Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 53-бабына түсініктеме. Қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайлар
1. Қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайлар деп мыналар танылады:
а) кездейсоқ мән-жайлардың тоғысуы салдарынан алғаш рет онша ауыр емес қылмыс жасау;
б) кінәлінің кәмелетке толмауы;
в) жүктілік;
г) кінәлінің жас балаларының болуы;
д) қылмыс жасалғаннан кейін тікелей жәбірленушіге медициналық және өзге де көмек көрсету, қылмыс нәтижесінде келтірілген мүліктік залал мен моральдық зиянды ерікті түрде өтеу, қылмыспен келтірілген зиянды қалпына келтіруге бағытталған өзге де әрекеттер;
е) ауыр жеке, отбасылық немесе өзге де мән-жайлардың тоғысуы салдарынан не жанашырлық ниетпен қылмыс жасау;
ж) физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу нәтижесінде не материалдық, қызметтік немесе өзге де тәуелділік салдарынан қылмыс жасау;
з) қажетті қорғаныстың, аса қажеттіліктің, қылмыс жасаған адамды ұстаудың, негізді тәуекелдің, бұйрықты немесе өкімді орындаудың заңдылық шарттарын бұза отырып қылмыс жасау;
и) жәбірленушінің қылмыс жасауға себеп болған құқыққа қайшы немесе адамгершілікке жатпайтын мінез-құлқы;
к) шын жүректен өкіну, кінәсін мойындап келу, қылмысты ашуға, қылмыстың басқа да сыбайлас қатысушыларын әшкерелеуге және қылмыс нәтижесінде алынған мүлікті іздестіруге белсенді түрде жәрдемдесу.
2. Жаза тағайындау кезінде осы баптың бірінші бөлігінде көзделмеген мән-жайлар да жеңілдететін мән-жайлар ретінде ескерілуі мүмкін.
3. Егер жеңілдететін мән-жай осы Кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті бабында қылмыс белгісі ретінде көзделсе, ол жаза тағайындау кезінде өздігінен қайтадан ескеріле алмайды.
4. Осы баптың бірінші бөлігінің д) және к) тармақтарында көзделген жеңілдететін мән-жайлар болған және ауырлататын мән-жайлар болмаған кезде, онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс жасағаны үшін жаза мерзімі немесе мөлшері осы Кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті бабында көзделген жазаның неғұрлым қатаң түрінің ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің жартысынан, ауыр қылмыс жасағаны үшін үштен екісінен, аса ауыр қылмыс жасағаны үшін төрттен үш бөлігінен аспауға тиіс.
ҚР ҚК-нің 53-бабы жауаптылықты жеңілдететін мән-жайларға мыналарды жатқызады:
а) кездейсоқ мән-жайлардың тоғысуы салдарынан алғаш рет онша ауыр емес қылмыс жасау.
Заң өзара байланысты үш белгіні атайды:
- онша ауыр емес қылмыс;
- мұндай қылмыс алғаш рет жасалған; бұл осыған дейін адамның қандай да бір басқа қылмыс жасамағанын, ал егер жасаған және ол үшін жазаға тартылған болса, онда ол үшін соттылығының алынып тасталғанын немесе өтелгенін білдіреді;
- қылмыс кездейсоқ мән-жайлардың тоғысуы салдарынан жасалған.
Көрсетілген белгілердің жеңілдететін маңызы бар, өйткені олар кінәлінің бойында тұрақты қоғамға қарсы бағыттылықтың жоқтығын және жасалған қылмыстың кінәлінің бұрынғы мінез-құлқымен, оның өмір салтымен байланысының жоқтығын көрсетеді.
б) кінәлінің кәмелетке толмауы.
Кәмелетке толмағандар – қылмыс жасаған сәтте 18 жасқа толмаған адамдар. 16 жастан 18 жасқа дейінгі аралықта қылмыс жасаған кәмелетке толмағандарға қатаң жаза шаралары қолданылуға тиіс. Алайда бұл жағдайда да сот жаза тағайындау кезінде аталған жеңілдететін мән-жайды ескеруге міндетті (ҚР ҚК 53-бабы 1-бөлігінің «б» тармағы).
в) жүктілік.
Жүктілік жағдайы әйелдің психикасына елеулі түрде әсер етуі мүмкін және бірқатар жағдайларда оның қоғамға қарсы мінез-құлқының себептерінің бірі болуы ықтимал. Бұдан басқа, заң шығарушы мұндай мән-жайды жеңілдететін мән-жай деп тани отырып, болашақ баланың мүдделерін қорғауды да ескермеуі мүмкін емес.
г) кінәлінің жас балаларының болуы.
Бұл мән-жайды жеңілдететін мән-жай деп тану кінәлінің асырауындағы жас балаларға деген қамқорлықпен байланысты. Осындай әрбір жағдайда сот жауаптылықты даралау кезінде, сондай-ақ жазаның түрі мен мөлшері туралы мәселені шешу кезінде осы мән-жайдың маңызын бағалауға тиіс. Мұндай мән-жайдың болуы кінәліге неғұрлым жеңіл жаза тағайындауға, әйелдердің жазасын өтеуін кейінге қалдыруға негіз болуы мүмкін.
д) қылмыс жасалғаннан кейін тікелей жәбірленушіге медициналық немесе өзге де көмек көрсету, қылмыс нәтижесінде келтірілген мүліктік залал мен моральдық зиянды ерікті түрде өтеу, қылмыспен келтірілген зиянды қалпына келтіруге бағытталған өзге де әрекеттер.
Заң қылмыспен келтірілген зиянды қалпына келтіруге бағытталған кез келген әрекеттерді жеңілдететін мән-жайлар ретінде қарастырады. Олардың кейбіреулері ҚР ҚК 53-бабы 1-бөлігінің «д» тармағында тікелей аталған. Осы мән-жайлардың кез келгенінің болуы субъектінің өз әрекеттерінің зияндылығын түсінетінін, өзінің кінәсін азайтуды қалайтынын көрсетеді, бұл жауаптылықты жеңілдетуге негіз болады.
Қылмыстан келтірілген мүліктік залалды немесе моральдық зиянды өтеу, егер бұл кінәлі тарапынан ерікті түрде, яғни оның өз еркімен, анықтау, тергеу, прокуратура органдары тарапынан мәжбүрлеусіз жүзеге асырылса, жеңілдететін мән-жайлар сипатына ие болады.
Жәбірленушіге медициналық немесе өзге де көмек көрсету, мүліктік залал мен моральдық зиянды ерікті түрде өтеу қылмыс жасалғаннан кейін ғана мүмкін болады.
Зиянды толық немесе ішінара қалпына келтіру факторлары нақты жазаны айқындау кезінде маңызға ие болады.
е) ауыр жеке, отбасылық немесе өзге де мән-жайлардың тоғысуы салдарынан не жанашырлық ниетпен қылмыс жасау (эвтаназия).
Заң қылмыс жасауға әсер ететін ауыр мән-жайлардың үлгілік тізбесін береді. Мұндай мән-жайларға тәжірибеде әдетте қылмыс субъектісінің немесе оның отбасының жақын мүшелерінің ауруы, уақытша материалдық қиындықтар, жұбайының маскүнемдігі, тұрмыстық жағдайдың қолайсыздығы және т.б. жатқызылады. Мұндай мән-жайлар бірқатар жағдайларда қоғамға жат көзқарастары бар тұрақсыз адамдардың қылмыс жасауына жеткілікті себеп болуы мүмкін.
Жанашырлық ниетпен қылмыс жасау дегеніміз – басқа адамның қайғы-қасіреті салдарынан туындаған аяушылық, жанашырлық сезімдерімен жасалатын әрекеттер.
Көрсетілген барлық мән-жайлар, егер олар қылмыс жасалғанға дейін немесе оны жасау кезінде орын алып, жасалған әрекетпен себептік байланыста болса, жеңілдететін мән-жайлар ретінде танылуы мүмкін.
ж) физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу нәтижесінде не материалдық, қызметтік немесе өзге де тәуелділік салдарынан қылмыс жасау.
Бұл жағдайда заң кез келген сипаттағы психикалық та, физикалық та ықпал етуді көздейді. Маңыздысы – мұндай ықпал адамның еркіне әсер етуі мүмкін болуы керек. Көбінесе мұндай ықпал адамды қылмыс жасауға немесе оған қатысуға мәжбүрлеу мақсатында қорқыту арқылы жүзеге асырылады.
Психикалық мәжбүрлеудің бір нысаны болып өлтірумен, мүлікті жоюмен және т.б. қорқыту табылады. Әрине, субъектіге физикалық ықпал етумен ұштасқан мәжбүрлеу анағұрлым қауіпті болып табылады.
Соттар мұндай мән-жайларды жеңілдететін деп таниды, өйткені осындай жағдайларда адамның әрекет ету еркіндігі шектеледі, ал қылмыстың бастамашысы мәжбүрлеуді қолданатын адам болып табылады. Бірақ жекелеген жағдайларда, басқа адамның ықпалына қарсы тұрудың кез келген мүмкіндігінен айыратын еңсерілмейтін физикалық мәжбүрлеу туралы сөз болғанда, бірлесіп жасалған қылмыс үшін жауаптылықты тек мәжбүрлеген адам ғана көтеруге тиіс.
Материалдық тәуелділік дегеніміз – мүліктік қатынастар мағынасындағы тәуелділік. Бұл жағдайда кінәлінің материалдық жағдайы, оның күнкөріс қаражатын алуы, олардың мөлшері мен сипаты басқа адамға байланысты болады. Өзге тәуелділік деп, мысалы, қызметтік, туыстық тәуелділікті және басқаларын түсінуге болады.
з) қажетті қорғаныстың, аса қажеттіліктің, қылмыс жасаған адамды ұстаудың, негізді тәуекелдің, бұйрықты немесе өкімді орындаудың заңдылық шарттарын бұза отырып қылмыс жасау.
Әрекеттің қылмыстылығын жоққа шығаратын белгілі бір мән-жайдың заңдылық шарттары мен оны іске асыру қағидалары бұзылған кезде қылмыстық жауаптылық жойылмайтынына қарамастан, мұндай жағдайларда субъектінің әрекеттері онша қауіпті болмайды, өйткені олардың себебі заңмен қорғалатын жеке, қоғамдық және мемлекеттік мүдделерді қоғамға қауіпті қол сұғушылықтардан қорғау болып табылады. Бұл, мысалы, қажетті қорғаныс пен аса қажеттілік шегінен асып кету, қылмыскерді ұстау, негізді тәуекел, бұйрықты немесе өкімді орындау кезінде орын алуы мүмкін.
и) жәбірленушінің қылмыс жасауға себеп болған құқыққа қайшы немесе адамгершілікке жатпайтын мінез-құлқы.
Мұндай жағдайларда қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдету қылмыс жасауға жәбірленушілердің өздері кінәлі болуымен, олардың құқыққа қайшы және адамгершілікке жатпайтын мінез-құлқының (жұбайының опасыздығы, қорлайтын әрекеттер және т.б.) қылмыс жасауға себеп болуымен түсіндіріледі.
к) шын жүректен өкіну, кінәсін мойындап келу, қылмысты ашуға, қылмыстың басқа да сыбайлас қатысушыларын әшкерелеуге және қылмыс нәтижесінде алынған мүлікті іздестіруге белсенді түрде жәрдемдесу.
Шын жүректен өкіну өздігінен адамның түзелу жолына түскенін, қылмыскердің қоғамға қарсы көзқарастары мен мінез-құлық қасиеттерінің тұрақсыздығын, оның қоғам үшін қауіптілік дәрежесінің төмен екенін көрсетеді. Шын жүректен өкіну – бұл тек өз кінәсін мойындау ғана емес, сонымен қатар шынайы өкініш білдіру, өзінің мінез-құлқын айыптау.
Өкінумен тығыз байланысты мән-жай – кінәсін мойындап келу, яғни құқық қорғау органдарына өз еркімен келіп, жасаған қылмысы туралы хабарлау, тергеу мен соттан жасырынып қалу мүмкіндігі бар екенін сезіне отырып, өзінің мінез-құлқын айыптау.
Қылмысты ашуға, қылмыстың басқа да сыбайлас қатысушыларын әшкерелеуге және қылмыс нәтижесінде алынған мүлікті іздестіруге белсенді түрде жәрдемдесу де жеңілдететін мән-жай деп танылады. Адам мұны белсенді түрде, ерікті түрде, айғақтардың қысымымен мәжбүрлі түрде емес, өз еркімен жасаған жағдайда ғана оның жеңілдететін маңызы болады.
Жоғарыда келтірілген жеңілдететін мән-жайлардың тізбесі түпкілікті болып табылмайды, сондықтан жаза тағайындау кезінде осы тізімде көрсетілмеген басқа да мән-жайлар жеңілдететін мән-жайлар ретінде танылады.
Ерекше бөлімнің кейбір нормаларында жеңілдететін мән-жайлар дербес белгі ретінде көрсетілген. Мұндай жағдайларда олар жаза тағайындау кезінде қайталап ескерілмейді. Мысалы, ҚР ҚК 53-бабының «з» тармағында көрсетілген жеңілдететін мән-жайлар қажетті қорғаныс шегінен асып кету кезінде жасалған адам өлтіру (ҚК 99-бабы); кінәлі адамды ұстау үшін қажетті шаралар шегінен асып кету кезінде жасалған адам өлтіру (ҚК 100-бабы); қажетті қорғаныс шегінен асып кету кезінде денсаулыққа ауыр зиян келтіру (ҚК 109-бабы) және т.б. жағдайларда ескерілмейді.
ҚР ҚК 53-бабының 1-бөлігінің «д» және «к» тармақтарында көзделген жеңілдететін мән-жайлар болған және ауырлататын мән-жайлар болмаған кезде, онша ауыр емес және ауырлығы орташа қылмыс жасағаны үшін жаза мерзімі немесе мөлшері осы Кодекстің Ерекше бөлігінің тиісті бабында көзделген жазаның неғұрлым қатаң түрінің ең жоғары мерзімінің немесе мөлшерінің жартысынан, ауыр қылмыс жасағаны үшін үштен екісінен, аса ауыр қылмыс жасағаны үшін төрттен үш бөлігінен аспауға тиіс (ҚР ҚК 53-бабының 4-бөлігі).
Осылайша, ҚР ҚК 53-бабында көрсетілген мән-жайлардың болуы кінәлі адамның және оның жасаған қылмысының қоғамдық қауіптілік дәрежесінің төмен екенін көрсетеді, бұл қоғамдық қауіпті әрекет сараланатын баптың санкциясы шегінде тағайындалған жазаны жеңілдетуге құқық береді.
Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007
Актінің қабылданған күні: 02.08.2007
Қабылданған орны: ЖОҚ
Актіні қабылдаған орган: 180000000000
Қолданылу өңірі: 100000000000
Нормашығармашылық орган берген нормативтік құқықтық актінің тіркеу нөмірі: 167
Актінің мәртебесі: new
Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000
Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕ
Заңдық күші: 1900
Актінің тілі: орыс тілі
Қылмыстық кодекс, Қылмыстық кодекске түсініктемелер, Жоғарғы Соттың нормативтік қаулысы, Қылмыстық заңнама, Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық актілері
