Азаматтың іскерлік беделін қорғау кезінде моральдық зиянды өтеу қолданылады, ал заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғау кезінде залалдарды өтеу туралы қағидалар қолданылады
Азаматтың іскерлік беделін қорғау туралы талаптар заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға да қолданылады, моральдық зиянды өтеу туралы талаптарды қоспағанда. Заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінде (бұдан әрі – АК) белгіленген тәртіппен залалдарды өтеу туралы қағидалар қолданылады.
Моральдық зиянды өтеу туралы Нормативтік қаулының 17-тармағында берілген түсіндірмеге сәйкес, азаматтың іскерлік беделін қорғау туралы талаптар заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға да қолданылады, моральдық зиянды өтеу туралы талаптарды қоспағанда. Заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға АК-да белгіленген тәртіппен залалдарды өтеу туралы қағидалар қолданылады.
Азаматтық заңнама заңды тұлғаға моральдық зиянды өтеуді көздемейді
АК-нің 951-бабының 1-тармағына сәйкес, моральдық зиян – жеке тұлғалардың жеке мүліктік емес игіліктері мен құқықтарының бұзылуы, кемсітілуі немесе олардан айырылуы, оның ішінде жәбірленушінің бастан кешіретін адамгершілік немесе тән азабы.
Моральдық зиянды өтеу туралы Нормативтік қаулының 3-тармағына сәйкес, жеке мүліктік емес құқықтар мен игіліктер деп азаматқа туған кезінен бастап тиесілі немесе заңның күшімен берілген, оның жеке басымен ажырамас байланыстағы игіліктер мен құқықтар түсініледі.
Осыдан моральдық зиян тек жеке тұлғаға келтірілуі мүмкін деген қорытынды жасауға болады.
Осылайша, моральдық зиян өзінің құқықтық табиғаты бойынша материалдық емес игіліктермен – адамның психикалық және тәндік азап шегуімен байланысты, ал ұйымның мүліктік зиянымен байланысты емес.
Заңды тұлға – санасы мен эмоциялары жоқ жасанды құрылым болып табылады, сондықтан ол ауырсынуды, ренішті немесе күйзелісті сезіне алмайды. Заңды тұлға қаржылық залалға ұшырауы (мысалы, жала жабу салдарынан табысының төмендеуі) немесе іскерлік беделіне нұқсан келуі мүмкін, алайда мұндай зиян моральдық зиян ретінде емес, материалдық тәртіппен өтелуге жатады.
Заңды тұлғаның іскерлік беделін қорғауға АК-да белгіленген тәртіппен залалдарды өтеу туралы қағидалар қолданылады.
Осыған байланысты заңды тұлғаға келтірілген моральдық зиянды өтеу туралы талап қанағаттандырылуға жатпайды.
Сонымен бірге, Қарағанды облысы Бұқар жырау аудандық сотының 2023 жылғы 11 қыркүйектегі шешімімен ТОО-ның Н.-ға қатысты ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау және моральдық зиянды өндіріп алу туралы талап қоюы ішінара қанағаттандырылған.
Сот ТОО-ға қатысты бұрын таратылған шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтерді теріске шығаруды және жауапкерден ТОО пайдасына 10 000 теңге мөлшерінде моральдық зиян өндіруді ұйғарған.
Қарағанды облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2023 жылғы 19 желтоқсандағы қаулысымен шешімнің моральдық зиянды өндіру бөлігінің күші жойылып, талап қоюдан бас тарту туралы жаңа шешім шығарылған.
Апелляциялық сатыдағы соттың заңды тұлғаға моральдық зиянды өтеуге негіздердің жоқтығы туралы тұжырымдары дұрыс деп танылады.
Соттылық
Осы санаттағы даулардың соттылығы АК-нің 29-бабында белгіленген жалпы ережелер бойынша айқындалады – талап қоюлар жауапкердің тұрғылықты жері бойынша сотқа беріледі.
АПК-нің 30-бабының 12-бөлігіне сәйкес, бірнеше жауапкерге қатысты талап қоюлар талап қоюшының таңдауы бойынша жауапкерлердің бірінің орналасқан жері бойынша берілуі мүмкін.
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істер жалпы юрисдикциядағы соттарда қаралады. Заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы талап қоюлар да аудандық (қалалық) соттардың соттылығына жатады. Егер мұндай істер бойынша тараптар заңды тұлға немесе дара кәсіпкер болса, талап қою экономикалық сотта қаралуға жатады.
Кәмелетке толмағандардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға байланысты істер ерекше соттылыққа жатады және кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарда қаралуға тиіс.
Істерді талдау республика соттарының соттылық қағидаларын сақтайтынын көрсетті.
Сонымен бірге, істердің соттылығына қатысты жекелеген бұзушылықтар орын алған.
Мәселен, Ақтөбе облысы Мұғалжар аудандық сотының 2024 жылғы 30 сәуірдегі Ш.-ның С.-ға әлеуметтік желілерде көпшілік алдында кешірім сұрату туралы талап қоюы бойынша іс жөніндегі ұйғарымымен медиация тәртібімен жасалған келісім бекітілген.
Іс материалдарынан талап қоюшы Ш.-ның жауапкер ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін жалған, шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер қамтылған фото және бейнематериалдарын жариялаған кәмелетке толмаған «А»-ның әкесі болып табылатыны анықталған.
Ш. талап қоюды кәмелетке толмаған баланың, яғни 2011 жылы туған ұлының мүддесіне орай берген.
АПК-нің 27-бабының 3-бөлігіне сәйкес, кәмелетке толмағандардың құқықтары мен мүдделерін қорғауға байланысты істер ерекше соттылыққа жатады және кәмелетке толмағандардың істері жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттарда қаралуға тиіс.
Талап қоюда кәмелетке толмаған балалардың мүдделері, оның ішінде ақпаратты таратуға тыйым салу, фотосуреттерді жою туралы талаптар қозғалғандықтан, іс ерекше процессуалдық тәсілді талап етеді және мамандандырылған сотта қаралуға тиіс (норма 2023 жылғы 1 қыркүйектен бастап күшіне енді).
Сот талап қоюды қабылдау сатысында не істі дайындау немесе қарау барысында АПК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 2) тармақшасына сәйкес талап қоюды қайтаруға не істі соттылығы бойынша тиісті сотқа жіберуге тиіс еді, алайда сот мұны жасамаған.
Қазақстан Республикасының 2021 жылғы 20 желтоқсандағы № 84-VII ҚРЗ Заңымен АПК-нің 32-бабына тараптардың экстерриториялық (шарттық) соттылық туралы келісім жасау мүмкіндігін көздейтін өзгерістер енгізілді.
Аталған норма соттарда белсенді түрде қолданылуда. Талданған кезеңде барлығы 48 іс экстерриториялық соттылық бойынша жіберілген.
Мәселен, тараптардың экстерриториялық соттылық туралы келісімі бойынша Солтүстік Қазақстан облысының сотынан Б.-ның П.-ға қатысты мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді, ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіреді деп тану және моральдық зиянды өтеу туралы іс Маңғыстау облысының Қарақия аудандық сотына жіберілген.
Сол сияқты, К.-ның О.-ға қатысты ар-намыс пен қадір-қасиетті қорғау және моральдық зиянды өтеу туралы талап қоюы тараптардың келісімі негізінде Астана қаласының ауданаралық азаматтық сотынан экстерриториялық соттылық бойынша Қарағанды қаласының Әлихан Бөкейхан ауданының №2 сотына жіберілген.
Жоғарыда аталған бапта тараптардың өзара келісімі негізінде аумақтық соттылықты өзгерту құқығы көзделген. Мұндай келісім тараптар үшін де, сот үшін де міндетті болып табылады және жазбаша нысанда жасалуға тиіс.
Төменде мәтіннің толық, заңи терминология сақталған қазақша аудармасы берілді.
Мемлекеттік баж
Салық кодексінің 610-бабының 7) тармақшасына сәйкес мүліктік емес сипаттағы талап қою арыздарынан 0,5 айлық есептік көрсеткіш (бұдан әрі – АЕК) мөлшерінде мемлекеттік баж алынады.
Салық кодексінің 610-бабының 14) тармақшасына сәйкес ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату арқылы келтірілген моральдық зиян үшін ақшалай нысанда өтемақы өндіріп алу туралы жеке тұлғалардың талап қою арыздарынан талап қою сомасының 1%-ы мөлшерінде мемлекеттік баж алынады.
Талдау нәтижелері соттардың талап қою берген кезде мемлекеттік бажды көп жағдайда дұрыс есептейтінін көрсетті.
Алайда, жекелеген кемшіліктер де бар.
Сот шығыстары туралы Нормативтік қаулының 7-тармағына сәйкес мемлекеттік баждың төленгенін растайтын құжат қоса берілмеген не мемлекеттік баж толық мөлшерде төленбеген немесе тиісті деректемелер бойынша (бенефициар, код, БСК және т.б.) төленбеген талап қою арызы АПК-нің 152-бабына сәйкес қайтарылуға жатады, өйткені мемлекеттік баждың төленбеуі азаматтық істі қозғауға кедергі келтіреді.
Мәселен, кейбір соттарда ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талап бойынша 1 АЕК мөлшерінде мемлекеттік баж алу практикасы бар, бұл дұрыс емес.
Осылайша, Салық кодексінің талаптарына сәйкес талап қою берген кезде тек ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талап қойылған жағдайда 0,5 АЕК мөлшерінде мемлекеттік баж алынуға тиіс. Моральдық зиянды өтеу туралы талап қойылған жағдайда мәлімделген соманың 1%-ы мөлшерінде мемлекеттік баж төлеу қажет.
Оңайлатылған іс жүргізу
АПК-нің 267-2-бабында оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралуы мүмкін істердің тізбесі көзделген.
Жалпылау нәтижелері барлық істердің соттарда талап қою іс жүргізуінің қағидалары бойынша қаралатынын көрсетті.
Сонымен бірге, оңайлатылған (жазбаша) іс жүргізу тәртібімен қаралған бір іс бар.
Ш. және А. сотқа Т.-ға қатысты ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау және моральдық зиянды өтеу туралы талап қоюмен жүгінген.
Қызылорда қалалық сотының 2024 жылғы 6 желтоқсандағы ұйғарымымен істі оңайлатылған іс жүргізу тәртібімен қарау туралы қаулы шығарылған.
Аталған соттың 2024 жылғы 30 желтоқсандағы шешімімен талап қою қанағаттандырылған. Жауапкерлерден 1 000 000 теңге мөлшерінде моральдық зиян өндірілген.
Соттың 2025 жылғы 20 қаңтардағы ұйғарымымен сот шешімінің күші жойылған.
2025 жылғы 14 сәуірдегі заңды күшіне енген сот шешімімен талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылған.
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы істер мүліктік емес даулар санатына жатады.
Істердің аталған санаты талап қою іс жүргізуінің қағидалары бойынша соттарда қаралуға тиіс, өйткені олар мүліктік емес құқықтарды қорғауға байланысты және дәлелдемелерді жан-жақты зерттеуді, даулы мәліметтердің мазмұнын бағалауды, сондай-ақ көп жағдайда лингвистикалық және өзге де сараптамаларды тағайындауды талап етеді.
Мұндай істер бойынша барлық мән-жайларды анықтау үшін бірқатар дәлелдемелерді зерттеу немесе оларды қосымша талап ету қажет, сондықтан соттарға АПК-нің 267-1-бабы 3-бөлігінің 5), 6) тармақшаларының нормаларын қолдану ұсынылады.
Талап қоюды қайтару
АПК-нің 152-бабында талап қоюды қайтарудың негіздерінің толық тізбесі көзделген.
Сот практикасында әлеуметтік желілерде – YouTube, Telegram-арналарында және Facebook-те таратылған, шындыққа сәйкес келмейтін және талап қоюшының ар-намысына, қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін әрі іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді осындай деп тану туралы талап қоюлар кездеседі.
Кейбір соттар мұндай талап қоюларды АК-нің 143-бабының 3-тармағына сілтеме жасай отырып қайтарады. Аталған норма азаматтың немесе заңды тұлғаның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау туралы талаптары бұқаралық ақпарат құралдарында теріске шығаруды (жауапты) жариялауға байланысты болған жағдайларда сотқа дейінгі міндетті тәртіпті көздейді.
Мәселен, Тараз қалалық сотының 2024 жылғы 25 шілдедегі ұйғарымымен Е.-нің Д.-ға және басқа да тұлғаларға қатысты жарияланымды шындыққа сәйкес келмейді және іскерлік беделге нұқсан келтіреді деп тану туралы талап қоюы дауды сотқа дейін реттеу тәртібінің сақталмауына байланысты АПК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасына сілтеме жасай отырып қайтарылған.
АК-нің 143-бабына сәйкес, егер азаматтың немесе заңды тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында таратылса, олар сол бұқаралық ақпарат құралдарында тегін теріске шығарылуға тиіс.
Бұқаралық ақпарат құралдарында өз құқықтары мен заңды мүдделеріне нұқсан келтіретін мәліметтер жарияланған азаматтың немесе заңды тұлғаның сол бұқаралық ақпарат құралдарында өзінің жауабын тегін жариялатуға құқығы бар.
Азаматтың немесе заңды тұлғаның бұқаралық ақпарат құралында теріске шығаруды не жауапты жариялау туралы талабы, егер бұқаралық ақпарат құралы мұндай жариялаудан бас тартса немесе бір ай ішінде жарияламаса, сондай-ақ ол таратылған жағдайда, сотта қаралады.
Аталған іс бойынша жарияланымдар жауапкерлер тарапынан кез келген пайдаланушыға қолжетімді YouTube әлеуметтік желісінде және «Басе» Telegram-арнасында орналастырылған. Осыған байланысты әлеуметтік желілер пайдаланушылардың жарияланымдары үшін жауапкершілік көтермейді.
Көрсетілген мән-жайларды ескере отырып, талап қоюшы жауапкерлерге жарияланымдарды теріске шығару туралы талапты дауды сотқа дейін реттеу тәртібімен жіберуге тиіс деген соттың тұжырымдары дұрыс емес деп танылады.
Тағы бір мысал: Солтүстік Қазақстан облысы Ғ.Мүсірепов атындағы аудандық сотының 2023 жылғы 28 шілдедегі ұйғарымымен дәл осындай негіз бойынша С.-ның Б.-ға және басқа да тұлғаларға қатысты мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді, ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіреді деп тану туралы талап қоюы қайтарылған.
Судья талап қоюшының бұқаралық ақпарат құралдарына – «YouTube» серіктестік бағдарламасына, «Agroblog.kz» желілік басылымына YouTube желісінде таратылған бейнематериалды теріске шығару туралы жүгінбегенін, теріске шығаруды жариялаудан бас тартылғанын растайтын құжатты сотқа ұсынбағанын көрсеткен.
Солтүстік Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы талап қоюды қайтаруды негізсіз деп дұрыс таныған, өйткені талап қоюшы бұқаралық ақпарат құралдарына талап қоймаған және талап қоюда теріске шығаруды жариялау туралы талап болмаған.
Талап қоюшы мәліметтерді шындыққа сәйкес келмейді, ар-намысқа, қадір-қасиетке және іскерлік беделге нұқсан келтіреді деп тану туралы талаптарды үш жеке тұлғаға қатысты, оларды теріске шығару туралы талап қоймай мәлімдеген. Сондықтан талап қоюды қайтаруға негіз болмаған.
Төменде мәтіннің толық қазақша аудармасы берілді, құқықтық терминология мен құрылымы сақталды.
Талап қоюды қараусыз қалдыру
Талап қоюды қараусыз қалдырудың негіздері АПК-нің 279-бабының нормаларымен реттеледі.
Жалпылау нәтижелері аталған процессуалдық заң нормасының соттар тарапынан негізінен сақталатынын көрсетті.
Сонымен қатар, соттардың заңда көзделмеген негіздер бойынша талап қоюларды қайтаратын жағдайлары да кездеседі.
Мәселен, Көкшетау қалалық сотының 2024 жылғы 4 маусымдағы ұйғарымымен Б.-ның О.-ға қатысты ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғау және соманы өндіріп алу туралы талап қоюы талап қоюшының талаптарын нақтыламауына байланысты қайтарылған.
Сонымен бірге, процессуалдық заңнамада талап қоюды қараусыз қалдырудың мұндай негізі көзделмеген.
Ақмола облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы 2024 жылғы 14 тамыздағы қаулысымен сот ұйғарымының күшін жойып, істі жаңа сот талқылауына жіберген, бұл істі қарау барысында созбалаңдыққа алып келген.
Талап қою сотқа 2024 жылғы 27 наурызда келіп түскен, ал оның мәні бойынша қаралуы тек 2024 жылғы 31 қазанда жүзеге асырылған.
Осылайша, ерекше күрделілікті талап етпейтін іс жеті ай бойы түпкілікті шешімін таппаған.
Істерді бітімгершілік келісімдер жасалуына байланысты тоқтату
Татуластыру рәсімдерін сот құрылымын жетілдірудің басым бағыттарының бірі ретінде енгізу идеясы әртүрлі салаларда татуластыру рәсімі ретінде медиация институтын дамытудың негізін қалаған «Медиация туралы» Заңда бекітілді.
Судья тараптарды татуластыру шараларын қабылдайды, процестің барлық сатыларында дауды реттеуге жәрдемдеседі, тараптарға татуластыру рәсіміне қатысу үшін шақыру жібереді.
Қолданыстағы заңнама талданып отырған санаттағы істер бойынша келісімді тек тараптардың арасында жасау мүмкіндігін көздейді. Келісімде тараптар келісілген талаптар, сондай-ақ оны орындау мерзімі мен тәртібі көрсетілуге тиіс.
Істерді қараудың сот практикасы
Сот статистикасының мәліметтері осы санаттағы істер санының біршама өскенін көрсетеді, бұған әлеуметтік желілердің дамуы мен қолжетімділігі, ақпараттың кең таралуы, халықтың құқықтық сауаттылығының артуы, азаматтардың неғұрлым белсенді ұстанымы және басқа да факторлар ықпал етеді.
Көрсетілген санаттағы істер бойынша тараптар негізінен жеке тұлғалар болып табылады, ал олардың дауының нысанасы жауапкерлер таратқан, оның ішінде бұқаралық ақпарат құралдары арқылы таратылған, беделге нұқсан келтіретін және шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер болып табылады.
Өз құқықтарын қорғау тәсілдері ретінде негізінен беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді тарату арқылы келтірілген моральдық зиянды өтеу немесе залалды өтеу, сондай-ақ ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғаудың арнайы тәсілдері, атап айтқанда бұқаралық ақпарат құралдарында таратылған беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді теріске шығару, өзінің жауабын жариялау, тиісті ақпаратты Интернет желісінен жою қолданылады.
Конституцияның 18-бабында әркімнің жеке өміріне қол сұғылмауына, өзінің және отбасының құпиясына, ар-намысы мен қадір-қасиетін қорғауға құқығы бар екендігі регламенттелген.
АПК-нің 8-бабының 1-бөлігіне сәйкес әркім осы Кодексте белгіленген тәртіппен бұзылған немесе дауланатын құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін сотқа жүгінуге құқылы.
АК-нің 141-бабына сәйкес, егер осы Кодексте өзгеше көзделмесе, жеке мүліктік емес құқықтар құқықты бұзған адамның кінәсіне қарамастан қорғалуға жатады. Қорғау туралы талап қойған адам өзінің жеке мүліктік емес құқығының бұзылғанын дәлелдеуге тиіс.
АК-нің 143-бабының 1, 2-тармақтарына сәйкес азамат өзінің ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтерді сот тәртібімен теріске шығаруды талап етуге құқылы. Егер азаматтың немесе заңды тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіретін мәліметтер бұқаралық ақпарат құралдарында таратылса, олар сол бұқаралық ақпарат құралдарында тегін теріске шығарылуға тиіс.
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы талап қоюды қанағаттандыру туралы шешімді сот үш шарттың жиынтығы анықталған жағдайда шығарады: мәліметтер беделге нұқсан келтіретін сипатта болуы, таратылуы және шындыққа сәйкес келмеуі тиіс.
Осы санаттағы істерді шешу кезінде талап қоюшы өзі талап қойған тұлғаның мәліметтерді таратқан фактісін және олардың беделге нұқсан келтіретін сипатын дәлелдеуге міндетті. Ал өзі таратқан мәліметтердің шындыққа сәйкес келетінін дәлелдеу міндеті жауапкерге жүктеледі.
Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы Нормативтік қаулының 1-тармағына сәйкес беделге нұқсан келтіретін мәліметтер деп шындыққа сәйкес келмейтін және қоғамның немесе жекелеген азаматтардың пікірінше заңдарды, қоғамның моральдық қағидаттарын сақтау тұрғысынан азаматтың ар-намысы мен қадір-қасиетін төмендететін мәліметтер танылады.
Мұндай даулар бойынша талап қоюды қанағаттандыру үшін мынадай мән-жайлардың бір мезгілде болуын анықтау қажет:
жауапкердің мәліметтерді таратқан фактісі;
осы мәліметтердің беделге нұқсан келтіретін сипаты;
олардың шындыққа сәйкес келмеуі.
Талап қоюшы тек оған қатысты беделге нұқсан келтіретін мәліметтерді өзі талап қойған тұлғаның таратқан фактісін дәлелдеуге міндетті. Сонымен бірге, ол өзінің ар-намысы мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтердің шындыққа сәйкес келмейтінін растайтын дәлелдемелерді де ұсынуға құқылы.
Талап қоюды қанағаттандыру үшін қажетті шарттардың міндетті жиынтығындағы мән-жайлардың кемінде біреуінің болмауы (мәліметтердің беделге нұқсан келтіретін сипатта болуы, таратылуы және шындыққа сәйкес келмеуі) мәлімделген талаптарды қанағаттандырудан бас тартуға негіз болып табылады.
Негізгі нормативтік құқықтық актілер:
Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы (бұдан әрі – Конституция);
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Кеңесі 1994 жылғы 27 желтоқсанда қабылдаған Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім); Қазақстан Республикасының Парламенті 1999 жылғы 1 шілдеде қабылдаған Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі – АК);
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 3 қарашадағы Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
Қазақстан Республикасының 2017 жылғы 25 желтоқсандағы «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексі (бұдан әрі – Салық кодексі);
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1992 жылғы 18 желтоқсандағы №6 «Соттардың жеке және заңды тұлғалардың ар-намысын, қадір-қасиетін және іскерлік беделін қорғау туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – Ар-намысты, қадір-қасиетті және іскерлік беделді қорғау туралы Нормативтік қаулы);
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2015 жылғы 27 қарашадағы №7 «Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – Моральдық зиянды өтеу туралы Нормативтік қаулы);
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2003 жылғы 11 шілдедегі №5 «Азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы» нормативтік қаулысы;
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы №9 «Қазақстан Республикасының соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – Сот шығыстары туралы Нормативтік қаулы);
Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Заңы (бұдан әрі – БАҚ туралы заң);
Қазақстан Республикасының 2024 жылғы 19 маусымдағы «Масс-медиа туралы» Заңы;
Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 28 қаңтардағы «Медиация туралы» Заңы (бұдан әрі – Медиация туралы заң).
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
