107-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі бойынша тергеу судьясының қаулыларына, санкцияларына шағым жасау, прокурордың өтінішхат келтіруі

Ескерту. 107-баптың тақырыбы Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI Заңымен жаңа редакцияда жазылды (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); Ескерту. 107-баптың тақырыбы Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен жаңа редакцияда жазылды (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).

1. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында күдікті, оның қорғаушысы, заңды өкілі, жәбірленуші, оның заңды өкілі, өкілі, құқықтары мен бостандықтары тергеу судьясының актісімен тікелей қозғалатын тұлға тергеу судьясының мынадай қаулысына, санкциясына шағым жасауға, ал прокурор өтінішхат келтіруге құқылы:

1) күдіктіні күзетпен ұстау, экстрадициялық қамақ, үйқамақ, кепіл түріндегі бұлтартпау шарасына санкция беру немесе күзетпен ұстау, үйқамақ мерзімін ұзарту туралы;

2) күдіктіні күзетпен ұстауға, экстрадициялық қамаққа, үйқамаққа, кепілге санкция беруден бас тарту немесе күзетпен ұстау, үйқамақ мерзімін ұзартудан бас тарту туралы;

3) санкция берілген бұлтартпау шарасының күшін жою немесе оның күшін жоюдан бас тарту туралы;

4) мүлікке тыйым салу немесе мүлікке тыйым салудан бас тарту туралы;

5) эксгумация жүргізу немесе одан бас тарту туралы;

6) халықаралық іздестіру жариялау немесе одан бас тарту туралы;

7) адамды сот-медициналық және (немесе) сот-психиатриялық сараптамалар жүргізу үшін медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастыру немесе одан бас тарту туралы;

8) кепіл нысанасын мемлекет кірісіне айналдыру немесе одан бас тарту туралы;

9) прокурордың, қылмыстық қудалау органдарының әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) және шешімдеріне жасалған шағымдарды қарау бойынша;

10) қарап-тексеруге, тінтуге, алуға, жеке тінтуге, мәжбүрлеп куәландыруға, мәжбүрлеп үлгілер алуға санкция беру немесе санкция беруден бас тарту туралы.

1-1. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында прокурор тергеу судьясының мынадай қаулысына, санкциясына өтінішхат келтіруге құқылы:

1) жасырын тергеу әрекеттеріне санкция беру немесе санкция беруден бас тарту туралы;

2) жасырын тергеу әрекеттерінің мерзімдерін ұзарту немесе ұзартудан бас тарту туралы;

3) өзіне қатысты жүргізілген жасырын тергеу әрекеттері туралы адамды хабардар ету мерзімдерін ұзарту немесе ұзартудан бас тарту туралы;

4) сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының өзіне қатысты жүргізілген жасырын тергеу әрекеттері туралы адамға хабарламау туралы келісім беру немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына мұндай келісім беруден бас тарту туралы;

5) прокурордың жасырын тергеу әрекеттерін тоқтату туралы өтінішхатын қанағаттандырудан бас тарту туралы;

6) осы Кодекстің 235-бабында белгіленген тәртіппен жүргізілген жасырын тергеу әрекеттерін тоқтату және алынған нәтижелерді дәлелдемелер ретінде пайдалануға жол берілмейтіндігі туралы.

2. Осы баптың қағидаларына сәйкес шығарылған тергеу судьясының қаулысына ол жария етілген кезден бастап үш тәулік ішінде осы баптың бірінші бөлігінде көрсетілген адамдар облыстық және оған теңестірілген сотқа қаулы шығарған тергеу судьясының соты арқылы шағым жасай алады, сондай-ақ прокурор оған өтінішхат келтіре алады. Мүдделі тұлғаның өтінішхаты бойынша дәлелді себеппен өткізіп алынған мерзім осы Кодекстің 50-бабына сәйкес қалпына келтірілуі мүмкін.

3. Шағым беру немесе прокурордың өтінішхат келтіруі осы Кодекстің 55-бабы бірінші бөлігінің 8) және 10) тармақтарында және осы баптың бірінші бөлігінің 1), 2), 7) және 10) тармақтарында көрсетілген мәселелер бойынша қаулыда көрсетілген шешімдердің орындалуын тоқтата тұрмайды.

4. Шағым жасау, прокурордың өтінішхат келтіру мерзімі өткеннен кейін шағым, прокурордың өтінішхаты бар материалдар бұл туралы арыз берушіге, әрекеттері мен шешімдеріне шағым жасалып отырған тұлғаға және прокурорға хабарлай отырып, облыстық немесе оған теңестірілген сотқа жіберіледі. Шағымды, прокурордың өтінішхатын қарау нәтижелері бойынша облыстық немесе оған теңестірілген сот қабылдаған шешім түпкілікті болып табылады.

5. Облыстық немесе оған теңестірілген соттың судьясы осы баптың екінші және үшінші бөліктерінде көзделген қағидалар мен мерзімдерді сақтай отырып, шағым, прокурордың өтінішхаты сотқа келіп түскен кезден бастап үш тәуліктен кешіктірмей тергеу судьясы қаулысының, санкциясының заңдылығы мен негізділігін тексеруді жүзеге асырады.

6. Шағымды, прокурордың өтінішхатын қарау нәтижелері бойынша шығарылған облыстық немесе оған теңестірілген сот судьясының қаулысы жария етілген кезден бастап заңды күшіне енеді.

Жабық сот отырысына прокурор мен күдіктінің қорғаушысы қатысады. Отырысқа сондай-ақ күдікті, оның заңды өкілі, жәбірленуші, оның заңды өкілі, өкілі және шағым жасалып отырған шешім қозғайтын құқықтары мен мүдделері бар басқа да тұлғалар қатыса алады, олар шағымды, прокурордың өтінішхатын қарау уақыты туралы уақтылы хабардар етілген жағдайда келмей қалуы оларды сотта қарауға кедергі болмайды.

Осы баптың бірінші бөлігінің 10) тармағында көзделген жағдайда жабық сот отырысына қатысатын тұлғалардың тізбесін шағымды, прокурордың өтінішхатын қарайтын судья айқындайды.

Осы баптың 1-1-бөлігінде көзделген мәселелерді қарау осы Кодекстің 234-бабына сәйкес жүргізіледі.

7. Тараптардың уәждерін тыңдап, ұсынылған материалдарды қарай отырып, сот мынадай уәжді қаулылардың бірін шығарады:

1) тергеу судьясының қаулысын өзгеріссіз қалдыру туралы;

2) тергеу судьясының қаулысын өзгерту туралы;

3) тергеу судьясының қаулысын жою және жаңа қаулы шығару туралы.

8. Сот қаулысының көшірмесі сотқа дейінгі тергеп-тексеру органына, сондай-ақ прокурорға, күдіктіге, қорғаушыға және адамды күзетпен ұстау орны әкімшілігінің өкіліне жіберіледі және дереу орындалуға жатады.

9. Шет мемлекеттің аумағында қылмыс жасады деп айыпталған немесе сотталған адамды беру (экстрадициялау) туралы шешімге шағым жасау және оның заңдылығы мен негізділігін сотта тексеру осы Кодекстің 592-бабында көзделген тәртіппен жүзеге асырылады.

Сноска. 107-бапқа Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 378-V Заңымен (2016 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 11 шілдедегі № 91-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI Заңымен (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз); 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз) өзгерістер енгізілді.

ҚПК-нің 107-бабының нормалары тергеу судьясының ҚПК-нің 55-бабында көзделген өкілеттіктері шеңберінде шығаратын барлық қаулыларына шағым жасау немесе прокурордың өтінішхат келтіру мәселелерін реттейді.

Осыған байланысты ҚПК-нің 107-бабының 1-бөлігі тергеу судьясының қаулыларына шағым жасауға, өтінішхат келтіруге құқылы адамдардың толық тізбесін белгілейді: күдікті, оның қорғаушысы, заңды өкілі, жәбірленуші, оның заңды өкілі, өкілі, прокурор.

3. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында тергеу судьясының өкілеттіктерін біле отырып, шағым жасау немесе наразылық білдіру нысанасы қылмыстық процесті жүргізетін органдардың әрекеттерін немесе шешімдерін бағалауға байланысты барлық қаулылар болып табылатынын болжау қиын емес. Осыған байланысты ҚПК-нің 107-бабының 1-бөлігінің нормалары тергеу судьясының шешімдерінің толық тізбесін регламенттейді.

Тергеу судьясының шешімдерінің заңдылығы мен негізділігін қарауға құқығы бар жоғары тұрған саты облыстық және оған теңестірілген сот болып табылады. Тергеу судьясының қаулыларына қатысты шағымдарды немесе прокурорлардың өтінішхаттарын қарау және одан әрі шағым жасауға немесе наразылық білдіруге жатпайтын түпкілікті қаулы шығару дәл осы сотқа жүктеледі (ҚПК-нің 107-бабының 2, 4-бөліктері).

Заң тиісті сот арқылы, яғни қаулыны шығарған тергеу судьясының соты арқылы шағым немесе прокурордың өтінішхатын келтіру үшін қысқа мерзім белгілейді: ол жарияланған кезден бастап үш тәулік ішінде. Мүдделі тұлғаның өтінішхаты бойынша дәлелді себеппен өткізіп алынған бұл мерзім тергеу судьясының қаулысымен қалпына келтірілуі мүмкін. Бұл ретте мерзім оны өткізіп алған тұлға үшін қалпына келтіріледі, ал егер қылмыстық процесті жүргізетін органның тиісті шешімінде өзгеше көзделмесе, басқа тұлғалар үшін қалпына келтірілмейді (ҚПК-нің 50-бабының 2-бөлігі, 107-бабының 2-бөлігі).

ҚПК-нің 107-бабының 3-бөлігі шағым берілгеніне немесе прокурордың өтінішхат келтіргеніне қарамастан орындалуы тоқтатылмайтын тергеу судьясы қаулыларының тізбесін бекітеді: мүлікке тыйым салуға санкция беру туралы; психикалық ауру фактісін анықтау және осыған байланысты бұрын күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы қолданылған адамды қатаң оқшаулау жағдайында науқастарды ұстауға бейімделген психиатриялық көмек көрсететін арнайы медициналық ұйымға ауыстыру туралы; күдіктіні күзетпен ұстау, экстрадициялық қамақ, үйқамақ, кепіл түріндегі бұлтартпау шарасына санкция беру немесе күзетпен ұстау, үйқамақ мерзімін ұзарту туралы; күдіктіні күзетпен ұстауға, экстрадициялық қамаққа, үйқамаққа, кепілге санкция беруден бас тарту немесе күзетпен ұстау, үйқамақ мерзімін ұзартудан бас тарту туралы; адамды сот-медициналық және (немесе) сот-психиатриялық сараптамалар жүргізу үшін медициналық ұйымға мәжбүрлеп орналастыру немесе одан бас тарту туралы; қарап-тексеруге, тінтуге, алуға, жеке тінтуге, мәжбүрлеп куәландыруға, мәжбүрлеп үлгілер алуға санкция беру немесе санкция беруден бас тарту туралы.

Қылмыстық процесс қатысушысының шағымын, прокурордың өтінішхатын қараудың іс жүргізу нысаны ҚПК-нің 107-бабының 6–7-бөліктерімен реттеледі. Шағымды немесе өтінішхатты қарау облыстық сотқа келіп түскен кезден бастап үш тәуліктен кешіктірілмей судьяның жеке-дара қатысуымен жабық сот отырысында жүзеге асырылады (ҚПК-нің 107-бабының 6-бөлігінің талабы). Мұндай отырысқа қатысушылардың тізбесі негізінен заңмен шектелмеген, алайда барлық жағдайларда прокурор мен күдіктінің қорғаушысының қатысуы міндетті. Тек ҚПК-нің 107-бабының 1-бөлігінің 10) тармағында көзделген мәселелерді қарау кезінде судья бұл тізбені едәуір шектей алады.

Жабық сот отырысы мыналарды қамтиды: тараптарды тыңдау, материалдарды қарау, шешім шығару. Сот отырысын өткізудің өзге де негізгі қағидаларының арасында заң мыналарды бөліп көрсетеді: прокурор мен қорғаушының міндетті түрде қатысуы; шағымды, өтінішхатты қарау күні туралы уақтылы хабардар етілген жағдайда келмей қалуы істі қарауға кедергі болмайтын өзге тұлғалардың қатысуы; сот отырысының хаттамасын жүргізу қажеттілігінің болмауы.

ҚПК-нің 107-бабының 1-1-бөлігінің, 6-бөлігінің үшінші абзацының нормаларында прокурор облыстық сотқа қайта қарау туралы өтінішхат келтіруге құқылы тергеу судьясы шешімдерінің (қаулы, санкция) түрлері ерекше көрсетілген. Бұл шешімдер қылмыстық қудалау органдарының жасырын тергеу әрекеттері саласындағы қызметіне қатысты. Олар сондай-ақ ҚПК-нің 234-бабында белгіленген тәртіппен процестік прокурордың, прокурордың өтінішхаты бойынша тергеу судьясының өзімен де қайта қаралуы мүмкін.

ҚПК-нің 107-бабының 7-бөлігінде белгіленгендей, облыстық сот судьясының қаулысы үш түрлі болуы мүмкін және уәжді болуға тиіс. Ол жария етілген кезден бастап заңды күшіне енеді және көшірмесі жіберілетін тиісті адресаттар тарапынан дереу орындалады (ҚПК-нің 107-бабының 5, 8-бөліктері).

Заң ҚПК-нің 107-бабының 1-бөлігінің 10) тармағында, 1-1-бөлігінде көрсетілген мәселелер бойынша тергеу судьясының қаулыларын қарау нәтижесінде шығарылған облыстық сот судьясы қаулысының көшірмесі прокурорға да жіберілетінін ерекше атап көрсетеді. Бұл жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу кезіндегі құқықтық қатынастарға байланысты тергеу судьясының барлық қаулыларына, оның ішінде анықтаушылар мен тергеушілердің жасырын тергеу әрекеттерін жүргізуге, сондай-ақ ҚПК-нің 107-бабының 1-бөлігінің 10) тармағында және 1-1-бөлігінде көрсетілген тергеу әрекеттеріне санкция алу туралы қаулыларына облыстық сотқа өтінішхат енгізуге тек прокурордың ғана құқығы бар екендігімен байланысты (ҚПК-нің 59-бабы 2-бөлігінің 8-1) тармағы, 62-бабы 4-бөлігінің 6) тармағы, 107-бабының 8-бөлігі).

Тергеу судьясының қаулысын өзгеріссіз қалдыру туралы судьяның қаулысы (ҚПК-нің 107-бабы 7-бөлігінің 1) тармағы) жоғары деңгейдегі уәжділігімен ерекшеленуге тиіс.

ҚПК-нің 107-бабының 7-бөлігінің 2) тармағында белгіленгендей, тергеу судьясының қаулысы өзгертілуі мүмкін. Мысалы, судья адамды күзетпен ұстаудың өзге мерзімдерін белгілейді, күзетпен ұстаудың орнына үйқамақ немесе кепіл қолданады және т.б. Тергеу судьясының қаулысын жою және жаңа қаулы шығару (ҚПК-нің 107-бабы 7-бөлігінің 3) тармағы) облыстық сот судьясының тергеу судьясының қаулысымен іс жүзінде келіспейтінін білдіретін қаулы қабылдауын білдіреді. Мысалы, тергеу судьясы күдіктіні күзетпен ұстауға санкция беруден бас тартқанына қарамастан, оны күзетпен ұстауға санкция береді және т.б.

ҚПК-нің 107-бабының 9-бөлігі ҚПК-нің 589, 592-баптарына сілтеме жасау сипатында болады, онда шет мемлекеттің аумағында қылмыс жасады деп айыпталған не сотталған адамға қатысты экстрадициялық қамақ қолдану туралы тергеу судьясының қаулысына немесе шет мемлекеттің аумағында қылмыс жасады деп айыпталған не сотталған адамды беру (экстрадициялау) туралы Бас прокурордың немесе оның орынбасарларының қаулысына облыстық сотқа шағым жасаудың процестік нысаны егжей-тегжейлі ашылады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Автор: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар