33-бап. Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру

1. Мемлекеттік органдарға жеткізу және оның жаңа қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмау мақсатында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде, егер мұндай адамды өзге құралдармен ұстап алу мүмкін болмаса және бұл ретте осы үшін қажетті шаралардың шегінен шығуға жол берілмесе, оған зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды.

2. Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу үшін қажетті шаралардың шегінен шығу деп ұсталып жатқан адамның жасаған құқық бұзушылығының қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне және ұстап алу мән-жайларына осы шаралардың айқын сәйкес келмеуі, адамға қажеттілік болмаса да, жағдайдан туындамайтын анық шамадан тыс зиян келтіру танылады. Мұндай шектен шығу қылмыстық жауаптылыққа тек қасақана зиян келтірілген жағдайларда ғана әкеп соғады.

3. Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу құқығына осыған арнайы уәкілеттік берілген адамдармен қатар жәбірленушілер мен басқа да азаматтар ие болады.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу институты — азаматтардың қылмыстық қол сұғушылықтан қорғану құқығын қамтамасыз етуге бағытталған аса маңызды институт. Қылмыскерді ұстап алу институты халықаралық қылмыстық құқыққа да белгілі.

Мәселен, БҰҰ Бас Ассамблеясы барлық мүше мемлекеттерді «қылмыс жасаған кінәлі адамдарды анықтау, сотқа тарту және жазалау құралдарын құру мен нығайтуға», құқық бұзушыларды анықтау және қудалау, оларды ұстап беру, сондай-ақ қылмыс құрбандарына реституция ұсыну мақсатында мүлікті тәркілеу сияқты мәселелер бойынша өзара көмек көрсету негізінде басқа мемлекеттермен ынтымақтастықты дамытуға күш салуға шақырды» (Қылмыс құрбандары мен билікті асыра пайдаланудан зардап шеккендер үшін сот төрелігінің негізгі қағидаттары туралы декларацияның 4-бабы. БҰҰ Бас Ассамблеясының 40/34 қарары).

Қылмыстық кодекске «қылмыскерді ұстап алу» дербес институт ретінде енгізілгенге дейін қылмыскерді ұстап алу қылмыстық жазаланатын әрекет ретінде қарастырылмағанын атап өткен жөн. Мәселен, КСРО Жоғарғы Кеңесі Төралқасының 1966 жылғы 26 шілдедегі (1981 жылғы 5 маусымдағы Жарлықпен өзгертілген) «Бұзақылық үшін жауаптылықты күшейту туралы» Жарлығының 16-бабына сәйкес, қылмыскерді ұстап алу және қылмыстық қол сұғушылықтың жолын кесу кезінде оған мәжбүрлі түрде зиян келтіру қылмыстық немесе өзге де жауаптылыққа әкеп соқпайтын заңды мінез-құлық ретінде қарастырылды. 1966 жылғы 26 шілдедегі Жарлық қылмыскерді ұстап алу жөніндегі әрекеттерді өзінің құқықтық салдары бойынша қажетті қорғанумен теңестірді.

КСРО Жоғарғы Сотының Пленумы да осындай ұстанымды ұстанды. Мәселен, КСРО Жоғарғы Соты Пленумының 1984 жылғы 16 тамыздағы «Соттардың қоғамдық қауіпті қол сұғушылықтардан қажетті қорғану құқығын қамтамасыз ететін заңнаманы қолдануы туралы» қаулысының 3-тармағында қоғамдық қауіпті қол сұғушылықтың жолын кесуге және қол сұғушыны ұстап алуға немесе мемлекеттік биліктің тиісті органдарына тікелей жеткізуге байланысты адамға зиян келтірген тұлғалардың әрекеттері қажетті қорғану жағдайында жасалған әрекеттер ретінде қарастырылуы тиіс екендігі айтылған. Ұсталған адамға зиян келтіргені үшін қылмыстық жауаптылық мұндай әрекеттер ұстап алу үшін қажетті болмаған және қол сұғушылықтың сипаты мен қауіптілігіне айқын сәйкес келмеген жағдайда ғана туындауы мүмкін еді.

Қылмыскерді ұстап алу жөніндегі әрекеттерге қажетті қорғану немесе оның шегінен шығу актілері ретінде құқықтық баға беру қылмыскерді ұстап алу әрекеттерінің жекелеген белгілері қажетті қорғану белгілерімен сәйкес келгенімен, олардың жиынтығында қылмыскерді ұстап алудың сапалық ерекшелігін көрсететінін және оны қажетті қорғанумен қатар заңды мінез-құлықтың дербес түрі ретінде бөліп қарастыруға мүмкіндік беретінін ескермейді.

КСРО мен одақтас республикалардың 1991 жылғы Қылмыстық заңнамасының негіздерінде қылмыс жасаған адамды ұстап алу заңды, қоғамдық пайдалы мінез-құлықтың дербес түрі ретінде көзделген болатын (24-бап). Олар күшіне енбегенімен, заңнамалық тұрғыдан бекіту идеясы Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде жүзеге асырылды.

ҚК-нің 33-бабының 1-бөлігіне сәйкес, мемлекеттік органдарға жеткізу және оның жаңа қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмау мақсатында қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде, егер мұндай адамды өзге құралдармен ұстап алу мүмкін болмаса және бұл ретте осы үшін қажетті шаралардың шегінен шығуға жол берілмесе, оған зиян келтіру қылмыстық құқық бұзушылық болып табылмайды.

«Қол сұғушылық» ұғымына кез келген қылмыстық жазаланатын іс-әрекет, яғни кез келген қылмыс немесе қылмыстық теріс қылық жататынын ескеру қажет.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды ұстап алу барлық азаматтардың моральдық борышы және мемлекеттік биліктің арнайы органдарының кәсіби міндеті болып табылады. Мысалы, Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 23 сәуірдегі «Қазақстан Республикасының ішкі істер органдары туралы» Заңының 6-бабы 1-тармағының 31) тармақшасында ішкі істер органдары қызметкерлерінің «...қылмыстық немесе әкімшілік құқық бұзушылықтар жасайтын адамдарды ұстауға» міндетті екендігі көрсетілген. Осындай міндет Ұлттық қауіпсіздік комитетінің, Кеден қызметінің және т.б. қызметкерлеріне де жүктеледі.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды мемлекеттік органдарға жеткізу және олардың жаңа қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмау мақсатында ұстап алу кезінде, ұстап алуды жүзеге асыратын адамдар көбінесе қарсылық көрсететіндіктен, оларға қатысты күш қолдану шараларын қолдануға мәжбүр болады. Мұндай шараларды қолдану кезінде дене зияны (мысалы, соққы жасау, денсаулыққа зиян келтіру және т.б.), мүліктік зиян (қол сұғушылық жасаған адамның жасырынған үй-жайының есігін бұзу, адамның қашып кетуге ниеттенген көлік құралын бүлдіру және т.б.), ал жекелеген жағдайларда өмірінен айыру да мүмкін.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде қолданылатын күштеу шаралары сырттай ғана қылмыстық құқық бұзушылыққа ұқсайды, өйткені ұстап алу — әрекеттің құқыққа қайшылығын жоққа шығаратын мән-жай болып табылады, сондықтан мұндай шараларда қылмыстық құқық бұзушылық құрамы болмайды.

ҚК-нің 33-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу құқығына осыған арнайы уәкілеттік берілген адамдармен қатар жәбірленушілер мен басқа да азаматтар ие болады. Қоғам өкілдері мен қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алуға қатысатын азаматтар қоғамдық тәртіпті сақтау бойынша құқық қорғау органдарының лауазымды адамдары сияқты өкілеттіктерге ие болады, алайда олардың ресми мәртебесі мен табельдік қару мен арнайы құралдарды қолданудың ерекше жағдайларынан туындайтын арнайы өкілеттіктері бұған кірмейді. Ұстап алу кезінде зиян келтірілген жағдайдың өзінде де ол қоғамдық пайдалы қызмет ретінде қарастырылады, өйткені мұндай қызмет ұсталған адамдардың қылмыстық жауаптылықтан жалтаруына кедергі келтіреді, қылмыстық құқық бұзушылықтардың уақтылы ашылуына ықпал етеді және олардың жаңа қол сұғушылықтар жасауына жол бермейді.

Қол сұғушылық жасаған адамға оны ұстап алу үшін қажетті болған жағдайда зиян келтіру қызметтің уәжімен және мақсаттарымен, оның нәтижелерімен: одан әрі құқыққа қайшы әрекеттерді тоқтатумен, қол сұғушылық жасаған адамды жазалаумен, заңдылықты орнықтырумен ақталады.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде құқықтылық шарттарын екі топқа бөлу қабылданған:

ұсталып жатқан адамға қатысты құқықтылық шарттары;

ұстап алуға қатысты құқықтылық шарттары.

Ұсталып жатқан адамға қатысты құқықтылық шарттарының бірінші тобына мыналар жатады:

адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасауы;

қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның қол сұғушылық жасаған адамды билік органдарына жеткізуді көздеген адамдардан жасырынуға әрекет жасауы.

Қылмыстық-құқықтық ұстап алу тек қылмыстық-құқықтық іс-әрекет жасаған адамға қатысты ғана мүмкін болады. Бұл ҚК-нің 33-бабы әкімшілік құқық бұзушылық немесе моральға жат қылық жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру жағдайларына қолданылмайды дегенді білдіреді. Айта кету керек, ҚР ӘҚБтК-нің 36-бабында қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу әкімшілік жауаптылықты жоққа шығаратын мән-жай ретінде көзделген.

Осылайша, қылмыскерді ұстап алу кезінде оған зиян келтірудің негізі оның қылмыстық құқық бұзушылық жасауы және билік органына жеткізілуден жалтаруға әрекет жасауы болып табылады. Бұл ретте адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасағанын растайтын сенімді деректер болуы тиіс.

ҚР ҚПК-де «нақты ұстап алу» ұғымы көзделген, ол ұсталған адамның бостандығын, оның ішінде жүріп-тұру бостандығын шектеуді, белгілі бір жерде мәжбүрлеп ұстауды, анықтау және тергеу органдарына мәжбүрлеп жеткізуді (ұстап алу, үй-жайға қамап қою, бір жерге баруға немесе белгілі бір жерде қалуға мәжбүрлеу және тағы басқа), сондай-ақ адамның жеке басының бостандығын елеулі түрде шектейтін өзге де кез келген әрекеттерді, аталған шектеулер нақты жүзеге асырылған минутына дейінгі дәл уақыттан бастап, ұсталған адамға қандай да бір процестік мәртебе берілгеніне немесе өзге де ресми рәсімдердің орындалғанына қарамастан білдіреді (ҚПК-нің 7-бабының 29) тармақшасы). Осылайша, түсіндіріліп отырған баптың негізінде дәл нақты ұстап алу жатыр.

Күдіктіні процестік тұрғыдан «ұстап алу» деп аталатын институт — түсіндіріліп отырған бапқа қатысы жоқ өзге қылмыстық-процестік институт.

Келтірілген ережелерден қылмыстық-құқықтық ұстап алу мен қылмыстық-процестік ұстап алу өз мақсаттары, міндеттері мен функциялары бар әртүрлі құқықтық құбылыстар екендігі анық көрінеді. Сондықтан бұл екі ұғымды араластыруға және оларға бірдей мазмұн беруге болмайды.

Бұл ретте, егер адам ешқандай құқық бұзушылық жасамаған болса, оны билік органдарына жеткізу мақсатында оған күш қолдану осы адамның қажетті қорғану құқығын іске асыруына негіз болатынын ескеру қажет. Ұсталып жатқан адам шын мәнінде оны ұстап алу қажеттілігін туындататын қылмыстық құқық бұзушылық жасамаған немесе оны жасағаннан кейін ұстап алудан іс жүзінде жалтаруға әрекеттенбеген, ал ұстап алуды жүзеге асыратын адам екеуінің де бар екендігін қате болжаған жағдайларда, мұндай адамға осы мән-жайларда зиян келтіру кінәліні жалған ұстап алу кезінде жасалған әрекет деп танылады. «Жалған ұстап алуды жүзеге асырушының» әрекеттері объективті түрде қауіпті, өйткені олар ұсталып жатқан адамның игіліктері мен заңды мүдделеріне де, қылмыстық сот төрелігінің мүдделеріне де зиян келтіреді.

Ұстап алуды жүзеге асыратын адамның ұстап алу мән-жайларына қатысты адал ниетпен қателесуі кезінде жасалған әрекетке құқықтық баға қажетті қорғану кезіндегідей қағидалар бойынша беріледі. ҚК-нің 33-бабының ережелеріне сүйене отырып, ұстап алуды жүзеге асыратын адам өзіне зиян келтіріп отырған адамның қылмыстық құқық бұзушылық жасағанына сенімді болуы тиіс (мысалы, ұстап алуды жүзеге асыратын адам жәбірленуші немесе қылмыстық құқық бұзушылықтың куәгері болған кезде, қылмыстық құқық бұзушылықтың куәгерлері ұсталып жатқан адамды оны жасаған адам ретінде тікелей көрсеткен кезде, ұсталып жатқан адамның өзінен немесе оның киімінен, жанынан не тұрғын үйінен қылмыстық құқық бұзушылықтың айқын іздері табылған кезде, ол қылмыскерді іздестіру туралы хабарландырудағы фотосурет бойынша танылған кезде, ұсталып жатқан адамның қылмыс жасағанына сенімді болуға терең негіз болатын кез келген сенімді деректер болған кезде).

Егер ұстап алу кезінде адам ұсталған адамның жасаған құқыққа қайшы әрекетінің сипатына қатысты адал ниетпен қателесіп, әкімшілік құқық бұзушылықты немесе қылмыстық жауаптылық жасына толмаған адамның не есі дұрыс емес адамның әрекетін қылмыс деп қабылдаса, ал жағдай қылмыс жасалған деп пайымдауға негіз берсе және ұстап алуды жүзеге асыратын адам жасалған әрекеттің шынайы сипатын түсінбесе әрі түсіне алмаса, оның әрекеттері зиян келтірудің жол берілетін шектерін қоса алғанда, ҚК-нің 33-бабының қағидалары бойынша бағалануы тиіс.

Қылмыс жасаған адамның кім екеніне қатысты ұстап алу кезінде адам адал ниетпен қателескен, ал қалыптасқан жағдай оған қылмысты өзі ұстап алған адамның жасағанына негізді түрде пайымдауға мүмкіндік берген және бұл ретте ұстап алуды жүзеге асыратын адам өзінің болжамының қате екенін түсінбеген әрі түсіне алмаған жағдайлар да осылай бағалануы тиіс.

Егер ұстап алу кезінде адам аталған мән-жайларды, яғни құқыққа қайшы әрекеттің сипаты мен қылмысты нақты кімнің жасағанын түсінбесе, бірақ істің мән-жайлары бойынша түсінуге тиіс әрі түсіне алатын болса, оның әрекеттері абайсызда жасалған қылмыстар үшін жауаптылықты көздейтін ҚК баптары бойынша саралануға жатады.

Көрсетілген мән-жайлар болмаған кезде адамды ұстап алу кезінде оған зиян келтіру жалпы негіздер бойынша саралануға жатады.

Қылмыстық-құқықтық ұстап алу ұстап алуды жүзеге асыратын адамдардың көз алдында жасалған және оларға айқын болған қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасаған адамдарға да, сондай-ақ адамның мінез-құлқына құқықтық баға берілген заңды күшіне енген соттың айыптау үкімі бар адамдарға да қатысты қолданылуы мүмкін.

ҚК-нің 33-бабы мынадай адамдарға зиян келтірілген кезде қолданылмайды:

қылмыстық құқық бұзушылық емес, мысалы, әкімшілік немесе тәртіптік деликт жасаған адамдарға;

қылмыс жасауды тек ойластырып жүрген және өз ниетін іске асыру үшін ешқандай қоғамдық қауіпті әрекет жасамаған адамдарға;

мемлекеттік органдарға жеткізілген немесе олардың жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмауға мүмкіндік беретін өзге де жағдайларда жүрген адамдарға.

Зиян тек қылмыстық құқық бұзушылық жасаған және сот төрелігінен жалтарып жүрген адамды ұстап алу кезінде ғана келтірілуі мүмкін. Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға оны ұстап алғаннан кейін зиян келтірілсе, онда бұл жағдайда ұсталған адамға зиян келтірген адам қасақана немесе абайсызда қылмыс жасағаны үшін қылмыстық жауаптылыққа тартылуы мүмкін. Заң жасырынған кінәлі адамның туыстары мен жақындарының денсаулығына зиян келтіруге, оны мемлекеттік органдарға келуге мәжбүрлеу мақсатында олардың құқықтарын шектеуге тыйым салады.

Қылмыстық-құқықтық ұстап алу қылмыстық жауаптылық жасына толмаған және есі дұрыс емес адамдарға қатысты қолданылмайды. Белгілі болғандай, бұл белгілер қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің белгілеріне жатады.

Сонымен бірге қылмыстық заңда көзделген қоғамға қауіпті іс-әрекетті жасаған кез келген адам, оның қылмыстық құқық бұзушылық субъектісіне тән барлық қажетті белгілерге ие екеніне қарамастан, ұстап алынуға жатады. Адамға келтірілген зиянның құқықтылығын қылмыстық-құқықтық ұстап алу қағидалары бойынша бағалау тек ұсталып жатқан адам қылмыстық құқық бұзушылық субъектісіне тән барлық қажетті белгілерге ие болған жағдайларда немесе ұстап алуды жүзеге асыратын адам оның жеке басына қатысты адал ниетпен қателескенде, яғни өзі қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алып жатырмын деп есептегенде ғана мүмкін болады. Ал ұстап алуды жүзеге асыратын адам өзінің қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің белгілеріне ие емес адамды ұстап алып жатқанын алдын ала білген жағдайларда, келтірілген зиянды аса қажеттілік қағидалары бойынша бағалау қажет. Заңда қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адамға зиян келтіру туралы айтылғандықтан, ҚК-нің 33-бабының мазмұнынан туындайтын барлық шарттар сақталған жағдайда, кез келген, оның ішінде абайсызда жасалған қылмыстарды жасаған адамдарды күш қолданып ұстап алу да жоққа шығарылмайды.

Төртіншіден, қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру тек оны өзге құралдармен ұстап алу мүмкін болмаған жағдайда ғана құқыққа сай болады; қажетті қорғану қол сұғушылықтан жалтару немесе басқа адамдардан не мемлекеттік органдардан көмек сұрау мүмкіндігі болған кезде де жол беріледі.

Құқықтылықтың ұсталып жатқан адамға қатысты екінші шарты кінәлінің қол сұғушылық жасаған адамды билік органдарына жеткізуді көздеген адамдардан жасырынуға әрекеттенуі болып табылады. Тәжірибеде қол сұғушылық жасаған адам қылмыстық құқық бұзушылықты жасағаннан кейін, әдетте, қылмыстық құқық бұзушылық жасалған жерден байқатпай кетуге тырысады. Егер жәбірленушіге немесе басқа адамдарға кінәлінің жеке басы белгілі болса, ол ұстап алудан жалтару үшін барлық шараларды қолданады. Бұл жағдайда қылмыстық-құқықтық ұстап алу қолданылатын қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның қашуын қылмыстық-процестік ұстап алу қолданылатын адамның қашуынан ажырату қажет, өйткені заңда бұл қылмыстық құқық бұзушылық ретінде айқындалған (ҚК-нің 426-бабы «Бас бостандығынан айыру орындарынан, қамақтан немесе күзетпен ұстаудан қашу»).

Ұстап алуға қатысты құқықтылық шарттарының екінші тобына мыналар жатады:

қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу белгілі бір мақсатпен жүзеге асырылады;

қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру оның қудалаудан жасырынуға әрекетін тоқтатудың жалғыз құралы болуы тиіс;

ұстап алу кезінде келтірілген зиян мен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтан туындаған зиянның мөлшерлес болуы.

Біріншіден, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу белгілі бір мақсатпен жүзеге асырылады. Бұл ретте әрбір адам өз әрекеттерін айқындай отырып, қандай да бір нәтижеге ұмтылатынын атап өткен жөн. Мысалы, қол сұғушылық жасаған адам өз әрекетін жасау арқылы бөтен мүлікті иелену, денсаулыққа зиян келтіру және т.б. жолдармен заңсыз баюға ұмтылады. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу жағдайларында бұл ұстап алудың заңды деп танылуы қажет. Бұл жағдайда ұстап алу мақсатын белгілеу заңнамалық талап болып табылады.

ҚК-нің 33-бабының талаптарына сүйене отырып, қылмыстық-құқықтық ұстап алудың мақсаттары мыналар болып табылады:

қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды мемлекеттік органдарға жеткізу;

оның жаңа қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмау.

Тек осы мақсаттардың жиынтығы ғана қол сұғушылық жасаған адамды қылмыстық-құқықтық ұстап алудың заңдылығын құрайды. Заң шығарушының қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды дәл мемлекеттік органдарға жеткізу қажеттілігі туралы талапты негізді түрде бөліп көрсететінін атап өту қажет. Ұсталып жатқан адамды кез келген мемлекеттік органға емес, дәл билік өкілінің функцияларын атқаруға уәкілеттік берілген қызметкерлері бар органға жеткізу керек. ҚК-нің 3-бабының 9) тармақшасына сәйкес, билік өкілі деп Қазақстан Республикасының заңында белгіленген тәртіппен өзіне қызметтік бағыныстылығында тұрмайтын адамдарға қатысты өкімдік өкілеттіктер берілген мемлекеттік қызметтегі адам, оның ішінде құқық қорғау немесе арнаулы мемлекеттік органның қызметкері, әскери полиция органы қызметкері, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз етуге қатысатын әскери қызметші танылады.

Осылайша, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды, ең алдымен, құқық бұзушылықтармен күрес олардың функционалдық міндеттерінің бірі болып табылатын мемлекеттік органдарға жеткізу қажет. Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды осы органдарға жеткізудің объективті мүмкіндігі болмаса, онда ұсталып жатқан адамды мемлекеттік биліктің басқа органдарына — облыстық, қалалық, аудандық әкімдіктерге, төтенше жағдайлар жөніндегі аумақтық бөлімшелерге және т.б. жеткізу қажет.

Егер қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу басқа мақсатпен, мысалы, онымен есеп айырысу, келтірілген залал үшін өтемақы алу және т.б. мақсатында жүзеге асырылса, онда мұндай ұстап алу заңды болып табылмайды. Бұл жағдайда ұсталып жатқан адам заңмен берілген құқықтарынан, оның ішінде қажетті қорғану құқығынан айырылмайды.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды қылмыстық-құқықтық ұстап алудың екінші мақсаты оның жаңа қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмау болып табылады.

Екіншіден, ұстап алуға қатысты құқықтылықтың келесі шарты қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру оның қудалаудан жасырынуға әрекетін тоқтатудың жалғыз құралы болуы тиіс. Басқаша айтқанда, бұл жағдайда кінәліні ұстап алу кезінде зиян келтірудің мәжбүрлілігі туралы сөз болып отыр.

Тек аталған факторлардың жиынтығы ғана зиян келтірудің мәжбүрлілігінің (қажеттілігінің) бар екенін көрсетеді.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде оның сыртқы дене бітімі де, сондай-ақ ұстап алу кезіндегі мінез-құлқының реакциясы да міндетті түрде ескеріледі. Егер ұсталып жатқан адамның бойы ұзын, дене бітімі мығым және оны ұстап алушыларға қатысты агрессивті көңіл күйде болса, онда оны ұстап алу кезінде келтірілетін зиянның дәрежесі басқа жағдайларға қарағанда жоғары болуы мүмкін. Мысалы, керісінше, егер ұсталып жатқан адамның бойы аласа, дене күші әлсіз, ішкі жан дүниесі күйзелген әрі шешімсіз болса, онда оны ұстап алу кезінде күш қолдану онша ақталмайды немесе аз мөлшерде ғана қажет болады.

Егер ұсталып жатқан адам оны ұстап алатын адамға қарсы қол сұғушылық жасаса, онда жағдайды қажетті қорғану қағидалары бойынша бағалау керек, өйткені қылмыстық құқық бұзушылық жасап қойған адам ұсталып жатқан адам мәртебесінен шабуыл жасаушыға айналады және оның қол сұғушылығын тоқтату қажет болады.

Мұндай жағдайларда қажетті қорғану мен қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу бір мезгілде жүзеге асырылмайды. Қылмыстық қол сұғушылықтың жолын кесу кезінде ұстап алуды жүзеге асыратын адам алдымен қажетті қорғану міндеттерін шешуге мәжбүр болады, ал қол сұғушылық тоқтатылғаннан кейін ғана қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу және оны мемлекеттік органдарға жеткізу міндеттерін орындауға кіріседі. Бұл ретте ол жасалған әрекеттің сипаты мен қауіптілігін ғана емес, ұстап алуға көрсетілген қарсылықтың сипаты мен қарқындылығын да ескереді.

Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде зиян келтіруге ұстап алуды жүзеге асыратын адамның сыртқы және ішкі ерекшеліктері де бірдей дәрежеде әсер етеді. Мысалы, егер ұстап алуды жүзеге асыратын адам жеткілікті дене дайындығына және арнайы дағдыларға ие болса, онда қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу үшін оған денсаулыққа анағұрлым ауыр зиян келтіру қажет болмайды. Ал ұстап алуды жүзеге асыратын адам қарама-қарсы сипаттағы ерекшеліктерге ие болса, жағдай басқаша болады.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алуға ұстап алу жүзеге асырылатын жағдайлар да елеулі әсер етуі мүмкін. Қалыптасқан мән-жайларға байланысты ұстап алуды жүзеге асыратын адам ұстап алу тәсілдерін оңтайлы таңдап, зиян келтіру дәрежесін реттей алады. Ұстап алу жағдайына мынадай факторлар елеулі әсер етуі мүмкін:

уақыт (түнгі, күндізгі);

орын (көше, тұрғын үй-жай, көлік, бос алаң, орман алқабы және т.б.);

ұстап алушылар мен ұсталып жатқандардың саны;

бөгде адамдардың болуы немесе болмауы, сондай-ақ басқа да мән-жайлар.

Алайда осы факторлардың барлығы үшін басты шарт — олар ұстап алу кезінде зиян келтірудің жалғыз қажеттілігін дәлелдеуі тиіс. Заң қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адамға зиян келтіру оны мемлекеттік органдарға жеткізудің және оның жаңа қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмаудың жалғыз тәсілі болуын талап етеді. Қылмыс жасаған адамдарды ұстап алумен кәсіби түрде айналысатын адамдар үшін де ұстап алу, қару, арнайы құралдар қолдану тәртібін айқындайтын заңнамалық және өзге де нормативтік актілерді сақтау талап етіледі. Сондықтан ұстап алу ұсталып жатқан адамға зиян келтірмей, басқа тәсілдермен жүзеге асырылуы мүмкін болған жағдайларда, мысалы, иттің көмегімен немесе қашуға әрекеттенген адамға қатысты атыс қаруын қолданбай ұстап алуға болатын кезде, ұстап алудың құқықтылығы болмайды.

Ұсталып жатқан адамға зиян келтіру деп оған соққы жасауды, жарақаттар мен дене зақымдарын келтіруге әкеп соғатын арнайы құралдар мен қолда бар заттарды қолдануды түсінеміз. Зиян көлік құралдарын, киімді және т.б. алып қою арқылы да көрініс табуы мүмкін.

Ұсталып жатқан адамға зиян келтірілген сәтте жасалған қылмыстық жазаланатын іс-әрекетте аяқталған қылмыстың, қылмысқа оқталудың немесе қылмысқа дайындалудың барлық белгілері болуы тиіс. Бұл ретте ҚК-нің 24-бабының 2-бөлігінің мағынасы бойынша ауырлығы аз және орташа қылмыстарға дайындалу қылмыс болып табылмайтынын ескеру қажет. Тиісінше, ауырлығы аз және орташа қылмыстарға дайындалу сатысында өзіне байланысты емес себептермен қылмысты тоқтатқан адамды ұстап алу кезінде зиян келтіру жағдайларына ҚК-нің 33-бабында белгіленген қағидалар қолданылмайды.

Осылайша, аталған факторлардың үш тобына байланысты қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды өзге құралдармен ұстап алу мүмкін болмаған кезде оған зиян келтіру қажеттілігі туындауы мүмкін.

Үшіншіден, ұстап алуға қатысты құқықтылық шарттарының екінші тобына ұстап алу кезінде келтірілген зиян мен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтан туындаған зиянның мөлшерлестігі де жатады.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде оған келтірілетін зиянның белгілі бір шектері болуы тиіс екендігі күмән тудырмайды. Бұл шектер адамның жасаған іс-әрекетінің қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне және ұстап алу мән-жайларына байланысты болады.

Қоғамдық қауіптіліктің сипаты қылмыстық құқық бұзушылықтың сапалық сипаттамасын білдіреді. Ол қол сұғушылық объектісінің әлеуметтік маңыздылығымен, құндылығымен, оны жасау нәтижесінде келтірілген зиянның мөлшерімен, сондай-ақ кінәнің нысанымен айқындалады. Қоғамдық қауіптілік сипатына қарай ҚК Ерекше бөлімінің әртүрлі тарауларына немесе бір тараудың ішіндегі әртүрлі топтарға жататын қылмыстық құқық бұзушылықтар ажыратылады: өмірге қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар мен денсаулыққа қарсы қылмыстық құқық бұзушылықтар және т.б.

Қоғамдық қауіптіліктің дәрежесі бір сипаттағы іс-әрекеттердің сандық жағын білдіреді. Әрбір іс-әрекеттің қоғамдық қауіптілік дәрежесі, біріншіден, осы іс-әрекет құрамының құрылымдық белгілерін сипаттайтын мән-жайлардан; екіншіден, заң шығарушы осы құрам үшін саралаушы деп таныған мән-жайлардан; үшіншіден, құқыққа қайшы ниеттің жүзеге асу дәрежесінен; төртіншіден, сыбайластардың болуынан; бесіншіден, осы адам жасаған іс-әрекеттердің көптігінен құралады. Мысалы, адам өлтіру түрлері дәл қоғамдық қауіптілік дәрежесі бойынша ерекшеленеді, ал қоғамдық қауіптілік сипаты бойынша олар бірдей болып табылады.

Алайда кез келген жағдайда қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамға келтірілген зиян оның жасаған әрекетінің қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне және ұстап алу мән-жайларына айқын сәйкес келмеуі тиіс. Басқаша айтқанда, қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу үшін қажетті шаралардың шегінен шығуға жол берілмеуі керек.

ҚК-нің 33-бабының 2-бөлігінде көзделген қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу үшін қажетті шаралардың шегінен шығу ұғымында заң шығарушы оның объективтік және субъективтік белгілерін көрсетеді. Объективтік белгілерге мыналарды жатқызуға болады:

ұстап алу шараларының ұсталып жатқан адамның жасаған қылмыстық құқық бұзушылығының қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне айқын сәйкес келмеуі;

ұстап алу шараларының ұстап алу жағдайына айқын сәйкес келмеуі;

жағдайдан туындамайтын анық шамадан тыс зиян келтіру.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу үшін қажетті шаралардың шегінен шығудың субъективтік белгісі ұстап алуды жүзеге асыратын адамның қалыптасқан ұстап алу жағдайында ұсталып жатқан адамға зиян келтірудің қажеттілігі жоқ екенін түсінуінен, өз әрекеттерінің салдары туындауы мүмкін екенін немесе сөзсіз туындайтынын алдын ала білуінен және олардың туындауын тілеуінен көрінетін қасақаналық болып табылады. Ұстап алу кезінде қажетті шаралардың шегінен шығудың уәждері әртүрлі болуы мүмкін, бірақ олар саралауға әсер етпейді.

Ұстап алу шараларының қол сұғушылықтың қоғамдық қауіптілік сипаты мен дәрежесіне айқын сәйкес келмеуі мұндай жағдайларда ұстап алуды жүзеге асыратын және ұсталып жатқан адамның әрекеттері арасында елеулі, айқын, маңызды сәйкессіздік бар екенін білдіреді. Түсінікті себептер бойынша заңда мұндай сәйкессіздіктің мазмұнын толығырақ ашатын жағдайлардың толық тізбесі берілмеген. Әрбір нақты жағдайда сәйкессіздік жазаланатын іс-әрекет жасаған адамды ұстап алуға тән барлық мән-жайларды жан-жақты талдау негізінде анықталуы тиіс.

Ұстап алу шараларының жасалған қол сұғушылықтың қауіптілік дәрежесіне айқын сәйкес келмеуі, мысалы, бөтеннің мүлкін күш қолданбай ұрлағаны үшін ұсталып жатқан адамды өмірінен айыру арқылы көрініс табуы мүмкін. Ұстап алудың заңда көзделген шектерге сәйкестігін бағалау кезінде ұстап алушылар мен ұсталып жатқандар санының арақатынасын, қарсылық көрсету дәрежесі мен оның мазмұнын, тараптардың қарулануын, ұстап алу уақытын және басқа да мән-жайларды ескеру қажет.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу қажеттілігінің шегінен шығу кезінде жасалған әрекет жеңілдететін мән-жайлар кезінде жасалған қылмыс деп танылады. Мұндай шектен шығу жеңілдететін мән-жайлар кезінде адам өлтіру және денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру құрамдарының конструктивтік белгісі болып табылады (ҚК-нің 103 және 113-баптары).

ҚК-нің 53-бабы 1-бөлігінің 80) тармақшасына сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алу үшін қажетті шаралардың шегінен шығу кезінде қылмыстық құқық бұзушылық жасау қылмыстық жауаптылық пен жазаны тағайындау кезінде жауаптылық пен жазаны жеңілдететін мән-жай ретінде ескерілетінін атап өту қажет.

Қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алуды қажетті қорғанудан ажырату қажет.

Біріншіден, ұстап алу құқығы адам қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған кезде ғана туындайды; ал қажетті қорғану құқығы қоғамдық қауіпті қол сұғушылық жүзеге асырылып жатқан сәттен бастап пайда болады.

Екіншіден, ұстап алудың мақсаты — қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адамды мемлекеттік органдарға жеткізу және оның жаңа қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігін болдырмау, ал қажетті қорғанудың мақсаты — заңмен қорғалатын игіліктерді оларға зиян келтіруден қорғау.

Үшіншіден, қылмыстық жазаланатын іс-әрекет жасаған адамды ұстап алу кезінде бастама әрдайым осы құқыққа ие адамнан туындайды, ал қажетті қорғану кезінде адам, әдетте, өз еркінен тыс зиян келтіруге мәжбүр ететін жағдайға тап болады.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің бабына түсіндірме

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсіндірме авторы — Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвили.

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсіндірме Қарар Регламент Протокол Жоба Бағдарлама Қағидалар