Жеке тұлға ұғымы
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 12-бабы азаматтық заңнама контекстінде «жеке тұлға» ұғымының әмбебап анықтамасын белгілейді. Бұл норма жеке тұлғалар қатысатын барлық жекешелік-құқықтық қатынастар жүйесінің бастапқы негізі болып табылады.
🔹 II. «ЖЕКЕ ТҰЛҒА» ҰҒЫМЫ
🔸 Қамтиды:
Қазақстан Республикасының азаматтарын;
Шетел азаматтарын (басқа мемлекеттердің азаматтары);
Азаматтығы жоқ адамдарды.
📌 Бұл азаматтық құқықтағы тұлғаның құқықтық мәртебесі оның азаматтығына байланысты емес екенін білдіреді — бұл азаматтық-құқықтық қатынастарға қатысушылардың теңдігі қағидатын (ҚР АК 2-бабы) көрсетеді.
📌 Мысал: Қазақстан аумағында уақытша жүрген Өзбекстан азаматы пәтерді жалға алу шартын жасай алады немесе жеке кәсіпкер ретінде тіркеле алады — егер заңда өзгеше көзделмесе, ҚР азаматы сияқты негіздерде.
🔹 III. ТАРАУ ЕРЕЖЕЛЕРІНІҢ ҚОЛДАНЫЛУЫ
«Осы тараудың ережелері барлық жеке тұлғаларға қолданылады…»
🔸 Бұл құқық қабілеттілігі, әрекет қабілеттілігі, тіркеу, ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау және өзге де нормалар барлық жеке тұлғалар санаттарына тең дәрежеде қолданылатынын білдіреді, егер заңда өзгеше белгіленбесе.
📌 Ерекшелік мысалы: Шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдардың Қазақстан Республикасында ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерге меншік құқығы болмайды (ҚР Конституциясының 26-бабы, «Жер туралы» Заң — жерге меншік құқығына қойылатын шектеулер).
🔹 IV. САБАҚТАС ҚҰҚЫҚТЫҚ САНАТТАР
| Санат | ҚР АК бабы | Түсіндірме |
|---|---|---|
| Құқық қабілеттілігі | 13-бап | Туылған сәттен бастап туындайды |
| Әрекет қабілеттілігі | 17-бап | Толық көлемде 18 жастан бастап (немесе эмансипация кезінде ертерек) |
| Тұрғылықты жер | 16-бап | Мәмілелер жасасуда, соттылықты анықтауда маңызы бар |
| Есімі | 15-бап | Жеке мүліктік емес құқық |
📌 Мысал: Әрекет қабілетті жеке тұлға мәмілелерді өз бетінше жасай алады, кәсіпкерлікпен айналыса алады және мүліктік жауаптылықта болады.
🔹 V. ШЕТЕЛДІКТЕР МЕН АЗАМАТТЫҒЫ ЖОҚ АДАМДАРДЫҢ МӘРТЕБЕСІ
🔸 «Қазақстан Республикасындағы шетелдіктердің құқықтық жағдайы туралы» Заңның 4-бабына сәйкес:
· шетелдіктер Қазақстан Республикасында азаматтармен тең негізде азаматтық құқықтарға ие, егер заңда өзгеше көзделмесе.
🔸 Азаматтығы жоқ адамдардың мәртебесі:
· «Қазақстан Республикасының азаматтығы туралы» Заңмен;· 1954 жылғы Апатридтердің мәртебесі туралы конвенциямен реттеледі — Қазақстан оның қатысушысы болып табылады.
🔹 VI. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ НОРМАЛАР
| Дереккөз | Мазмұны | Өзектілігі |
|---|---|---|
| Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (1948 ж.) | 6-бап — құқық субъектісі ретінде танылу құқығы | Әмбебап қолдану |
| Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (1966 ж.) | 16-бап — барлық адамдар құқық субъектісі ретінде танылады | Құқықтық теңдікті қолдау |
| Босқындардың мәртебесі туралы конвенция (1951 ж.) | босқындардың құқықтары резиденттердің азаматтық құқықтарына теңестіріледі | Шетелдіктер мен апатридтерге қолданылады |
🔹 VII. СОТ ТӘЖІРИБЕСІ
🔸 ҚР сот тәжірибесінен мысал: Шетел азаматы іскерлік беделін қорғау туралы талап-арыз берді. Сот жеке тұлғалар туралы тараудың ережелерін қолданып, оның шетел азаматы екеніне қарамастан талапты қанағаттандырды — себебі тарау нормалары әмбебап сипатқа ие.
🔷 VIII. ҚОРЫТЫНДЫ
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 12-бабы:
· жеке тұлғаның инклюзивті анықтамасын белгілейді;· шетелдіктер мен азаматтығы жоқ адамдарды қоса алғанда, барлық адамдарға азаматтық-құқықтық нормалардың әмбебап қолданылуына кепілдік береді;· құқықтық теңдіктің халықаралық стандарттарын бейнелейді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
