Табиғи монополияларды реттеу Комитетінің бұйрығын заңсыз деп тану және күшін жою
№ 6001-23-00-6ап/1563 25.12.2023 ж.
Талапкер: "ҚТГА" АҚ (бұдан әрі-қоғам)
Жауапкер: "Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігі Табиғи монополияларды реттеу комитетінің департаменті" РММ (бұдан әрі-Департамент)
Даудың мәні: 2022 жылғы 29 маусымдағы №59-НҚ бұйрығының күшін жою және заңсыз деп тану туралы
Талапкердің кассациялық шағымы бойынша қайта қарау
ФАБУЛА: қоғамның тұтынушылары үшін тауарлық газдың бөлшек бағасы Департамент басшысының 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-ОД бұйрығымен (бұдан әрі - 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-ОД Бұйрығы) 2022 жылғы 1 қаңтардан бастап 4 658,65 теңге мөлшерінде белгіленді. Жеке тұлғаның өтініші негізінде К. С. (2022 жылғы наурызда) Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің Табиғи монополияларды реттеу комитеті (бұдан әрі - Комитет) Департаменттің (талапкердің филиалына тарифті бекітудің негізділігі мәніне Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрлігінің (бұдан әрі-Комитет) Табиғи монополияларды реттеу жөніндегі Комитетімен бекітілген тарифтерге тексеру жүргізу туралы мәселе қойыла отырып, тарифті бекітудің негізділігі мәніне тексеру тағайындады, оның нәтижелері бойынша 29-дан акт жасалды 2022 жылғы сәуір.
Жалпы алғанда (жоғары тұрған мемлекеттік органдарға шағымдарды ескере отырып) ішкі бақылау нәтижелері бойынша Департаменттің іс-әрекеттерінде табиғи монополиялар туралы заңнама талаптарын бұзушылықтар анықталды, олар, басқалармен қатар, 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығымен бекітілген кезде Қоғам филиалының тарифтік сметасы шығындарының негізсіз ескерілген сомаларында көрініс тапты. Атап айтқанда, 2022-2026 жылдарға арналған тарифтік сметаны бекіту және Жария тыңдаулар өткізу, оның ішінде:
1) тарифтік сметаның жеті тармағына ("еңбекке ақы төлеуге арналған шығындар", "жөндеу"," газ тарату жүйесін пайдалану және т. б."," есепке алу аспаптарын тексеру"," пайда"," амортизация "және"шығынға арналған Газ");
2) Жария тыңдаулар хаттамасын жасамау;
3) тарифтік смета жобасын қарау нәтижелері туралы қорытынды жасалмаса;
4) 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығының көшірмесін талапкердің атына жібермеу (бұдан әрі - рәсімдік іс-әрекеттер мен құжаттар);
5) "табиғи монополиялар туралы" Қазақстан Республикасының Заңында (бұдан әрі - заң) көзделген 7 жұмыс күні мерзімін бұза отырып, талапкердің тарифі мен тарифтік сметасын бекіту туралы шешім қабылдау.
Комитеттің Департаменттің 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығын қабылдау жөніндегі іс-қимылдарының заңсыздығы туралы жоғарыда көрсетілген тұжырымдары барлық сот сатыларының сот отырыстары барысында өз растауын тапты.
Бұдан әрі, анықталған бұзушылықтарды жою жөніндегі комитеттің тапсырмасын (анықталған бұзушылықтарды жою бойынша) орындау үшін Департамент қоғам тұтынушылары үшін тауарлық газдың бөлшек бағасын белгілей отырып, тариф пен тарифтік сметаны өзгерту бөлігінде 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығына өзгерістер енгізу туралы 2022 жылғы 29 маусымдағы №59-НҚ даулы бұйрық шығарды 4 122,26 теңге мөлшерінде.
Талапкер көрсетілген бұйрыққа жоғары тұрған әкімшілік органның атына 2022 жылғы 8 шілдедегі шағым берді, ол жауапкердің іс-әрекетінде бұзушылықтардың болмауына және 2022 жылғы 29 маусымдағы бұйрықтың күшін жою үшін негіздердің болмауына байланысты оны қанағаттандырудан бас тартты.
Сот актілері:
1-ші инстанция: талапты қанағаттандырудан бас тартылды.
Апелляция: сот шешімі күшінде қалды. Кассация: сот актілері жойылды. Іс бойынша әкімшілік талапты қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығарылды:
"Қазақстан Республикасы тұтынушыларының газ тарату жүйелері бойынша тауарлық газды тасымалдау жөніндегі 2022-2026 жылдарға арналған реттеліп көрсетілетін қызметке "КТГА "акционерлік қоғамының тарифі мен тарифтік сметасын бекіту туралы" 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығына өзгерістер енгізу туралы"Департаменттің 2022 жылғы 29 маусымдағы №59-НҚ бұйрығы заңсыз деп танылсын және күші жойылсын.
Қорытындылар: жергілікті соттар талап қоюдан бас тарта отырып, жауапкердің Департамент қолданған тәсілмен 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-ОД бұйрығына өзгерістер енгізу жөніндегі іс-әрекеттерінің заңдылығы туралы қорытындыға келді. Сонымен қатар, сот алқасы келесі негіздер бойынша соттардың көрсетілген қорытындыларымен келіспейді.
Заңның 4-бабының 6) тармақшасында Жария тыңдаулар-бұл есептеу аспаптары жоқ тұтынушылар үшін тарифтің жобасын, табиғи монополиялар салаларындағы коммуналдық қызметтерді тұтыну нормаларын талқылау және тұтынушылар мен өзге де мүдделі тұлғалар алдында есептер жүргізу рәсімі болып айқындалған.
Заңның 8-бабының 9) тармақшасында уәкілетті орган бұқаралық ақпарат құралдарында оларды өткізу күні мен орны туралы хабарландыруды жариялай отырып, Жария тыңдаулар өткізетіні бекітілген.
Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2019 жылғы 19 қарашадағы №90 бұйрығымен бекітілген тарифтерді қалыптастыру қағидаларының (бұдан әрі - қағидалар) 403-тармағында тарифті айқындау кезінде уәкілетті органның ведомствосы Жария тыңдаулар өткізетіні регламенттелген.
Заңның 25 - бабы 5-тармағына сәйкес уәкілетті орган мерзімді баспасөз басылымында тариф жобасын талқылау бойынша Жария тыңдаулар өткізілетін күн мен орын туралы ақпаратты, ал өзінің интернет-ресурсында-тариф жобасын талқылау бойынша өткізілген жария тыңдаулардың нәтижелерін, оның ішінде талқылаулардың стенограммаларын, қаралатын мәселелер бойынша қабылданған шешімдермен отырыстардың хаттамаларын орналастырады. Жоғарыда келтірілген нормалардан өтінімді, оның ішінде тарифті көтеру бойынша есептерді қарау, өзгертілген тарифті бекіту және қолданысқа енгізу Жария тыңдаулар барысында қаралуға тиіс екендігі туындайды.
Заңның 25 - бабы 1-тармағының 2) тармақшасымен табиғи монополиялар субъектілерінің қызметін мемлекеттік реттеу процесінің жариялылығы Жария тыңдаулар өткізумен қамтамасыз етілетіні бекітілген.
АӨК-нің 73-бабының бірінші бөлігіне сәйкес әкімшілік орган, лауазымды адам әкімшілік рәсімге қатысушыға әкімшілік іс бойынша алдын ала шешімге өз ұстанымын білдіруге мүмкіндік беруге міндетті, ол туралы Әкімшілік рәсімге қатысушыға алдын ала, бірақ Әкімшілік акт қабылданғанға дейін үш жұмыс күнінен кешіктірмей хабарланады.
Заңның 25-бабы 1-тармағының 2) тармақшасын, 25-бабы 5-тармағын түсіндіру табиғи монополиялар субъектілерінің қызметін мемлекеттік реттеу процесінің рәсімдерді сақтау, оның ішінде бекітілген тарифтік сметаны бекіту және оған өзгерістер енгізу туралы бұйрықты қабылдау алдындағы Жария тыңдаулар өткізу арқылы жариялылығын болжайды. Бұл заңның рухынан туындайды және АПК-нің 73-бабында көрініс тапты және тиісінше Заңның 4-бабының 6) тармақшасына және 22-бабының 8-тармағына сәйкес келеді.
Яғни, уәкілетті орган жүзеге асыратын Жария тыңдаулар өткізу бекітілген тариф пен тарифтік сметаға өзгерістер енгізу және бекіту үшін шарт болып табылады. Демек, Департаменттің 2022-2026 жылдарға арналған тарифті бекіту процесінде, оның ішінде тиісті құжаттарды дайындау бойынша рәсімдік іс-қимылдарды сақтамауы бекітілген тарифтік сметаға өзгерістер енгізудің рәсімдік тәртібін бұзуға алып келді, өйткені өзгертілген тарифті бекіту мен қолданысқа енгізуді Жария тыңдаулар барысында қарауға болады.
"Табиғи монополиялар туралы" Заңның (бұдан әрі - заң) 8-бабының 12) тармақшасымен уәкілетті органның, бұл жағдайда Департамент тұлғасында өзі бекіткен тарифтік сметаны бекіту және оған өзгерістер енгізу жөніндегі өкілеттігі бар екені анықталды.
АӨК-нің 4-бабы бірінші бөлігінің 6) тармақшасымен әкімшілік қалау-бұл әкімшілік органның, лауазымды адамның Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген мақсаттарда және шектерде олардың заңдылығын бағалау негізінде ықтимал шешімдердің бірін қабылдау өкілеттігі болып бекітілді.
Бұл Департаментке заңмен әкімшілік қарауға құқық берілгенін білдіреді. АӨК-нің 10-бабының бірінші бөлігінде әкімшілік қарауды жүзеге асыру кезінде әкімшілік орган, лауазымды адам әкімшілік рәсімге қатысушының және қоғамның мүдделерінің әділ теңгерімін (пропорционалдылық қағидатын) қамтамасыз ететіні айқындалған.
Осыған ұқсас талаптар Заңның 1-бабында белгіленген, одан Заңның мақсаттары тұтынушылар мен табиғи монополиялар субъектілерінің мүдделерінің теңгеріміне қол жеткізу, сондай-ақ тұтынушылар мен табиғи монополиялар субъектілерінің мүдделерін қорғауды қамтамасыз ету болып табылады.
АППК-нің 100-бабының бірінші бөлігі шешімдердің алты түрін, соның ішінде даулы құқықтық қатынастарға қатысты, қалай:
1) әкімшілік актінің күшін жою туралы;
2) әкімшілік актінің күшін жою және жаңа әкімшілік актіні қабылдау туралы;
3) әкімшілік істі әкімшілік органға, әкімшілік актісіне, әкімшілік әрекетіне (әрекетсіздігіне) жол берілген бұзушылықтар көрсетіле отырып және оларды жою жөніндегі ұсыныстар көрсетіле отырып, әкімшілік рәсімді жүзеге асыру үшін шағым жасалатын лауазымды адамға жіберу туралы.
Бұрын қабылданған әкімшілік актінің күшін жою жөніндегі АӨК-нің көрсетілген нормалары жеке тұлғаның өтініші ықпал еткен ішкі бақылау нәтижелері бойынша жоғары тұрған органның төмен тұрған органның тапсырмасына байланысты қолданылады.
Сонымен қатар, Департамент 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-ОД бұйрығының күшін жоюдың орнына, АПК-нің 100-бабының бірінші бөлігі белгілегендей және оған жаңа әкімшілік рәсім жүргізудің орнына өзгерістер енгізді.
Ал жауапкер осы кезеңде 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығына (тарифтің өзгеруі бойынша) өзгерістер енгізу бойынша әкімшілік қараусыз қалса, оның күшін жою және тарифтік сметаны бекіту бойынша жаңа әкімшілік рәсімді жүргізу жөнінде қарауы болды.
Мұндай жағдайда табиғи монополиялар туралы заңнамаға (Заңның 15-бабының 3, 8-тармақтары) сәйкес 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығына дейін қолданылатын тариф қолданылатын болады. Айта кету керек, Комитет бастапқыда тапсырма берді (мыс.№ 32-9-17 / 785--және 2022 жылғы 27 маусымдағы) 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығының күшін жою туралы және ішкі бақылау актісінде көрсетілген ескертулерді ескере отырып, тарифті және тарифтік сметаны бекітуге өтінімді қарау қорытындылары бойынша тарифті бекіту туралы жаңа әкімшілік актіні қабылдау туралы. Алайда, содан кейін ол өзгерістер енгізу ретінде қайта құрылды.
Соттар қоғам тұтынушылары үшін тариф есептеулерін бекіту бойынша жария тыңдаулардың болмау фактісіне баға берген жоқ, бірақ даулы бұйрықта жаңа тарифті қабылдау негізіне салынған 2022 жылғы 29 сәуірдегі тексеру актісінен нақты (асыра) есептеулер қабылданды. Бұл ретте сот әкімшілік актіні қабылдаудың алдындағы рәсімдердің заңдылығы (қолданылуы, негізділігі және заңдылығы бөлігінде) қамтамасыз етілген жағдайда ғана әкімшілік органның іс-әрекеттеріне АППК қағидаттарының призмасы арқылы баға беруге құқылы.
Рәсімдерді сақтау тауарлық газды тұтынушылардың және табиғи монополиялар субъектісінің құқықтары мен заңды мүдделерін қамтамасыз етеді. Ал жаңа әкімшілік актіні іс жүзінде қабылдамау тауарлық газды тұтынушыларға оның негізсіз өсуіне ауыртпалық түсірді.
Демек, Департаменттің 2021 жылғы 29 қарашадағы №135-НҚ бұйрығына өзгерістер енгізу жөніндегі іс-қимылы оның әкімшілік қалауы шеңберінде әкімшілік актінің (АПК-нің 11 және 15-тараулары) күшін жоюға және қабылдауға қойылатын талаптарды бұзады және рәсімдердің жариялылығы мен мүдделер теңгеріміне қол жеткізу қағидаттарына жауап бермейді.
Сонымен қатар, сот алқасы осы істі соттарда қарау барысында Департамент тиісті рәсімдерді сақтай отырып, оның ішінде тыңдау бойынша жаңа әкімшілік актінің күшін жою және қабылдау бойынша іс-әрекеттер жүргізбегеніне назар аударады.
Көрсетілген әрекетсіздік нәтижесінде тауарлық газды тұтынушылар мен табиғи монополиялар субъектісі үшін 2 жылдан астам уақыт бойы тұтынушылардың газ тарату жүйелері арқылы тауарлық газды тасымалдау жөніндегі реттеліп көрсетілетін қызметке жоғары тариф және тарифтік смета қолданылады.
АӨК-нің 5-бабының бірінші бөлігі әкімшілік рәсімдердің міндеттері болып табылады:
а) Жеке және заңды тұлғалардың жария құқықтарын, бостандықтары мен мүдделерін толық іске асыру;
b) жария-құқықтық қатынастарда жеке және қоғамдық мүдделер теңгеріміне қол жеткізу;
c) жария-құқықтық саладағы заңдылықты нығайту.
Әкімшілік рәсімдер мен әкімшілік сот ісін жүргізу қағидаттарын оның сипаты мен маңыздылығына қарай бұзу әкімшілік актілерді, әкімшілік әрекеттерді (әрекетсіздікті) заңсыз деп тануға, сондай-ақ шығарылған сот актілерінің күшін жоюға әкеп соғады (АӨК 6-бабының төртінші бөлігі).
АӨК-нің 12-бабына сәйкес барлық күмәндер, қайшылықтар мен түсініксіздіктер талапкердің пайдасына түсіндірілуі керек. Әкімшілік орган, лауазымды адам өз құзыреті шегінде және Қазақстан Республикасының Конституциясына, АПК-ге және Қазақстан Республикасының өзге де нормативтік құқықтық актілеріне сәйкес әкімшілік рәсімдерді жүзеге асырады (АПК-нің 7-бабының бірінші бөлігі, заңдылық қағидаты).
Әкімшілік қарауды жүзеге асыру кезінде әкімшілік орган, лауазымды адам әкімшілік рәсімге қатысушының және қоғамның мүдделерінің әділ теңгерімін қамтамасыз етеді (АӨК 10-бабының бірінші бөлігі, пропорционалдылық қағидаты).
АӨК-нің 14-бабында, яғни формальды талаптарды теріс пайдалануға тыйым салу туралы қағидатта әкімшілік органға, лауазымды адамға әкімшілік рәсімге қатысушының құқығын іске асырудан бас тартуға, шектеуге, тоқтатуға, сондай-ақ Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленбеген талаптарды сақтау мақсатында оған міндет жүктеуге тыйым салынады делінген.
АПК-нің 84-бабының бірінші бөлігі Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдер туралы заңнамасын бұзу, егер мұндай бұзушылық дұрыс емес әкімшілік актіні қабылдауға әкеп соқтырса не әкеп соқтырса, әкімшілік актіні заңсыз деп тану үшін негіз болып табылады деп регламенттелген.
Жоғарыда келтірілген нормалар контекстінде әкімшілік рәсімдерді сақтамау даулы әкімшілік актінің күшін жоюға әкеп соғады, өйткені жауапкердің де, оның жоғары тұрған органының да әрекеттерімен (әрекетсіздігімен) жария-құқықтық саладағы заңдылық, сондай-ақ әкімшілік рәсімдердің міндеттерін іске асыру қамтамасыз етілмейді.
Демек, жергілікті соттардың сот актілері іс бойынша талапты қанағаттандыру туралы жаңа шешім шығарумен жойылады, өйткені:
I) әкімшілік орган Әкімшілік рәсімдер қағидаттарын және салалық заңнама нормаларын бұзуға жол берді;
II) соттар дәлелдемелерді бағалауда, дауды дұрыс шешпеуге және заңсыз сот актілерін шығаруға әкеп соққан материалдық және процестік құқық нормаларын түсіндіруде және қолдануда қателіктер жіберді. Осыған байланысты Департамент атынан әкімшілік орган соттың құқықтық ұстанымын ескере отырып, жаңа әкімшілік актінің күшін жоюы және оны қабылдауы қажет.
Бұл ретте 2022-2026 жылдарға арналған тұтынушылардың газ тарату жүйелері бойынша тауарлық газды тасымалдау жөніндегі реттеліп көрсетілетін қызметке бекітілген тарифке және "ҚТГА" АҚ Тарифтік сметасына өзгерістер енгізу жөніндегі рәсімді жүргізу кезінде бұрын жіберілген бұзушылықтарды толтыру және АППК белгілеген қағидаттарды ескере отырып, тұтынушылар мен табиғи монополиялар субъектісі мүдделерінің теңгерімін қамтамасыз ету қажет.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
