Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 100-бабы. Қылмыстық процесс органдары мен лауазымды адамдардың шешімдері мен әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) шағым жасау туралы түсініктеме
1. Сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның, прокурордың, соттың немесе судьяның шешімдері мен әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) процеске қатысушылар, сондай-ақ жүргізіліп жатқан процестік әрекеттер олардың мүдделеріне әсер ететін болса, жеке және заңды тұлғалар осы Кодексте белгіленген тәртіппен шағым жасай алады.
2. Шағымдар осы қылмыстық іс бойынша шағымдарды қарауға және шешімдер қабылдауға заңмен уәкілеттік берілген мемлекеттік органға немесе лауазымды адамға беріледі.
3. Шағымдар ауызша және жазбаша түрде берілуі мүмкін. Ауызша шағымдар хаттамаға енгізіледі, оған арыз беруші және шағымды қабылдаған лауазымды адам қол қояды. Тиісті лауазымды адамдардың қабылдауында азаматтар баяндаған ауызша шағымдар жазбаша түрде берілген шағымдармен бірдей негіздерде шешіледі. Шағымға қосымша материалдар қоса берілуі мүмкін.
4. Қылмыстық процесс жүргізілетін тілді меңгермеген адамға шағымды ана тілінде немесе өзі меңгерген тілде беру құқығы қамтамасыз етіледі.
5. Шағым берген адам оны кері қайтарып алуға құқылы. Күдікті, айыпталушы қорғаушының шағымын кері қайтарып алуға құқылы; азаматтық талап қоюшы, жәбірленуші (жеке айыптаушы), азаматтық жауапкер өзінің өкілінің шағымын, заңды өкілді қоспағанда, кері қайтарып алуға құқылы. Күдіктінің, айыпталушының мүддесінде берілген шағым олардың келісімімен ғана кері қайтарып алынуы мүмкін. Шағымды кері қайтарып алу оны осы Кодекстің 102-бабында көрсетілген мерзімдер аяқталғанға дейін қайта беруге кедергі келтірмейді, бұған осы Кодексте тікелей көзделген жағдайлар кірмейді.
Өтінішхаттан айырмашылығы, шағым – наразылықты тудырған себептерді қанағаттандыру немесе жою туралы өтініш білдірілген ресми наразылық мәлімдемесі (ҚПК-нің 7-бабының 55) тармағына түсініктемені қараңыз). Демек, шағым өтінішхаттан ерекшеленеді, өйткені ол қылмыстық процесті жүргізетін органның, өзінің пікірінше, заңсыз болып табылатын және мүдделеріне әсер ететін процестік шешіміне немесе процестік әрекетіне процеске қатысушының білдіретін реакциясы болып табылады (ҚПК-нің 100-бабының 1-бөлігі). Заң процеске қатысушылардың шағым беруіне қатысты ешқандай шектеулер белгілемейді. Шағымдар, өтінішхаттар сияқты, көбінесе жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың мән-жайларын жан-жақты, толық және объективті зерттеуге ықпал етеді және қылмыстық процесті жүргізетін орган тарапынан мұқият қаралуға тиіс.
Шағымның бір түрі жеке қудалау және айыптау істері бойынша жәбірленушінің шағымы болып табылады, бұған ҚПК-нің 7-бабының 55) тармақшасында назар аударылған.
3\. ҚПК-нің 100-бабы 3-бөлігінің нормаларына сәйкес, шағымның адресаты – оларды қарауға және іс бойынша шешім қабылдауға құқылы қылмыстық процесті жүргізетін орган. Яғни, қылмыстық процеске қатысушылардың шағымдарды қылмыстық процеске қатысы жоқ өзге мемлекеттік органдарға, басқа лауазымды адамдарға жолдауы – уақытты босқа өткізу, өйткені олардың іс бойынша іс жүргізудің барысына, нәтижесіне және қорытындысына араласуға құқығы жоқ. Қазіргі уақытта әрбір іс бойынша прокурор, процестік прокурор тарапынан мұқият прокурорлық қадағалау жүргізілетінін, сондай-ақ тергеу судьясы атынан сот бақылауы жүзеге асырылатынын негізге алу қажет, ал бұл адамдардың шағымды дұрыс әрі уақтылы шешуі үшін жеткілікті екені сөзсіз.
Жазбаша да, ауызша да, арыз берушінің ана тілінде немесе өзі меңгерген тілде, қылмыстық процеске қатысушының қалауы бойынша қосымша материалдарды қоса бере отырып (ҚПК-нің 100-бабының 3–4-бөліктері), шағымдар қылмыстық процесті жүргізетін органға берілуі мүмкін немесе арыз берушінің қылмыстық процесті жүргізетін лауазымды адамдармен жеке кездесуі барысында оның кез келген сатысында ауызша түрде мәлімделуі мүмкін. Бұл шағымдар іс бойынша қорытынды процестік шешімдерге де, сондай-ақ қылмыстық процесті жүргізетін органның белгілі бір процестік әрекеттерді жүзеге асыру нәтижелеріне де қатысты берілуі мүмкін.
ҚПК-нің 100-бабының 5-бөлігінің нормалары арыз берушінің шағымды кері қайтарып алуына жол береді. Сонымен қатар, бұл мәселеде белгілі бір қағидаларды сақтау қажет. Біріншіден, күдіктінің, айыпталушының мүддесінде берілген кез келген шағым оның нақты білдірілген келісімімен ғана кері қайтарып алынуы мүмкін. Екіншіден, қандай да бір жағдайда да қылмыстық процеске қатысушының заңды өкілінің шағымы кері қайтарып алынуға жатпайды. Оны заңды өкілдің өзі ғана кері қайтарып ала алады. Үшіншіден, кез келген шағымды беру белгілі бір мерзімдермен шектеледі (оларды қатаң сақтау қажет), бұл шағым жасалатын әрекет пен шешімнің түріне және қылмыстық процестің сатысына байланысты болады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Адвокаттық қызмет Арбитраждық істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Арыз Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
