Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 363-бабына түсініктеме. Лауазымды адамның өкілеттіктерін иемдену
1. Лауазымды адам болып табылмайтын мемлекеттік қызметшінің лауазымды адамның өкілеттіктерін иемденуі және осыған байланысты азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соққан әрекеттер жасауы —
бір жүз алпыс айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не қырық тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
Осы қылмыстық теріс қылықтың қоғамдық қауіптілігі мемлекеттік қызмет туралы және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы заңнамамен реттелетін мемлекеттік қызмет мүдделеріне қол сұғудан көрінеді.
Қылмыстық теріс қылықтың объектісі мемлекеттік қызмет мүдделері болып табылады. Қосымша объект ретінде адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын, азаматтардың немесе ұйымдардың мүдделерін тану қажет.
Қылмыстық теріс қылықтың объективтік жағы лауазымды адам болып табылмайтын мемлекеттік қызметшінің лауазымды адамның өкілеттіктерін иемденуінен және осыған байланысты азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтіруге әкеп соққан әрекеттер жасауынан көрінеді.
Бұл ретте туындаған зардаптар мемлекеттік қызметші жасаған әрекетпен себептік байланыста болуға тиіс.
Лауазымды адамның өкілеттіктерін иемдену өзін лауазымды адам ретінде жариялаудан, осыған байланысты жалған құжаттарды (қызметтік куәліктерді, тексеру жүргізу туралы нұсқамаларды және т.б.), нысанды киімді және тиісті лауазымды адамның өкілеттіктерін пайдаланудан көрінуі мүмкін. Мысалы, мұндай әрекеттерге өзін жол-патрульдік полиция инспекторы ретінде таныстырып, автокөлікті тексеру сылтауымен тоқтату немесе өзін мемлекеттік өртке қарсы қызметтің не салық органының лауазымды адамы ретінде таныстырып, шағын немесе орта бизнес субъектілеріне тексеру жүргізу және т.б. жатқызуға болады.
Әрекетті қылмыстық теріс қылық деп тану үшін субъектінің лауазымды адамның өкілеттіктерін иемдену фактісінің өзі жеткіліксіз. Оның осыған байланысты қандай да бір әрекеттер жасауы, яғни тиісті лауазымды адамның өкілеттіктерін іске асыруы қажет. Сондықтан өзін лауазымды адам ретінде жариялаудың өзі ғана қарастырылып отырған қылмыстық теріс қылықтың құрамын құрамайды. Егер лауазымды адамның өкілеттіктерін иемдену қызметтік жалғандықпен қатар жүрсе не көрінеу жалған құжаттарды пайдалану арқылы жасалса, мұндай жағдайларда жасалған әрекетті қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша ҚК-нің 363 және 369 немесе 385-баптары бойынша саралау қажет.
Талданып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың құрамы кінәлі адам лауазымды адамның құзыретіне кіретін әрекетті жасаған жағдайларда ғана орын алады. Егер мемлекеттік қызметші өзін лауазымды адам ретінде тек өзі жасай алатындығын мәлімдеген әрекеттері үшін пара алу мақсатында ғана таныстырса, онда ол алаяқтық (ҚК-нің 190-бабы) және пара беруге айдап салу (28-баптың 4-бөлігі және ҚК-нің 367-бабы) үшін жауаптылыққа тартылуға тиіс.
Қылмыстық теріс қылық азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
Осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамына қатысты елеулі зиян адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерін, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерін бұзудан, елеулі залал келтіруден, жәбірленуші тұлғаның қиын өмірлік жағдайға тап болуынан, ұйымдардың немесе мемлекеттік органдардың қалыпты жұмысының бұзылуынан және келтірілген зиянның елеулілігін көрсететін өзге де зардаптардан көрінуі мүмкін.
Субъективтік жағынан қылмыс тек қасақаналықпен жасалады. Адам өзінің лауазымды адамның өкілеттіктерін заңсыз иемденіп отырғанын және осыған байланысты белгілі бір әрекеттер жасап жатқанын сезінеді, мұндай әрекеттер нәтижесінде азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірілуі мүмкін екенін алдын ала біледі және оның туындауын қалайды.
Қылмыстың субъектісі болып тек лауазымды адам болып табылмайтын мемлекеттік қызметшілер танылады.
Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы» Заңының 1-бабының 12) тармақшасына сәйкес, мемлекеттік қызметші — Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен республикалық немесе жергілікті бюджеттерден не Қазақстан Республикасы Ұлттық Банкінің қаражатынан ақы төленетін, мемлекеттік органда мемлекеттік лауазымды атқаратын және мемлекеттің міндеттері мен функцияларын іске асыру мақсатында лауазымдық өкілеттіктерді жүзеге асыратын Қазақстан Республикасының азаматы.
Егер лауазымды адам өзге лауазымды адамның өкілеттіктерін иемденсе, ол қылмыстық жауаптылыққа тартылады, бірақ ҚК-нің 363-бабы бойынша емес, билікті немесе лауазымдық өкілеттіктерді асыра пайдаланғаны үшін ҚК-нің 362-бабы бойынша жауаптылыққа тартылады.
Мұндай әрекеттерді мемлекеттік қызметші болып табылмайтын өзге адамдар жасаған жағдайда, бұл Қылмыстық кодекстің басқа баптары бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғады (мысалы, ҚК-нің 149-бабы — тұрғынжайға қолсұғылмаушылықты бұзғаны үшін).
ҚК-нің 363-бабында көзделген әрекет қылмыстық теріс қылықтарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне Исидор Шамилұлы Борчашвилидің 2021 жылғы түсініктемесі, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.*
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
