86-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің ашық және жабық акционерлік қоғамдары
АҚ ашық және жабық болып бөлінеді (ескі заңнамада - ашық және жабық типтегі АҚ). Ашық қоғам өз акцияларын белгісіз адамдар тобына бөледі, сондықтан ол ғана өз акцияларына ашық жазылуды және оларды бағалы қағаздар туралы заңнамада белгіленген тәртіппен еркін сатуды жүргізуге құқылы. Оның акционерлері өздеріне тиесілі акцияларды еркін иеліктен шығарады, бұл мұндай қоғамға қатысушылардың құрамын өзгермелі және шектеусіз етеді.
Ашық АҚ акциялары бағалы қағаздар нарығында еркін айналымға түсе алады. Осыған байланысты оларды шығару (эмиссия) бағалы қағаздар рыногы туралы Заңға сәйкес арнаулы мемлекеттік органда тіркелуге жатады. Мұндай орган қазіргі уақытта Қазақстан Республикасының Бағалы қағаздар жөніндегі Ұлттық комиссиясы болып табылады, ол бағалы қағаздар туралы Заңның 11-бабына сәйкес бағалы қағаздар нарығын реттеу және қадағалау жөніндегі мемлекеттік орган (немесе уәкілетті орган) болып табылады.
Ашық АҚ құрылған сәтте оның барлық акциялары құрылтайшылар арасында бөлінуі тиіс (АК 88-бабының 2-тармағына түсініктемені қараңыз). Бұл жағдайда акциялар эмиссиясын ҚР Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссиясында тіркеу эмиссия проспектісін ұсынбай жүзеге асырылуы мүмкін. Алайда, шығарылымы осылай тіркелген акциялар бағалы қағаздар нарығында еркін айналымға түсе алмайды. Бағалы қағаздар нарығында акциялардың еркін айналысы үшін акциялар эмиссиясын тіркеу кезінде ұсынылатын және тіркеуден кейін жарияланатын эмиссия проспектісінің болуы негіз болып табылады (пп. ҚР Бағалы қағаздар жөніндегі ұлттық комиссиясының 1996 жылғы 29 қарашадағы № 141 қаулысымен бекітілген акциялар эмиссиясын тіркеу, күшін жою және акцияларды шығару және орналастыру қорытындылары туралы есепті бекіту тәртібі туралы Ереженің 11 және 29-тармақтары).
Ашық акциялардан айырмашылығы, жабық ақ өз акцияларын тек құрылтайшылар немесе басқа алдын-ала анықталған адамдар тобына бөледі, яғни ол қатысушылардың тұрақты құрамымен сипатталады. Сондықтан ол өз акцияларына ашық жазылу құқығынан айырылады немесе оларды басқа адамдарға кез келген басқа тәсілмен сатып алу үшін ұсынады.
Жабық АҚ, ашық акциялардан айырмашылығы, акцияларды материалданған және материалданбаған түрде мүлдем шығармауы мүмкін. Бұл ретте қандай да бір қатысушы сатып алатын акциялардың саны құрылтай құжаттарында, әдетте құрылтай шартында көрсетіледі. 3-тармақтың жаңа абзацына сәйкес жабық АҚ акциялары тіркелуге жатпайды.
Жабық АҚ қатысушылары басқа акционерлер сататын акцияларды басымдықпен сатып алу құқығын пайдаланады, бұл олардың алдын ала шектеулі құрамын сақтауға арналған. Сондықтан жабық АҚ қатысушыларының саны Жарлықпен белгіленген шекті мәннен, яғни елу акционерден (шаруашылық серіктестіктер туралы Жарлықтың 38-бабының 4-тармағы (бұрын 55)) аспауға тиіс.
Егер жабық ақ осындай акционерлерінің саны көрсетілген шектен асып кетсе, Қоғам акционерлерінің жалпы жиналысы осы сәттен бастап алты ай мерзімде қоғамды ашық акцияға айналдыру туралы шешім қабылдауға, оның құрылтай құжаттарына тиісті өзгерістер енгізуге және олардың тіркелуін қамтамасыз етуге тиіс. Көрсетілген мерзім өткеннен кейін, егер мұндай шешім қабылданбаса және қоғамның жай акциялары иелерінің саны жоғарыда көрсетілген шегіне дейін азаймаса, ақ мүдделі тұлғалардың өтініші бойынша сот тәртібімен таратылуға жатады.
Жабық АҚ қатысушыларында бар акцияларды басымдықпен сатып алу құқығы акцияларды сату немесе айырбастау жағдайларына ғана қолданылады, бірақ оларды өзге де иеліктен шығару жағдайларына емес. Бұл жағдайда акциялар үшінші тұлғамен келісімде белгіленген шарттармен сатып алынады. Шаруашылық серіктестіктер туралы Жарлықтың 38-бабының 6-тармағына (бұрын 55) сәйкес өз акцияларын сатқысы келетін жабық АҚ акционері, егер құрылтай құжаттарында өзгеше көзделмесе, оларды қоғамның басқа қатысушыларына немесе қоғамның өзіне сатып алуды ұсынуға міндетті. Егер АҚ қатысушылары акцияларды сатып алудан бас тартса, онда акционер қоғамның келісімімен (немесе сұрау салынған күннен бастап бір ай ішінде жауап алмаған) акцияларды үшінші тұлғаларға сатуға құқылы.
5-тармақтың жаңа редакциясы акционерді жабық АҚ-дан шығарудың ескі тәртібін акцияларды мәжбүрлеп сатып алудың жаңа тәртібімен алмастырды.
1996 жылғы 7 желтоқсандағы "кейбір заңнамалық актілерге өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы" ҚР Заңымен банктер және банк қызметі туралы Жарлықтың 16-бабының 8-тармағы өзгертілді. Банкте капиталдың теріс мөлшері белгіленген кезде Ұлттық Банк ҚР Үкіметімен келісім бойынша оның акционерлерінің (акцияларының) Банктің жарғылық капиталындағы үлесін мәжбүрлеп сатып алу туралы шешім қабылдауға және оларды жаңа инвесторға дереу сатуға құқылы екендігі айқындалады.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
Түсініктеме Қазақ мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалды.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын дайындау жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі Қазақстан Республикасы Ғылым Академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М. К. Сүлейменов
Басшының орынбасары профессор Басин Ю. г.
