшін маңызы жоқ.

Қарастырылып отырған қылмыстың субъектілері 16 жасқа толған, мүлік сақталуы үшін қолхат арқылы сеніп тапсырылған жеке тұлғалар болып табылады. Бұл жерде айқындаушы мән-жай процестік аспект болып табылады — тыйым салынған мүліктің хаттамамен ресімделіп, адамға сақтауға ресми түрде берілуі және оның ҚК-нің 425-бабы бойынша қылмыстық жауаптылық туралы ескертілуі.

Субъект сондай-ақ тыйым салынған немесе шығыс операциялары тоқтатыла тұрған ақша қаражатымен (салымдармен) банктік операцияларды жүзеге асыратын және оларға тыйым салынған ақша қаражатымен (салымдармен) мұндай операцияларды жасауға тыйым салынғаны туралы ескертілген кредиттік ұйымның қызметкері болып табылады. Демек, бұл жағдайда қылмыс субъектісін анықтау үшін осы қызметкердің қызметтік міндеттеріне осындай банктік операцияларды жүзеге асыру кіргенін анықтау қажет. Клиенттің тыйым салынған шотынан ақша қаражатын аудару туралы өз бағынышты қызметкеріне өкім берген кредиттік ұйымның басшысы кредиттік ұйым қызметкерін тыйым салынған ақша қаражатымен (салымдармен) банктік операциялар жасауға айдап салушы болып табылады. Бұл ретте басшы қызметтік өкілеттіктерін теріс пайдаланады, бұл оның әрекеттерін ҚК-нің 250-бабы және 425-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстар жиынтығымен саралау кезінде көрсетілуге тиіс. Егер бұл әрекеттер заңсыз сыйақымен байланысты болса, басшының әрекеттері ҚК-нің 253-бабы бойынша коммерциялық сатып алу ретінде қосымша саралануы қажет.

ҚК-нің 425-бабының 2-бөлігінде сот үкімі немесе қаулысы бойынша тәркіленуге жататын мүлікті жасыру немесе иемденіп алу, сол сияқты мүлікті тәркілеуді тағайындау туралы заңды күшіне енген сот үкімін немесе қаулысын орындаудан өзге де жалтарғаны үшін жауаптылық көзделген.

Қылмыстың қосымша объектісі ретінде түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінде көзделген қылмыстың объектісімен қатар меншік қатынастары болып табылады.

Қарастырылып отырған қылмыстың заты тәркілеу қолданылатын мүлік болып табылады. Мұндай мүлікке қатысты сот үкімі немесе қаулысы бар кез келген мүлік жатады. Мұндай мүлік ретінде соттың мүлікті тәркілеу туралы үкімі заңды күшіне енгенге дейін сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында және ол аяқталғаннан кейінгі мүлікті, сондай-ақ азаматтық іс бойынша мүлікті (егер талап қоюды қамтамасыз ету үшін мүлікке тыйым салынған болса) тануға болады.

ҚПК-нің 118-бабының 1-бөлігіне сәйкес, егер заттар қылмыстық құқық бұзушылық жасау құралы немесе өзге де құралы болған не қылмыстық құқық бұзушылықтың іздерін сақтап қалған немесе сақтауы мүмкін болған, не қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтың объектілері болған деп пайымдауға негіз болса, сондай-ақ қылмыстық құқық бұзушылық нәтижесінде алынған ақша, құндылықтар және өзге де мүлік, не қылмыстық құқық бұзушылықты анықтау, істің нақты мән-жайларын белгілеу, кінәлі адамды анықтау не оның кінәлілігін жоққа шығару немесе жауаптылығын жеңілдету үшін құрал бола алатын ақша, құндылықтар, өзге де мүлік, заттар мен құжаттар заттай дәлелдемелер деп танылады.

Қылмыстық істі тоқтату туралы шешім шығарылған немесе үкім шығарылған кезде ҚПК-нің 118-бабы 3-бөлігінің 4) тармағына сәйкес, қылмыстық жолмен алынған не қылмыстық жолмен алынған қаражатқа сатып алынған ақша мен өзге де мүлік, заңды иесіне қайтарылуға жататын мүлік пен одан түскен кірістерді қоспағанда, сондай-ақ заңсыз кәсіпкерлік пен контрабанда заттары соттың шешімі бойынша мемлекет кірісіне айналдырылуға жатады; қалған заттар заңды иелеріне беріледі, ал соңғылары анықталмаған жағдайда мемлекет меншігіне өтеді. Осы заттардың тиесілігі туралы дау туындаған жағдайда, дау азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен шешілуге жатады.

Кейіннен тәркіленуге жататын заттай дәлелдеме деп танылған мүлікке тыйым салынады.

Қылмыстық істер бойынша сот, прокуратура, қылмыстық қудалау органдары және сот сараптамасы органдары алып қойған заттай дәлелдемелерді, құжаттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою тәртібі Үкіметпен белгіленеді (ҚПК-нің 118-бабының 4-бөлігі).

Қазіргі уақытта бұл мәселе Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2014 жылғы 9 желтоқсандағы «Қылмыстық істер бойынша сот, қылмыстық қудалау органдары және сот сараптамасы органдарының заттай дәлелдемелерді, алып қойылған құжаттарды, ұлттық және шетел валютасындағы ақшаны, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды алып қою, есепке алу, сақтау, беру және жою қағидаларын бекіту туралы» қаулысымен реттеледі.

ҚК-нің 425-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыстың объективтік жағы мынадай әрекеттерден тұрады: мүлікті жасыру немесе иемденіп алу, сондай-ақ мүлікті тәркілеуді тағайындау туралы сот үкімін немесе қаулысын орындаудан өзге де жалтару.

Жасыру — мүлікті жасырып қоюдың кез келген нысаны. Иемденіп алу — мүлікті заңсыз оқшаулап, оны өз пайдасына немесе үшінші тұлғалардың пайдасына айналдыру.

Мүлікті тәркілеуді тағайындау туралы заңды күшіне енген сот үкімін немесе қаулысын орындаудан өзге де жалтару тәркілеуге кедергі келтіруге бағытталған кез келген әрекеттерден көрінуі мүмкін: мүлікті иеліктен шығару (сату, сыйға тарту, айырбастау, кепілге беру және т.б.); тәркіленуге жататын мүліктің өрт, ұрлық салдарынан жойылғаны туралы жалған мәліметтер ұсыну; мұндай мүлікті сыйға тарту және т.б.

Қылмыс формальдық құрамға ие және тәркіленуге жататын мүлікті жасыру немесе иемденіп алу не мүлікті тәркілеу туралы заңды күшіне енген сот үкімін немесе қаулысын орындаудан өзге де жалтару сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі.

Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам тәркіленуге жататын мүлікті жасырудың немесе иемденіп алудың, мүлікті тәркілеу туралы заңды күшіне енген сот үкімін немесе қаулысын орындаудан өзге де жалтарудың қоғамдық қауіпті сипатын сезінеді және осы әрекеттерді жасауды қалайды.

Қарастырылып отырған қылмыстың субъектілері тәркіленуге жататын мүлік сақтауға қолхат арқылы сеніп тапсырылған, 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлғалар болуы мүмкін. Адамға мүлікті тәркілеу туралы сот үкімінің немесе қаулысының шығарылғаны және олардың заңды күшіне енгені белгілі болуы тиіс.

Түсіндіріліп отырған норманың 3-бөлігінде ҚК-нің 425-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекеттің: 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен; 2) бірнеше рет жасалғаны үшін жауаптылық белгіленген.

ҚК-нің 31-бабының 2-бөлігіне сәйкес, егер қылмыстық құқық бұзушылыққа қатысқан адамдар оны бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан болса, қылмыстық құқық бұзушылық адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен жасалған деп танылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы «Соттардың бандитизм және сыбайлас қатысумен жасалған басқа да қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 3-тармағына сәйкес, кінәлі адамдардың әрекеттерін қылмыстық құқық бұзушылықты «адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен» жасау белгісі бойынша саралау кезінде екі немесе одан да көп адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауға кез келген нысанда білдірілген уағдаластығының болған-болмағанын, осы адамдардың қылмыстық құқық бұзушылық жасауға тікелей бағытталған әрекеттер басталғанға дейін, яғни орындаушылардың кем дегенде біреуі қылмыстық құқық бұзушылық құрамының объективтік жағын орындағанға дейін сөз байласқанының болған-болмағанын анықтау қажет.

Қылмыстық құқық бұзушылықты жасау үшін екі немесе одан да көп адамның ортақ күш-жігері біріктірілген және әрбір сыбайлас қатысушының әрекеттері сыбайлас қатысушылардың рөлдерді алдын ала бөлуіне сәйкес басқа сыбайлас қатысушылардың әрекеттерін жасауы үшін қажетті шарт болып табылатын әрі барлық сыбайлас қатысушылардың қызметінен туындаған ортақ қылмыстық нәтиже мен себептік байланыста болған жағдайларда да қылмыстық құқық бұзушылық «адамдар тобының алдын ала сөз байласуымен» жасалған белгісі бойынша сараланады. Мұндай жағдайларда екі немесе одан да көп орындаушының қатысуы міндетті емес, басқа сыбайлас қатысушылардың рөлдері болған кезде бір орындаушының болуы жеткілікті.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың бірнеше рет жасалуы ұғымы мен белгілері ҚК-нің 12-бабына берілген түсініктемеде келтірілген.

Түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігінде ҚК-нің 425-бабының 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген, ірі мөлшерде жасалған әрекеттер үшін жауаптылық белгіленген.

ҚК-нің 3-бабының 38) тармағына сәйкес, ҚК-нің 425-бабындағы ірі мөлшер деп айлық есептік көрсеткіштен бір мың есе асатын залал мөлшері танылады.

Түсіндіріліп отырған норманың 5-бөлігінде мынадай аса ауырлататын белгілер көзделген: 1) қылмыстық топ; 2) аса ірі мөлшер.

Қылмыстық топ ұғымы ҚК-нің 3-бабының 24) тармағында және 31-бабының 3-бөлігінде берілген.

ҚК-нің 3-бабының 3) тармағына сәйкес, ҚК-нің 425-бабындағы аса ірі мөлшер деп айлық есептік көрсеткіштен төрт мың есе асатын залал мөлшері танылады.

ҚК-нің 425-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 425-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.

ҚК-нің 425-бабының 4 және 5-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар