Түсініктеме 333-бабына Кредитор кепілгерге талап қойған жағдайда кепілгердің құқықтары мен міндеттері Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің
1. Кепілгер кредитордың талаптарын қанағаттандырғанға дейін бұл туралы борышқорға ескертуге, ал кредитор кепілгерге талап қою туралы талап арыз берген жағдайда, борышқорды істі қарауға қатысуға тартуға міндетті. Кепілгер мен борышқор кредитор алдында бір міндеттеме бойынша борышқорлар болып табылмайтындықтан, кепілгер негізгі міндеттеме бойынша кредитор мен борышқор арасындағы өзара қатынастардың сипаты туралы әрдайым хабардар бола бермейді. Кредитордың талаптары туралы борышқорға ескертусіз және оны істі қарауға қатысуға тартусыз борышқордың кредитор талаптарына қатысты барлық қарсылықтарын анықтау және ескеру мүмкін болмас еді немесе қиындық туғызар еді.
2. Кепілгердің кредитор талаптарын қанағаттандырғанға дейін бұл туралы борышқорға ескерту міндеті кредитор алдындағы міндеттеменің кепілгер мен борышқор тарапынан екі рет (қайтадан) орындалуын болдырмау мақсатында да көзделген. Борышқордың негізгі міндеттеменің орындалғаны туралы кепілдік беруші мен кепіл болушыға хабарлау жөніндегі ұқсас міндеті Азаматтық кодекстің 335-бабында көзделген.
Кепілгердің кредитор талаптарын қанағаттандырғаны туралы борышқорға хабарлау қажеттілігі осы жағдайда Азаматтық кодекстің 334 және 344-баптарына сәйкес кредитордың құқықтары кепілгерге ауысатындығымен де байланысты. Борышқорға хабар бермеу жаңа кредитор ретінде кепілгерге осыған байланысты туындайтын қолайсыз салдарлардың тәуекелін жүктейді. Мысалы, борышқордың негізгі міндеттеме бойынша кредиторға міндеттемені орындауы осындай салдарға жатады.
3. Кепілгердің борышқорды істі қарауға қатысуға тарту міндеті материалдық-құқықтық сипатқа ие және кепілгер оны кредитордың кепіл болушыға талап қоюы туралы борышқорға хабарлама жіберу арқылы орындауға тиіс. Бұл хабарламада талап қоюға қатысты қажетті мәліметтер (талап арыз берілген соттың атауы, арыздың нөмірі мен күні және т.б.) көрсетілуі керек.
Егер кепілгер сотқа борышқорды істі қарауға қатысуға тарту туралы өтінішхат берумен ғана шектелсе, оның осы міндеті орындалды деп есептелмейді.
4. Кепілгердің борышқорды істі қарауға қатысуға тарту міндетінің болуы кепілгердің толық немесе ішінара жауапкершілік атқаруына, кредитордың бұған дейін борышқорға талап қойған-қоймағанына және қандай шешім қабылданғанына байланысты емес. Борышқордың өз міндеттемесін орындағаны, ішінара орындағаны немесе мүлде орындамағаны да бұл міндеттің болуына әсер етпейді.
Борышқор іске жауапкер тарапындағы дербес талаптар қоймайтын үшінші тұлға ретінде тартылады. Мұның процестік негіздері Қазақстан Республикасының шаруашылық дауларды шешу тәртібі туралы Заңының 31-бабында және Азаматтық процестік кодекстің 28-бабында белгіленген.
5. Кепілгердің кредитор талаптарын қанағаттандыру туралы борышқорға ескерту және оны істі қарауға қатысуға тарту жөніндегі өзіне жүктелген міндеттерді орындамауы кепілгер үшін қолайсыз салдарға әкеп соғады.
Мұндай жағдайда борышқор кепілгердің регрестік талаптарына қарсы кредиторға қарсы қоя алатын барлық қарсылықтарын білдіруге құқылы. Мысалы, талаптың мөлшеріне, оның жарамдылығына және басқа да мән-жайларға қатысты қарсылықтар келтірілуі мүмкін.
Егер сот бұл қарсылықтарды негізді деп таныса, кепілгердің борышқорға қоятын регрестік талаптары толық көлемде немесе ішінара қанағаттандырудан бас тартылады.
Ал егер кепілгер кредитордың өзіне талап қойғаны туралы борышқорға тиісті түрде хабарлаған болса, бірақ борышқор істі қарауға қатысудан бас тартса, онда ол кепілгердің регрестік талаптарына қарсы кредиторға қатысты бұрын келтіре алатын қарсылықтарын білдіру құқығынан айырылады. Мұндай жағдайда борышқор тек өзінің кепілгермен арадағы өзара қатынастарынан туындайтын мән-жайларға ғана сілтеме жасай алады.
6. Заң шығарушы кепілгерге, егер кепілдік шартынан өзгеше туындамаса, борышқор өзі бас тартқан немесе қарызды мойындаған жағдайдың өзінде де кредитордың талаптарына қарсы борышқор келтіре алатын қарсылықтарды білдіру құқығын берген.
Кепілгердің қарсылық білдіру құқығы оның немесе борышқордың процестік жағдайына байланысты емес: борышқор іске дербес талаптар қоймайтын үшінші тұлға ретінде тартылды ма, әлде тең жауапкер ретінде қатыстырылды ма — бұл мән-жайлар аталған құқыққа әсер етпейді.
Осы норманың ережесі ортақтасқан міндеттемені орындау туралы жалпы қағидадан ерекшелік болып табылады. Аталған қағидаға сәйкес, борышқор кредиторға қатысты басқа борышқорлардың өзара қатынастарынан туындайтын және өзі қатыспайтын мән-жайларға негізделген қарсылықтарды кредитордың талаптарына қарсы білдіруге жалпы жағдайда құқылы емес (Азаматтық кодекстің 287-бабының 5-тармағына түсініктемені қараңыз).
Бұл қағидадан ерекшелік кепілгер мен борышқор арасындағы қатынастардың мәніне, атап айтқанда, кепілгер негізгі міндеттемені орындаған кезде оның борышқорға қатысты регрестік талап қою құқығының болуына байланысты көзделген.
Кепілгердің кредитор талаптарына қарсы қарсылық білдіру құқығын шектеу тек кепілдік шартының талаптарынан туындауы мүмкін. Мысалы, егер шартта кредитордың алғашқы талабы бойынша оның талаптарын сөзсіз қанағаттандыру көзделсе, кепілгердің қарсылық білдіру құқығы шектелуі мүмкін.
7. Кепіл болушының кредитордың талабын қанағаттандырғанға дейін бұл туралы борышқорға ескерту және кепіл болушыға талап қойылған жағдайда борышқорды істі қарауға қатысуға тарту жөніндегі міндеттері Азаматтық кодекстің 357-бабында көзделген субсидиарлық жауапкершілік туралы ережелерден туындайды.
Кепіл болушының осы міндеттерді орындамауының салдары кепілгердің осындай міндеттерді орындамауының салдарына ұқсас: негізгі борышқор кепіл болушының регрестік талаптарына қарсы кредиторға қарсы білдіре алатын қарсылықтарын келтіруге құқылы.
Пайдаланылған құқықтық материалдар
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі;
- Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі;
- Қазақстан Республикасының шаруашылық дауларды шешу тәртібі туралы заңнамасы.
Түсініктеме авторлары туралы мәліметтер
Бұл түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалған.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі, Қазақстан Республикасы Ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор — М.Қ. Сүлейменов.
Жұмыс тобы жетекшісінің орынбасары, профессор — Ю.Г. Басин.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
