Қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жайлар

🟩 ҚР ҚК-нің 54-бабы: Қылмыстық жауаптылық пен жазаны ауырлататын мән-жайлар

🔹 1. Құқықтық табиғаты

ҚР Қылмыстық кодексінің 54-бабы жаза тағайындау кезінде сот ауырлататын деп тануы мүмкін мән-жайлардың тізбесін белгілейді. Бұл мән-жайлар қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілік дәрежесін арттырады немесе кінәлінің жеке басын теріс сипаттайды, соның нәтижесінде ҚР ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабының санкциясы шегінде неғұрлым қатаң жаза тағайындалуына әсер етуі мүмкін.

🔹 2. Ауырлататын мән-жайлардың тізбесі (54-баптың 1-бөлігі)

• Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуы, қылмыстардың қайталануы, қауіпті рецидив – қылмыстарды қайта-қайта жасау адамның тұрақты қылмыстық бағытын көрсетеді.
• Қылмыстық құқық бұзушылықтың ауыр зардаптарға әкеп соғуы – мысалы, жәбірленушінің қайтыс болуы, елеулі материалдық залал келтірілуі.
• Қылмыстық құқық бұзушылықты адамдар тобының, алдын ала сөз байласқан адамдар тобының, қылмыстық топтың құрамында жасау – ұйымдасқан қылмыс қоғам үшін аса қауіпті.
• Қылмыстық құқық бұзушылықты жасауда ерекше белсенді рөл атқару – қылмыстың бастамашысы, ұйымдастырушысы немесе оны басқарған тұлға болуы.
• Кінәлі адам үшін белгілі ауыр психикалық, мінез-құлықтық бұзылуы (ауруы) бар адамдарды не қылмыстық жауаптылық басталатын жасқа толмаған адамдарды қылмыс жасауға тарту – осал тұлғаларды қылмыстық мақсатта пайдалану.
• Ұлттық, нәсілдік немесе діни өшпенділік не араздық себептерімен, басқа адамдардың заңды әрекеттері үшін кек алу мақсатында, сондай-ақ басқа қылмыстық құқық бұзушылықты жасыру немесе оның жасалуын жеңілдету мақсатында қылмыстық құқық бұзушылық жасау – өшпенділік негізіндегі қылмыстар төзімділік пен құқықтық тәртіптің негіздеріне нұқсан келтіреді.
• Кінәлі адамға белгілі жүктілік жағдайындағы әйелге, сондай-ақ жас балаға, өзге қорғансыз немесе дәрменсіз адамға не кінәліге тәуелді адамға қатысты қылмыстық құқық бұзушылық жасау – қоғамның ең осал санаттарына қол сұғу.
• Адамға немесе оның жақындарына осы адамның қызметтік, кәсіби немесе қоғамдық борышын орындауына байланысты қылмыстық құқық бұзушылық жасау – мысалы, құқық қорғау органының қызметкеріне шабуыл жасау.
• Ерекше қатыгездікпен, садизммен, қорлаумен, сондай-ақ жәбірленушіні қинау арқылы қылмыстық құқық бұзушылық жасау – жәбірленушіге қосымша азап келтіру қылмыстың қоғамдық қауіптілігін арттырады.
• Қару, оқ-дәрілер, жарылғыш заттар, жарылғыш немесе оларды имитациялайтын құрылғылар, арнайы дайындалған техникалық құралдар, жанғыш және тез тұтанатын сұйықтықтар, уытты және радиоактивті заттар, дәрілік және өзге де химиялық-фармакологиялық препараттар пайдалана отырып, сондай-ақ физикалық немесе психикалық мәжбүрлеу қолдану не қоғамдық қауіпті тәсілмен қылмыстық құқық бұзушылық жасау – қауіпті құралдарды қолдану қоғам үшін тәуекелді арттырады.
• Төтенше жағдай, төтенше ахуал жағдайында, сондай-ақ жаппай тәртіпсіздіктер барысында қылмыстық құқық бұзушылық жасау – тұрақсыз жағдайды қылмыстық мақсатта пайдалану.
• Алкогольдік, есірткілік немесе уытқұмарлық мас күйінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау – мас күй жауаптылықтан босатпайды және ауырлататын мән-жай деп танылуы мүмкін.
• Қылмыстық құқық бұзушылықты өзі қабылдаған антты немесе кәсіби сертті бұза отырып жасау – мысалы, дәрігердің Гиппократ антын бұза отырып қылмыс жасауы.
• Қызметтік жағдайына немесе шартқа байланысты кінәліге көрсетілген сенімді пайдалана отырып қылмыстық құқық бұзушылық жасау – сенімді теріс пайдалану кінәні ауырлатады.
• Билік өкілінің формалық киімін немесе құжаттарын пайдалана отырып қылмыстық құқық бұзушылық жасау – ресми мәртебені жалған пайдалану арқылы қылмыс жасау.
• Қызметтік жағдайын пайдалана отырып құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік орган қызметкерінің, судьяның қылмыстық құқық бұзушылық жасауы – билікті теріс пайдалану мемлекеттік институттарға деген сенімді әлсіретеді.

🔹 3. Ауырлататын мән-жайларды есепке алудағы шектеулер

• 54-баптың 2-бөлігі: егер ауырлататын мән-жай ҚР ҚК Ерекше бөлімінің тиісті бабында қылмыстық құқық бұзушылықтың белгісі ретінде көзделсе, ол жаза тағайындау кезінде қайтадан есепке алынбайды.
• 54-баптың 3-бөлігі: жаза тағайындау кезінде сот осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілмеген мән-жайларды ауырлататын деп тануға құқылы емес.

🔹 4. Сот тәжірибесі

Сот тәжірибесіне сәйкес, ҚР ҚК-нің 54-бабында көзделген ауырлататын мән-жайлардың болуы неғұрлым қатаң жаза тағайындауға әсер етуі мүмкін. Мысалы, қылмыстардың қайталануы (54-баптың 1-бөлігінің 1-тармағы) болған жағдайда сот жазаны Ерекше бөлім бабы санкциясының жоғарғы шегіне жақын тағайындай алады.

🔹 5. Байланысты нормативтік актілер

• ҚР ҚК-нің 52-бабы – Жаза тағайындаудың жалпы негіздері.
• ҚР ҚК-нің 53-бабы – Қылмыстық жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жайлар.
• Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 25 маусымдағы № 4 нормативтік қаулысы – Қылмыстық жаза тағайындаудың кейбір мәселелері туралы.

🔹 6. Қорытынды

ҚР ҚК-нің 54-бабы жазаны дараландыруда маңызды рөл атқарады және сотқа кінәлінің жауаптылығын ауырлататын мән-жайларды ескеруге мүмкіндік береді. Бұл бапты дұрыс қолдану жазаның мақсаттарына – қоғамды қорғауға және жаңа қылмыстардың алдын алуға – қол жеткізуге ықпал етеді.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы