Акционерлік қоғамды басқару
📘 I. Жалпы ережелер
Акционерлік қоғамды (АҚ) басқару мынадай қағидаттарға негізделеді:
· органдар арасындағы өкілеттіктерді бөлу (акционерлердің жалпы жиналысы, директорлар кеңесі, атқарушы орган);
· айрықша құзыреттерді басқа органдарға беруге жол бермеу;
· есептілік иерархиясы: атқарушы орган → директорлар кеңесі → акционерлердің жалпы жиналысы (АЖ).
📑 II. Тармақтар бойынша түсіндірменің құрылымы
🔹 1–2-тармақтар. Жоғарғы орган – Акционерлердің жалпы жиналысы
«АҚ-ның жоғарғы органы оның акционерлерінің жалпы жиналысы болып табылады. АЖ-ның айрықша құзыреті заңнамалық актілермен айқындалады.»
📘 [«Акционерлік қоғамдар туралы» ҚР Заңының 35-бабына] сәйкес, АЖ-ның айрықша құзыретіне, атап айтқанда, мыналар жатады:
· жылдық қаржылық есептілікті бекіту;
· дивидендтер туралы шешім қабылдау;
· директорлар кеңесін сайлау;
· жарғыға өзгерістер енгізу, оның ішінде жарғылық капиталды өзгерту;
· ірі мәмілелерді мақұлдау;
· қоғамды қайта ұйымдастыру немесе тарату;
· сыртқы аудиторды бекіту.
📎 Мысал: № 760-21-00-2/5000 іс бойынша сот директорлар кеңесінің жарғылық капиталды ұлғайту туралы шешімін жарамсыз деп таныды, өйткені бұл мәселе АЖ-ның айрықша құзыретіне жататын.
🔹 3-тармақ. Айрықша құзыреттерді беруге тыйым салу
«АЖ-ның айрықша құзыретіне жататын мәселелер бойынша шешімдер басқа органдарға берілмейді.»
⚠️ Құқықтық маңызы:
· атқарушы органның немесе директорлар кеңесінің өз құзыретінен тыс қабылдаған кез келген әрекеті жарамсыз болып табылады (ҚР АК 157-бабы).
📎 Бұл сот тәжірибесімен және [ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің нормативтік құқықтық актілерімен] негізделген.
🔹 4-тармақ. Директорлар кеңесі
«Директорлар кеңесі АЖ құзыретіне жататын мәселелерді қоспағанда, қоғамның қызметіне жалпы басшылықты жүзеге асырады.»
📘 Директорлар кеңесі:
· алқалы стратегиялық орган болып табылады;
· АЖ арқылы сайланады (немесе 100% акцияға ие акционермен тағайындалады);
· атқарушы органды қалыптастырады және бақылайды;
· бизнес-жоспарларды, ішкі құжаттарды, АЖ шегінен тыс мәмілелерді бекітеді.
📎 [«Акционерлік қоғамдар туралы» Заңның 44-бабы] директорлар кеңесінің өкілеттіктері мен жұмыс тәртібін регламенттейді.
🔹 5-тармақ. Атқарушы орган
«Атқарушы орган алқалы немесе жеке-дара болуы мүмкін…»
📘 Өкілеттіктері:
· ағымдағы басқаруды жүзеге асыру;
· шарттар жасасу, кадрлық тағайындаулар;
· АЖ мен директорлар кеңесінің шешімдерін орындау;
· директорлар кеңесіне есеп беру міндеті.
📎 Тағайындау тәртібі, өкілеттік мерзімі және еңбекақысы — [«Акционерлік қоғамдар туралы» Заңның 51-бабы].
🔹 6-тармақ. Өзге органдар
«АҚ-та өзге де органдар құрылуы мүмкін…»
📘 Оларға мыналар жатады:
· ішкі аудит қызметі;
· сыйақылар жөніндегі комитет;
· тәуекелдерді басқару комитеті;
· корпоративтік этиканы сақтау жөніндегі комиссия;
· байқау кеңесі — жекелеген салалар үшін немесе мемлекеттің қатысуы болған кезде.
📎 Мемлекеттік қатысуы бар АҚ үшін міндетті (қараңыз: «Мемлекеттік мүлік туралы» Заң).
🔹 6-1-тармақ. Банкроттық немесе оңалту кезіндегі басқарушы
«Банкроттық немесе оңалту кезінде барлық өкілеттіктер басқарушыға өтеді…»
📘 [«Оңалту және банкроттық туралы» ҚР Заңының] негізінде:
· уақытша басқарушы — соттық сауықтыру рәсімі кезінде;
· оңалту басқарушысы — қайта ұйымдастыру барысында;
· банкроттық басқарушы — тарату кезінде тағайындалады.
📎 Ол:
· АҚ мүдделерін білдіреді;
· басқару органдарын алмастырады;
· кредиторлардың мүддесі үшін мүлікті басқарады.
🔹 7-тармақ. Басқарудың жалпы қағидалары
«Құзырет және шешім қабылдау тәртібі жарғымен және заңмен айқындалады.»
📘 Тәртіп:
· жарғымен белгіленеді (міндетті және қосымша органдар);
· ішкі актілермен реттелуі мүмкін (регламенттер, комитеттер туралы ережелер);
· заңды маңызы бар құжаттар болып табылатын хаттамалармен рәсімделеді.
⚖️ III. Байланысты нормалар мен актілер
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| «Акционерлік қоғамдар туралы» ҚР Заңы, 35–51-баптар | АҚ органдары туралы егжей-тегжей |
| ҚР АК, 85–92-баптар | АҚ туралы жалпы ережелер |
| «Оңалту және банкроттық туралы» ҚР Заңы | Басқарушылардың өкілеттіктері |
| «Корпоративтік басқару туралы» Заң (квазимемлекеттік сектор үшін) | Корпоративтік стандарттар |
| ҚЕХС / KASE Корпоративтік басқару кодексі | Ашық АҚ үшін ерікті нормалар |
📌 IV. Практикалық аспектілер
✅ Барлық АҚ үшін міндетті органдар:
· акционерлердің жалпы жиналысы;
· директорлар кеңесі;
· атқарушы орган.
✅ Ашық акционерлік қоғамдар үшін:
· ішкі аудит;
· ақпаратты ашу (оның ішінде KASE және Ұлттық Банк арқылы).
⚠️ Дауларға әкелетін жиі қателіктер:
· ірі шешімдерді атқарушы органның АЖ орнына қабылдауы;
· директорлар кеңесінің формалды түрде сайланбауы;
· АЖ-ны белгіленген мерзімде өткізбеу (әдетте жылына 1 рет, 31 мамырға дейін).
📝 V. Қорытындылар
- ҚР АК 92-бабы стратегиялық және жедел өкілеттіктерді бөлуге негізделген АҚ басқаруының қатаң иерархиясын белгілейді.
- Барлық органдар өз құзыреті шегінде әрекет етеді, ол ҚР АК-де, «Акционерлік қоғамдар туралы» Заңда және жарғыда бекітілген.
- Басқару тәртібі бұзылған жағдайда:
o қабылданған шешімдер даулануы мүмкін;
o құқықтық жауапкершілік туындайды (ҚР АК 9-бабы бойынша залалдарды өтеуге дейін).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
