Түсініктеме 311-бабына Пара алу туралы  Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне

1. Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның өзі немесе делдал арқылы ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік, мүлікке құқық немесе мүліктік сипаттағы пайда түрінде параны пара берушінің немесе ол өкілдік ететін адамдардың пайдасына жасалған әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін алуы, егер мұндай әрекеттер (әрекетсіздік) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның қызметтік өкілеттіктеріне кіретін болса не ол өзінің лауазымдық жағдайына байланысты мұндай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал ете алатын болса, сол сияқты қызмет бойынша жалпы қамқорлығы немесе жол беруі үшін -

жеті жүзден екі мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның жеті айдан бір жылға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, мүлкін тәркілеумен немесе онсыз жазаланады.

2. Дәл сол іс-әрекетті лауазымды адамның жасауы, сол сияқты заңсыз әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін пара алу -

үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан жеті жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, мүлкін тәркілеумен немесе онсыз жазаланады.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттерді жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның жасауы -

бес жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан жеті жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, мүлкін тәркілеумен немесе онсыз жазаланады.

4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар:

а) қорқытып алу жолымен;

б) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе ұйымдасқан топпен;

в) ірі мөлшерде;

г) бірнеше рет жасалса -

мүлкін тәркілей отырып, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

5. Осы баптың бірінші, екінші, үшінші және төртінші бөліктерінде көзделген іс-әрекеттер, егер олар аса ірі мөлшерде жасалса, –

мүлкін тәркілей отырып, он жылдан он бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Ескертулер.

1. Параның ірі мөлшері деп бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын ақша сомасы, бағалы қағаздардың, өзге де мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың құны танылады.

2. Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның бұрын жасалған заңды әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін алдын ала уағдаластық болмаған кезде сыйлық ретінде мүлікті, мүлікке құқықты немесе өзге де мүліктік пайданы алғаш рет алуы, егер сыйлықтың құны екі айлық есептік көрсеткіштен аспаса, маңызы болмашы болуына байланысты қылмыс болып табылмайды және тәртіптік немесе әкімшілік тәртіппен қудаланады.

3. Параның аса ірі мөлшері деп екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын ақша сомасы, бағалы қағаздардың, өзге де мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың құны танылады.

4. Осы бапқа және осы Кодекстің 312-бабына қатысты лауазымды адамдарға осы Кодекстің 307-бабының ескертулерінде көрсетілген лауазымды адамдар, сондай-ақ шет мемлекеттердің немесе халықаралық ұйымдардың лауазымды адамдары жатады.

Қылмыстың объектісі болып мемлекеттік аппараттың заңмен реттелген қалыпты қызметі және онымен байланысты мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқарудың мүдделері табылады. Қосымша объект ретінде азаматтар мен ұйымдардың заңды мүдделерін тану қажет.

Параның нысанасы болып ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік, мүлікке құқық немесе мүліктік сипаттағы пайда табылады.

Ақша (валюта) деп Қазақстан Республикасының ақша белгілері де, сол сияқты айналымда жүрген, яғни қылмыс жасалған сәтте қаржылық айналымда болған шетелдік ақша белгілері де түсініледі. Қаржылық айналымнан шығарылған, төлем құралы ретінде айналымда жүрмейтін, бірақ белгілі бір нумизматикалық құндылығы бар қазақстандық және шетелдік монеталар ҚР ҚК-нің 311-бабының мағынасындағы ақша болып табылмайды және олардың орташа нарықтық құны болмашы деп бағаланбайтын жағдайда «өзге мүлік» түріндегі пара болуы мүмкін (мысалы, 1993 жылғы соғылған тиындар). Бұл ҚР ҚК-нің 311-бабына 2-ескертпеге сәйкес, маңызы болмашы болуына байланысты жасалған әрекеттің қоғамдық қауіптілігін жоққа шығарады.

Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 129-бабына сәйкес, бағалы қағаз деп белгіленген нысан мен міндетті деректемелерді сақтай отырып, мүліктік құқықтарды куәландыратын, оларды жүзеге асыру тек оны көрсету арқылы ғана мүмкін болатын құжат танылады.

ҚР Азаматтық кодексі бағалы қағаздарға облигацияларды, коносаменттерді, акцияларды, вексельдерді, чектерді, депозиттік және жинақ сертификаттарын, сондай-ақ заңнамалық актілермен немесе оларда белгіленген тәртіппен бағалы қағаздарға жатқызылған өзге де құжаттарды жатқызады (ҚР АК-нің 130-бабы).

Өзге мүлік деп айырбас құны бар кез келген материалдық құндылықтарды, оның ішінде борыштық міндеттемелер түріндегі валюталық құндылықтарды, кез келген түрдегі және күйдегі бағалы металдарды, шикі және өңделген түрдегі табиғи асыл тастарды, зергерлік інжуді және осы тастардан жасалған өзге де тұрмыстық бұйымдарды, сондай-ақ осындай бұйымдардың сынықтарын түсіну қажет.

Пара алу нысанасы ретінде мүлікке құқық деп тұлғаға мүлікті иелену, пайдалану немесе оған билік ету өкілеттігін беруді түсіну қажет. Мысалы, автокөлікті басқару, жылжымайтын мүлікті сату құқығына сенімхат беру және т.б.

Пара алу нысанасы ретінде мүліктік сипаттағы пайда пара алушыға материалдық сипаттағы әртүрлі қызметтерді өтеусіз көрсету арқылы көрініс табуы мүмкін.

Пара алу — қасақана, пайдакүнемдік мақсатта жасалатын қылмыс, сондықтан, мысалы, тұлға өзіне көрсетілген қызметтің ақысын толық төлеген жағдайларда қылмыс құрамы болмайды. Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға немесе лауазымды адамға қандай да бір әрекетті жасау немесе әрекетсіздік таныту үшін материалдық пайда алуға әкеп соқпайтын қызметтер көрсету пара алу нысанасы ретінде қарастырылмайды (мысалы, оң мінездеме, рецензия жазу, құрмет грамотасын беру және сол сияқты).

Осылайша, парақорлықтың нысанасы ретінде мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға, сондай-ақ лауазымды адамға мүліктік пайда әкелетін кез келген мүлік (жылжымалы және жылжымайтын), құқықтар мен қызметтер болуы мүмкін, өйткені ақылы қызмет оған өтеусіз немесе анық төмендетілген құн бойынша көрсетіледі.

Пара ретінде жеңілдетілген несие алу, банктік қарыздарды пайдалану, төмендетілген мөлшерлеме бойынша жалға алу және басқалары болуы мүмкін. Пара ретінде алынған шетел мемлекеттерінің валютасы параны ірі мөлшерде алу деген саралаушы белгімен салыстыру үшін ұлттық валютаға индекстелуі тиіс.

Азаматтық айналымнан алынған заттар мен нәрселерді, менің ойымша, пара алу нысанасы ретінде қарастыру қажет. Бұл мынадай негіздермен түсіндіріледі: заттарды азаматтық айналымнан алып қою оларды пайдалануға және көрсетілген заттармен азаматтық-құқықтық мәмілелер жасауға тыйым салуды, сондай-ақ олардың құнына қатысты қандай да бір декларацияның болмауына байланысты жазалау қаупін білдіреді. Алайда бұл оларды пайдалануға қатысты мемлекеттік монополияның жоқтығын білдірмейді.

Мәселен, мемлекет қару-жарақты, радиоактивті изотоптарды және сол сияқты заттарды сата алады (мысалы, ТМД елдерінің ішінде тек Қазақстанда ғана өндірілетін бір грамм осмий кейбір бағалаулар бойынша 100 000 долларға дейін тұрады). Демек, бұл заттардың белгілі бір материалдық құндылығы бар. Бұдан басқа, кез келген мемлекетте «қара нарықтың» болуы азаматтық айналымнан алынған заттарды сатудан пайда алу мүмкіндігін жоққа шығармайды.

Пара алу — пайдакүнемдік қылмыс. Кінәлі адам айналымнан алынған затты пара ретінде ала отырып, оны сатудан пайда табуды немесе оны тікелей мақсаты бойынша пайдалануды көздейді (атыс қаруын — аң аулау үшін, есірткі заттарын — тұтыну үшін және т.б.). Демек, пара алу құрамы орын алады.

Осылайша, пара алу нысанасы ретінде еркін айналымнан алынған (немесе айналымы шектелген) мүлік болуы мүмкін. Бұл ретте кінәлі адамдар пара алғаны үшін ғана емес, сонымен қатар осы заттардың заңсыз айналымы үшін де жауаптылықта болады.

Мысалы, атыс қаруы (тегіс ұңғылы аңшылық қарудан басқа), оқ-дәрілер, жарылғыш заттар немесе жарылғыш құрылғылар түрінде пара алу ҚР ҚК-нің 311-бабы бойынша пара алу ретінде ғана емес, сонымен қатар ҚР ҚК-нің 251-бабы бойынша қаруды, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттар мен жарылғыш құрылғыларды заңсыз иемдену, беру, өткізу, сақтау, тасымалдау немесе алып жүру ретінде де саралануы тиіс. Есірткі заттарын немесе психотроптық заттарды (ҚР ҚК-нің 259-бабы), радиоактивті материалдарды (ҚР ҚК-нің 247-бабы), «Қызыл кітапқа» енгізілген сирек кездесетін өсімдіктерді немесе жануарларды (ҚР ҚК-нің 290-бабы) пара ретінде алу да аталған заттардың заңсыз айналымы үшін жауаптылық көздейтін баптар бойынша қосымша сараланады.

Жоғары лауазымға тағайындау, қызмет бойынша белгілі бір қызметтер көрсету пара нысанасы ретінде қарастырылмайды, өйткені олар мүліктік сипаттағы пайда алумен байланысты емес және олар ҚР ҚК-нің 307-бабы бойынша қызметтік өкілеттіктерді теріс пайдалану ретінде саралануы тиіс.

ҚР ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 2-бөлігіне сәйкес, лауазымды адамның бұрын жасалған заңды әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін алдын ала уағдаластық болмаған кезде сыйлық ретінде мүлікті, мүлікке құқықты немесе өзге де мүліктік пайданы алғаш рет алуы, егер сыйлықтың құны екі айлық есептік көрсеткіштен (АЕК) аспаса, маңызы болмашы болуына байланысты қылмыс болып табылмайды және тәртіптік тәртіппен қудаланады.

Осылайша, заң шығарушы ҚР ҚК-нің 9-бабының 2-бөлігінде бекітілген ережені қайталаған деп пайымдауға болады. Онда осы Кодекстің Ерекше бөлімінде көзделген қандай да бір іс-әрекеттің белгілері формальды түрде болғанымен, маңызы болмашы болуына байланысты қоғамдық қауіптілік тудырмайтын, яғни жеке адамға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келтірмеген және зиян келтіру қаупін туғызбаған әрекет немесе әрекетсіздік қылмыс болып табылмайтыны айтылған. Біздің ойымызша, заң шығарушы осылайша маңызы болмашы болуына байланысты әрекетті қылмыс деп танымау мүмкіндігін шектеп, мұндай босатудың шарты ретінде екі айлық есептік көрсеткіштен аспайтын соманы белгілеген. Негізінде, бұл анықтама аталған норманы ҚР ҚК-нің 9-бабының 2-бөлігіне қайшы келтіреді, өйткені онда әрекетті маңызы болмашы болуына байланысты қылмыс деп танымаудың мұндай шарты көзделмеген.

ҚР ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 2-бөлігінің мазмұны заң шығарушының ұстанымын біржақты түсінуге мүмкіндік бермейді және бұл мынадай жағдайлардан көрінеді:

- біріншіден, ҚР ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 2-бөлігінде сыйлық ретінде берілетін және әрекетті қылмыс деп танымауға негіз болатын заттардың тізімінде ақша мен бағалы қағаздар аталмаған, дегенмен ҚР ҚК-нің 311-бабының диспозициясында олар бірінші болып көрсетілген. Құны екі айлық есептік көрсеткіштен төмен ақша немесе бағалы қағаз алған адамға қандай құқықтық баға беруіміз керек? Заңның тура мағынасы бойынша, сыйлық ретінде ақшаны немесе бағалы қағаздарды, тіпті олардың құны екі АЕК-тен төмен болса да алу пара алу ретінде саралануы тиіс, өйткені олар ҚР ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 2-бөлігінде көрсетілмеген;

- екіншіден, әрекетті қылмыс деп танымаудың тағы бір шарты сыйлықты алғаш рет алу болып табылады. Егер кінәлі адам екі АЕК-тен төмен сыйлықты қайталап алса, оның әрекеті қалай саралануы тиіс? Сыйлықты бірнеше рет алған жағдайда ескіру мерзімі қалай есептеледі?

- үшіншіден, заң шығарушы неліктен дәл екі АЕК мөлшерін белгіледі, үш немесе төрт емес?

Менің ойымша, ҚР ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 2-бөлігін алып тастау орынды. Бұл ұстанымды практикалық қызметкерлердің басым көпшілігі де қолдайды.

Пара алудың объективтік жағы субъектінің өзі немесе делдал арқылы ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік, мүлікке құқық немесе мүліктік сипаттағы пайда түрінде параны пара берушінің немесе ол өкілдік ететін адамдардың пайдасына жасалған әрекеттері (әрекетсіздігі) үшін алуы арқылы көрініс табады, егер мұндай әрекеттер (әрекетсіздік) пара алушының қызметтік өкілеттіктеріне кіретін болса не ол өзінің қызметтік жағдайына байланысты мұндай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал ете алатын болса, сондай-ақ қызмет бойынша жалпы қамқорлығы немесе жол беруі үшін.

Пара алу деп мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға немесе лауазымды адамға берілген материалдық құндылықтарды нақты иеленуді немесе көрсетілген қызметтерді іс жүзінде пайдалануды түсіну қажет.

Пара алған қылмыс субъектісінің мінез-құлқы белсенді әрекетпен де, әрекетсіздікпен де көрініс табуы мүмкін. Бұл ретте соңғысы деп адамның өзінің атқаратын лауазымына, құқықтары мен өкілеттіктерінің көлеміне сәйкес қызметтік міндеттері бойынша жасауға тиіс болған, бірақ жасаудан жалтарған әрекеттерді жасамауын түсіну қажет.

Пара алғаны үшін адамды қылмыстық жауаптылыққа тартудың міндетті шарты субъектінің мүліктік пайданы алғанын білуі немесе субъектінің хабарынсыз сыйлық немесе өзге де мүліктік пайда алынған жағдайда заңда көзделген әрекеттерді қабылдамауы болып табылады.

Заңда пара алудың нақты тәсілдері көрсетілмеген, бұл әбден орынды, өйткені олардың барлық алуан түрлілігін алдын ала көздеу мүмкін емес.

Пара алудың заңнамалық анықтамасына сүйене отырып, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның пара алудың құрамын құрайтын және сол үшін немесе оны жүзеге асыру мүмкіндігіне байланысты пара алатын мінез-құлқының төрт нұсқасын бөліп көрсетуге болады:

1) адамның қызметтік өкілеттіктеріне кіретін, пара берушінің немесе ол өкілдік ететін адамдардың пайдасына жасалған әрекет (әрекетсіздік);

2) субъектінің қызметтік өкілеттіктеріне кірмейтін, бірақ пара алушы өзінің лауазымдық жағдайына байланысты мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның тарапынан осындай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал ете алатын, пара берушінің немесе ол өкілдік ететін адамдардың пайдасына жасалған әрекет (әрекетсіздік);

3) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара берушіге немесе ол өкілдік ететін адамдарға қызмет бойынша жалпы қамқорлығы немесе жол беруі;

4) қылмыс субъектісінің пара берушінің немесе ол өкілдік ететін адамдардың пайдасына жасайтын заңсыз әрекеттері (әрекетсіздігі) (ҚР ҚК-нің 311-бабының 2-бөлігі).

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы «Соттардың парақорлық үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысында (өзгерістері мен толықтыруларымен) 3-тармақта пара алғаны үшін жауаптылық параны алу уақытына (әрекет немесе әрекетсіздік жасалғанға дейін немесе одан кейін) қарамастан, сондай-ақ параның алдын ала келісілгеніне, пара берушінің мүддесі үшін қандай да бір әрекеттердің орындалғанына қарамастан туындайтыны дұрыс көрсетілген деп есептейміз.

Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңының 21-бабында (өзгерістері мен толықтыруларымен) әкімшілік мемлекеттік қызметшілердің жалақысы республикалық және жергілікті бюджет қаражаты есебінен не Ұлттық Банктің қаражаты есебінен төленетіні айтылған. Бұл мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның (сондай-ақ лауазымды адамның) өз қызметі үшін заңда белгіленген тәртіппен және мөлшерде сыйақы алатынын, сондай-ақ оның азаматтар алдындағы жария қызметінің өтеусіз сипатын білдіреді.

Егер мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам заңда көзделмеген сыйақыны, өзінен тиісті мінез-құлық күтетінін біле тұра қабылдаса, онда ол мемлекеттік қызмет саласындағы қоғамдық қатынастарға қол сұғады және пара алғаны үшін жауаптылықта болуға тиіс.

Демек, қылмыстық құқық бұзушылық субъектісі заңсыз сыйақыны пара берушінің мүддесі үшін қандай да бір әрекетті (әрекетсіздікті) орындағаны немесе орындамағаны үшін алғанына қарамастан, пара алу құрамы орын алады.

Екінші нұсқада пара алу құрамын құрайтын мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның мінез-құлқы пара берушінің пайдасына жасалатын әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал ету туралы болып табылады.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы «Соттардың парақорлық үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысының (өзгерістері мен толықтыруларымен) 1-тармағында: «Пара алу субъектісі ретінде пара берушінің мүддесі үшін тиісті әрекеттерді жасау өкілеттігі болмаса да, өзінің лауазымдық жағдайына байланысты пара үшін бұл әрекеттерді басқа лауазымды адамдардың жасауына шара қолдана алатын лауазымды адамдарды да тану қажет», — деп көрсетілген.

Заңға сәйкес, пара алушының әрекеттері (әрекетсіздігі) қылмыс субъектісінің қызметтік өкілеттіктеріне кіруі немесе оның лауазымдық жағдайына байланысты осындай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал ете алуы тиіс. Бұдан пара алушы деп тану үшін оның әрекеттері тек қызметтік құзырет саласымен ғана шектелуі міндетті емес деген қорытынды шығады.

Заңда (ҚР ҚК-нің 311-бабы) пара берушінің пайдасына жасалатын әрекеттер, егер олар «мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның қызметтік өкілеттіктеріне кіретін болса не ол өзінің лауазымдық жағдайына байланысты осындай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал ете алатын болса» орын алуы мүмкін екендігі атап көрсетілген. Бұл мұндай мүмкіндіктің объективтік сипатын көрсетеді. Сондықтан қалаған нәтижеге қол жеткізу үшін тек достық немесе туыстық байланыстарды пайдалану, біздің ойымызша, пара алу құрамын жоққа шығарады.

Сондықтан әрбір нақты жағдайда «осындай әрекеттерге ықпал ету» белгісін анықтау кезінде мұндай адамның лауазымдық жағдайы мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген басқа адамға не оған теңестірілген адамға белгілі бір әрекеттерді жасау немесе жасамау мақсатында объективті түрде ықпал етуге мүмкіндік берген-бермегенін анықтау қажет. Егер шешуші рөлді жеке байланыстар атқарса, тіпті олар қызметтік қызмет барысында туындаған болса да, пара алу құрамы болмайды.

Осылайша, теория мен практикада «лауазымдық жағдайына байланысты әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал ету» белгісін қолдану мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның басқа мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға ықпал етудің объективті мүмкіндігімен шектелуі тиіс. Мұндай мүмкіндік мынадай жағдайларда болады:

а) екі субъект бір ұйымның қызметкерлері болып табылады, бұл ретте олардың біреуі екіншісіне бағынышты жағдайда болады;

б) жоғарыда аталған адамдар әртүрлі ұйымдарда жұмыс істейді, олардың арасында тәуелділік қатынастары (әкімшілік, шаруашылық тәуелділік, бақылау немесе қадағалау қатынастары) болады.

Заң шығарушы пара алудың дербес белгілері ретінде қызмет бойынша жалпы қамқорлық немесе жол беруді енгізген.

Қызмет бойынша жалпы қамқорлыққа, атап айтқанда, лайықсыз көтермелеуге, кезектен тыс негізсіз лауазымын жоғарылатуға, қажеттілік туғызбайтын басқа да әрекеттерді жасауға байланысты әрекеттер жатқызылуы мүмкін.

Қызмет бойынша жол беруге мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара берушінің немесе ол өкілдік ететін адамдардың қызметтік қызметіндегі кемшіліктері немесе бұзушылықтары үшін шара қолданбауы, олардың құқыққа қайшы әрекеттеріне назар аудармауы, мысалы, жатқызылуы тиіс.

Сонымен бірге, заң субъектінің пара берушіге немесе ол өкілдік ететін адамдарға қатысты қамқорлығы мен жол беруі туралы айтқанда, субъектінің мұндай мінез-құлқын тек өзіне қызмет бойынша тікелей бағынысты адамдарға қатысты ғана емес, сондай-ақ өзге адамдарға қатысты да көздейді деп пайымдаймыз. Бұл жағдайда пара алушы өзіне бағынысты емес, бірақ оның билік өкілеттіктерінің қолданылу аясына түсуі мүмкін адамдардан заңсыз сыйақы алатын мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам (лауазымды адам) болуы мүмкін. Дәл осы жағдай аталған қылмыс субъектісіне пара берудің қажеттілігін сол адамдардың көзқарасы бойынша айқындаған.

Мысалы, мемлекеттік салық инспекторы А. жеке кәсіпкер К.-дан қызмет бойынша жалпы қамқорлығы үшін пара алғаны үшін сотталған. К.-ның түсіндіруінше, ол А.-ға болашақта салық заңнамасын ықтимал бұзғаны үшін жауаптылықтан жалтару мақсатында оның көмегін алу үшін пара берген.

Жалпы қамқорлық немесе жол беру үшін пара алған кезде пара беруші мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның нақты әрекеттерін арнайы түрде келіспейді, алайда қылмысқа қатысушылар параны беру пара берушінің немесе ол өкілдік ететін адамдардың мүдделерін қанағаттандыруға бағытталғанын түсінеді. Бұл түптеп келгенде қылмыс субъектісінің белгілі бір әрекеттерінде (әрекетсіздігінде) көрініс табады (немесе белгілі бір ықтималдық дәрежесімен көрініс табуы мүмкін).

Парақорлықтың бұл түрі мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға бағынышты немесе бақылауындағы қызметкерлерден жүйелі түрде пара беруге тән, өйткені аталған адам олардың мүдделерін қозғайтын мәселелерді үнемі шешіп отырады.

Парақорлықтың бұл түрінің қауіптілігін ұйымдасқан қылмыстық топтардың мемлекеттік органдар мен билік құрылымдарындағы сыбайлас жемқорлыққа бой алдырған адамдарды жүйелі түрде қаржыландырып, қажет болған жағдайда салынған «инвестициялардан» тиісті нәтиже күтетін жағдайлар дәлелдейді.

Лауазымды адамның өзіне бағынышты немесе бақылауындағы адамдардан қызмет бойынша қамқорлық немесе жол беру, оның құзыретіне кіретін мәселелерді қолайлы шешу үшін ақша қаражатын немесе өзге де құндылықтарды алуы пара алу ретінде бағалануы тиіс.

Кінәлі адамдардың әрекеттері құндылықтарды, қызметтерді немесе жеңілдіктерді алу шарттары арнайы түрде келісілмеген, бірақ қылмысқа қатысушылар параның пара берушінің мүдделерін қанағаттандыру мақсатында беріліп жатқанын түсінген жағдайларда да пара беру және пара алу ретінде танылуы тиіс.

Қамқорлық пен жол беру жағдайында сыйақы берілгеннен кейін қандай да бір нақты әрекеттер жасалмауы мүмкін екенін атап өту маңызды. Бұл пара алуды саралау үшін маңызды емес. Мұнда маңыздысы — мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара берушінің пайдасына әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасауға нақты өкілеттіктерінің болуы және өзіне берілген заңсыз сыйақының мақсатын түсінуі.

Осылайша, қызмет бойынша қамқорлық немесе жол беру үшін пара алу мынадай шарттар болған кезде орын алады:

1) пара алушыда пара берушінің пайдасына әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасау немесе жасамау мүмкіндігі сақталуы тиіс;

2) бұл мүмкіндік аталған адамдар арасындағы бақылау немесе бағыныстылық қатынастарынан туындауы тиіс;

3) екі адам да берілетін сыйақының мәнін түсінуі тиіс (сыйақы мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның тиісті мінез-құлқы үшін пара ретінде беріледі).

Сот-тергеу тәжірибесін зерделеу мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның пара беруді бастауға бағытталған әрекеттері жиі назардан тыс қалатынын көрсетті.

Мысалы, қылмыстың субъектісі қорқыту немесе көндіру арқылы қандай да бір шешімнің қабылдануына мүдделі адамды өзіне пара беруге көндіреді. Мұндай жағдайларда мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның әрекеттері ҚК-нің 311-бабының тиісті бөлігі бойынша пара алу ретінде ғана емес, сонымен қатар қылмыстар жиынтығы бойынша пара беруге айдап салу ретінде, яғни ҚР ҚК-нің 28-бабының 4-бөлігі, 312-бабы бойынша да саралануға тиіс.

Қылмыс мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның параны қабылдаған сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі. Бұл ретте оның пара берушінің мүддесі үшін қандай да бір әрекеттерді жасағаны (әрекетсіздік танытқаны) немесе жасамағаны, сондай-ақ бұл адам аталған әрекеттерді (әрекетсіздікті) мүлде орындауды жоспарлаған-жоспарламағаны маңызды емес.

Субъективтік жағынан пара алу тек қасақана және пайдакүнемдік мақсатпен жасалады. Пара алу кезінде жанама қасақаналық пен абайсыздық мүлдем болмайды. Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам сыйақыны алу сәтінде оның заңсыз сипатта екенін, ал пара берушінің мүддесі үшін әрекеттерді жасау (әрекетсіздік таныту) тек өзінің қызметтік жағдайын пайдалану арқылы ғана мүмкін екенін сезінеді.

Егер пара объективті себептерге байланысты толық немесе ішінара алынбаса, онда жасалған әрекет ҚР ҚК-нің 311-бабы бойынша көзделген пара сомасын алуға оқталу ретінде, ҚР ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігіне сілтеме жасай отырып саралануға тиіс.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара беру туралы ұсынысы немесе талабы, сыйақыны төлеу мерзімдері, мөлшері және тәртібі жөніндегі келіссөздері ҚР ҚК-нің 24-бабына сәйкес қылмыс субъектісінің алдын ала қылмыстық әрекетін құрайды.

Қылмыстық жауаптылық тек ауыр немесе аса ауыр қылмысқа дайындалғаны үшін ғана туындайды (ҚР ҚК-нің 24-бабының 2-бөлігі). Демек, пара алуға дайындалғаны үшін жауаптылық тек ҚР ҚК-нің 311-бабының 2, 3, 4-бөліктері бойынша ғана туындауы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 24-бабының 1-бөлігінде баяндалған қылмысқа дайындалу ұғымының анықтамасына сүйене отырып, пара алуға дайындалу деп, атап айтқанда, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның өзіне пара беру туралы ұсынысын, делдалдың функцияларын орындайтын адамдарды іздестіруін, пара берушімен келіссөздер жүргізуін, пара алу мақсатында топ құруға бағытталған әрекеттерді және тағы басқаларды есептеуге болады.

Мүліктік сипаттағы пайдалардың алуан түрлілігін ескере отырып, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның параны қабылдау сәтін әрбір нақты жағдайда нақтылау мүмкін емес.

Пара ақшамен немесе басқа да жылжымалы мүлікпен қолдан-қолға берілген кезде оны беру сәтін анықтау оңай. Ал пара нысанасы мүліктік сипаттағы қандай да бір пайда болған кезде қылмыстың аяқталу сәтін анықтау әлдеқайда қиын. Пара қызмет немесе мүліктік сипаттағы пайда түрінде берілген жағдайларда қылмысты осы қызметті пайдалана бастаған сәттен бастап аяқталған деп есептеуге болады. Құқық қолдану органдары қылмыс субъектісіне қызметтің немесе мүліктік сипаттағы пайданың берілген фактісін ғана емес, оның осы қызметті немесе пайданы қабылдаған фактісін де міндетті түрде анықтауға тиіс.

Қылмыстық-құқықтық теория мен тәжірибе, егер сыйақы бөліп-бөліп берілсе, параның кем дегенде бір бөлігін қабылдаған сәттен бастап пара алу заң жүзінде аяқталған болып есептелетінін мойындайды.

Екінші жағынан, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның өкілі болып табылатын делдалдың параны қабылдауы аяқталған қылмыс болып есептеле ме?

Делдал сыйақыны тек мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға немесе лауазымды адамға жеткізетіндігіне қарамастан, оның сыйақыны иемденіп кету немесе пара алушының параны қабылдаудан бас тарту мүмкіндігін назардан тыс қалдыруға болмайды. Сондықтан пара нысанасын делдалдың (пара берушінің өкілінің) оны кейіннен мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға беру үшін қабылдауы пара алудың аяқталған құрамын құрамайды.

Тәжірибеде делдалдың қаражатты алуы мен мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның оны алуы арасындағы байланысты дәлелдеу әрдайым өте қиын.

Егер мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам пара берушінің мүддесі үшін әрекеттерді (әрекетсіздікті) жүзеге асырса, ал сыйақыны мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның отбасы мүшесі немесе материалдық жағдайы пара алушыға тәуелді кез келген басқа адам алса, бұл қылмыс аяқталған қылмыс немесе жалпы қылмыс болып есептеле ме?

Заңда аталған адамдар тобының сыйақыны қабылдауының құқықтық салдары тікелей көрсетілмеген, өйткені ҚР ҚК-нің 311-бабының 1-бөлігінің диспозициясында сыйақыны мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның жеке өзі алатыны көрсетілген. Алайда, менің ойымша, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның хабардар болуымен қылмыс субъектісінің отбасы мүшелерінің немесе материалдық әл-ауқаты оған тәуелді өзге де жақын адамдарының оның тиісті мінез-құлқы үшін заңсыз сыйақы қабылдауы аяқталған парақорлықты құрайды.

Шынында да, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам, лауазымды адам және оның отбасы мүшелері бір мүлікке иелік етеді әрі оған билік етеді, яғни ортақ шаруашылық жүргізеді. Сондықтан олардың мүліктік пайданы қабылдауы түпкілікті нәтижесінде қылмыс субъектісінің пара нысанасына тікелей билік ету мүмкіндігін білдіреді. Бұл – пара алудың бүркемеленген нысаны.

Егер пара мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға немесе лауазымды адамға материалдық жағдайы тәуелді адамдар арқылы алынса, пара алу фактісін анықтау әлдеқайда қиын. Мұндай адамдар деп, менің ойымша, асырауындағы адамдарды, бөлек тұратын кәмелетке толмаған балаларды, қарт ата-аналарды немесе өзге де жақын туыстарды, яғни оларға қамқорлық жасау азаматтық-құқықтық қатынастармен айқындалатын адамдарды түсіну қажет.

Пара алудың осы нысанының міндетті шарты – субъектінің жоғарыда аталған адамдар тобының өзіне оның тиісті мінез-құлқы үшін пара нысанасын қабылдауына келісім беруі.

Осылайша, пара алу (оның нысанына қарамастан) – мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның өз әрекеттеріне мүдделі адамдар тарапынан жеке сыйақы сипатында берілетін, заңда көзделмеген жеке тәртіппен сыйақыны қабылдауы.

Қылмыс жасалған кезде адамның жасаған әрекетіне психикалық қатынасы әрдайым болады. Бұл қатынас адамның жасалып жатқан әрекеттің нақты сипаты мен қоғамдық маңызын сезінуінен немесе оны сезінбеуінен, өз әрекеттерінің қоғамға қауіпті салдарының туындауын алдын ала болжауынан, оларға белгілі бір көзқарас білдіруінен, сондай-ақ алдына қойған мақсаттарынан көрініс табады.

Пара алудың құрамы диспозициясында кінәнің нысанына қатысты нұсқауларды қамтымайды, алайда бұл қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалуы мүмкін деп сеніммен айтуға болады.

Пара алуды объективті тұрғыдан оны беруден бөліп қарауға және бір-бірінен оқшау қарастыруға болмайды. Кінәлінің қасақаналығы сыйақыны табыстап отырған адамның бұл әрекетті дәл пара беру ретінде қабылдайтынын сезінуін де қамтуға тиіс. Керісінше жағдайда қылмыстың субъективтік жағы болмайды.

Субъективтік жақтың болуы үшін пара берушінің пара арқылы мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамды не оған теңестірілген адамды немесе лауазымды адамды өзінің мүддесі үшін әрекет етуге (әрекетсіздік танытуға) ынталандыру ниеті болуы, әрекеттің (әрекетсіздіктің) салдарының туындауын қалауы қажет. Ал мүліктік пайданы қабылдайтын мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам мүліктік пайданың оған өзінің адал мінез-құлқы үшін пара ретінде беріліп жатқанын сезінуге және мұны қалауға тиіс. Бұл ретте қылмыс субъектісінің параны қабылдауға деген ерік білдіруінің бар екені анықталуы қажет.

Пара алудың субъективтік жағының міндетті белгісі пайдакүнемдік мақсат – мүліктік сипаттағы заңсыз пайданы алу болып танылады. Пайдакүнемдік мақсатқа пайдакүнемдік себеп те сәйкес келеді, яғни осы пайданы алуға ұмтылу. Себеп пен мақсат бірге субъектінің қылмыс жасауымен байланысты және оны жасау сәтінде жүзеге асатын белгілі бір зияткерлік және еріктік қызмет ретіндегі кінәнің қалыптасуына негіз болады.

Бұл қылмыстың пайдакүнемдік себептері мен мақсаты қылмыстық заң мәтінінде тікелей көрсетілмеген, алайда пара алудың өз табиғатынан (лауазымдық өкілеттіктерді пайдакүнемдік мақсатта теріс пайдаланудан) және пара нысанасының материалдық сипатынан туындайды.

Құқық қолдану тәжірибесінде пара алудың субъективтік жағын анықтау кезінде белгілі бір қиындықтар туындайды. Мысалы, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам өзінің қызметтік мінез-құлқы үшін заңсыз сыйақы ала отырып, бастапқыда алынған қаражатты өзі басқаратын ұйымның қажеттіліктеріне жұмсауды немесе оны қайырымдылық мақсаттарына пайдалануды және тағы басқаларды жоспарлаған жағдайда оның әрекеттері қалай саралануы тиіс?

Бір жағынан, қылмыстық-құқықтық әдебиетте пара алушыда тек тікелей қасақаналықтың болатыны көрсетіледі, ал пайдакүнемдік себеп заңда, мысалы, мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқару мүдделеріне қарсы жасалатын басқа сыбайлас жемқорлық және өзге де қылмыстардағыдай (ҚР ҚК-нің 307-бабы «Лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану», ҚР ҚК-нің 314-бабы «Қызметтік жалғандық жасау», ҚР ҚК-нің 315-бабы «Қызмет бойынша әрекетсіздік») көзделмеген.

Бұдан басқа, пайдакүнемдік себеп болмағанның өзінде, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның сыйақы берушінің мүддесі үшін әрекеттер жасағаны (әрекетсіздік танытқаны) үшін сыйақы қабылдауы сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық болып табылады.

Сондай-ақ әрекеттері толық көлемде пара беру құрамын құрайтын және мемлекеттік қызмет мүдделеріне зиян келтіретін пара берушіні де ұмытпау қажет.

Біздің ойымызша, заңда пайдакүнемдік мақсат пен себепке тікелей нұсқау болмаса да, ҚР ҚК-нің 311-бабында олардың бар екендігі туралы қорытынды пара алудың өз табиғатына және оның нысанасының материалдық сипатына байланысты жасалады.

Егер мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам өзінің адал мінез-құлқы үшін заңсыз сыйақы ала отырып, бастапқыда алынған қаражатты өзі жұмыс істейтін ұйымның қажеттіліктеріне жұмсауды немесе оны қайырымдылық мақсаттарына пайдалануды жоспарласа, онда қажетті белгілер болған жағдайда мұндай әрекеттер пара алу ретінде емес, ҚР ҚК-нің 307-бабы бойынша лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану ретінде саралануға тиіс.

Пайдакүнемдік себептен басқа, пара алудың субъективтік жағының болуы үшін қылмыс субъектісі өзінің өкілеттіктері мен лауазымдық жағдайын пайдалана отырып, пара берушінің мүддесі үшін әрекет ете алуы және өзіне берілген сыйақының мақсатын, сондай-ақ өзінің мүмкіндіктерін сезінуі қажет.

ҚР Жоғарғы Сотының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы (өзгерістері мен толықтыруларымен) «Парақорлық үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысының 16-тармағында көрсетілгендей, егер адам пара алу мақсатында пара берушіден ақшаны немесе өзге де құндылықтарды мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға пара ретінде беру үшін алған болып көрініп, оларды иемденіп кетсе, онда ол пара алу үшін емес, алаяқтық үшін жауаптылыққа тартылады (ҚР ҚК-нің 177-бабы), ал айдап салу белгілері болған жағдайда, ҚР ҚК-нің 28-бабының 4-бөлігі, 312-бабының 1-бөлігі бойынша пара беруге айдап салғаны үшін де жауаптылық туындайды.

Алаяқтық ретінде, біздің ойымызша, өзін мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам немесе оған теңестірілген адам ретінде көрсетіп, шын мәнінде ондай адам болмай тұрып, пара ретінде алынған құндылықтарды иемденіп кету жағдайларын саралау қажет.

Алдау және жәбірленушінің мүлкін иемденіп алу ниетінің бағыттылығы мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам өзіне берілген материалдық құндылықтарды мемлекеттік тариф, салық және тағы басқа түрінде көрсетіп иемденіп алған жағдайларды қызметтік жағдайын пайдаланып жасалған алаяқтық ретінде (ҚР ҚК-нің 177-бабы 2-бөлігінің «в» тармағы) саралауға мүмкіндік береді.

Пара алудың субъектісі ҚР ҚК-нің 311-бабының 1-бөлігі бойынша – мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам немесе оған теңестірілген адам, аталған норманың 2-бөлігі бойынша – лауазымды адам, ал осы баптың 3-бөлігі бойынша – жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам болып табылады.

ҚР ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 4-тармағына сәйкес, осы бап пен ҚР ҚК-нің 312-бабына қатысты лауазымды адамдар деп ҚР ҚК-нің 307-бабына берілген ескертпелерде көрсетілген лауазымды адамдар, сондай-ақ шет мемлекеттердің немесе халықаралық ұйымдардың лауазымды адамдары танылады.

Заңсыз әрекеттері үшін пара алу деп (ҚР ҚК-нің 311-бабының 2-бөлігі) мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара үшін пара берушінің мүддесіне қандай да бір құқық бұзушылықты (азаматтық-құқықтық, әкімшілік, еңбек және тағы басқа) жасауы түсініледі. Басқаша айтқанда, адамның заңсыз әрекеті (әрекетсіздігі) – қызметтік міндеттерді бұзумен байланысты мінез-құлық.

Қылмыстық құқық теориясында заңсыз әрекеттер деп пара алушының қылмыстық жазаланатын, яғни қылмыс болып табылатын әрекеттерін түсіну керек деген пікір бар.

Мұндай ұстаныммен келісуге болмайды, өйткені бұл ретте мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара үшін тек қылмыстық заңдарды ғана емес, сонымен қатар басқа да заңдар мен заңға тәуелді нормативтік актілерді (мысалы, кеден, салық, әкімшілік заңнама саласындағы және басқа да актілерді) бұзу мүмкіндігі назардан тыс қалады.

Егер қылмыс субъектісі пара берушінің мүддесі үшін қылмыстық жазаланатын әрекет жасаса, онда ол қылмыстар жиынтығы бойынша – пара алғаны үшін (ҚР ҚК-нің 311-бабының 2-бөлігі) және пара берушінің мүддесі үшін жасалған қылмыс үшін жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің бабы бойынша жауаптылыққа тартылуға тиіс.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы (өзгерістері мен толықтыруларымен) «Соттардың парақорлық үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысының 17-тармағында: «Пара беру және пара алу үшін жауаптылық парақорлықпен байланысты болғанымен, дербес қылмыс құрамын құрайтын әрекеттер үшін (лауазымдық жағдайды теріс пайдалану, бөтеннің мүлкін жымқыруға қатысу және басқа да әрекеттер) қылмыстық жауаптылыққа тартуды жоққа шығармайды», – деп көрсетілген.

Сот тәжірибесін зерделеу соттардың заңсыз әрекеттері үшін пара алу белгісін біркелкі сараламайтынын көрсетті. Соттар мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның әрекеттері оның қызметтік өкілеттіктерінің шегінен шыққан жағдайда ғана заңсыз болады деп жиі есептейді.

Менің ойымша, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның қызметтік өкілеттіктеріне кіретін, бірақ қызмет мүдделеріне қайшы жасалатын әрекеттері үшін пара алу да заңсыз деп танылуға тиіс.

Қызметтік өкілеттіктерді қызмет мүдделеріне қайшы пайдалану – мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның өз құзыреті шегінде жасайтын, алайда мазмұны бойынша тиісті орган жұмыс істейтін мақсаттар мен міндеттерге көрінеу қайшы келетін әрекеттері.

Шынында да, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам өз құзыреті шегінде конкурс өткізілгеннен кейін конкурс жеңімпазы болған және қойылатын талаптарға сәйкес келетін ұйыммен емес, өз мүддесі үшін пара алған ұйыммен мердігерлік шарт жасасқан жағдайларда заңсыз әрекеттері үшін пара алу орын алады.

Келтірілген мысалда мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам қызметтік өкілеттіктерінің шегінен шықпайды (өз құзыреті шегінде ұйымды таңдау), алайда оның әрекеттерінің мазмұны заңсыз сипатқа ие, өйткені мемлекеттің мүдделері бұзылады.

Айтылғандарды қорытындылай келе, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның заңсыз әрекеттері деп оның қызметтік өкілеттіктерінің шегінен шығатын құқыққа қайшы әрекеттерін немесе қызметтік өкілеттіктеріне кіргенімен, қызмет мүдделеріне қайшы жасалатын әрекеттерін, сондай-ақ қылмыс немесе өзге де құқық бұзушылық белгілері бар әрекеттерін түсіну қажет.

Тәжірибеде мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның азаматтардың ведомствоішілік нұсқаулықтар туралы хабарсыздығын пайдаланып, анықталған-мыс заң бұзушылықты (салықтық, кедендік және басқа да) жасыру үшін пара талап ететін жағдайлары жиі кездеседі.

Аталған жағдайлар құқық қолданушылар үшін әрекеттерді саралау кезінде қиындықтар туғызады және соттарда әртүрлі қылмыстық-құқықтық бағаға ие болады. Қалыптасқан тәжірибеге байланысты тергеу органдары мұндай фактілерді біржақты түрде пара бопсалау ретінде бағалайды.

Сот сатыларында бұл мәселелерге қатысты әртүрлі тәсіл байқалады: біреулері мұндай әрекеттерді ҚР ҚК-нің 177-бабы 2-бөлігінің «в» тармағы бойынша қызметтік жағдайын пайдаланып жасалған алаяқтық ретінде, басқалары ҚР ҚК-нің 311-бабының 1-бөлігі бойынша пара алу ретінде немесе ҚР ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «а» тармағы бойынша параны бопсалау жолымен алу ретінде саралайды.

Мәселен, Тараз қаласының соты салық комитетінің инспекторы Б.-ның әрекеттерін төмендегі мән-жайлар кезінде ҚР ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «а» тармағы бойынша параны бопсалау ретінде саралаған.

Б. Тараз қаласы салық комитетінің жеке тұлғалармен жұмыс жөніндегі секторының салық инспекторы болып жұмыс істеген. Оның міндеттеріне салық қызметі органдары басшыларының нұсқамалары бойынша салық төлеушілерді тексеруді жүзеге асыру кірген.

Б. пара алу мақсатында тиісті нұсқамасыз «Арман» кафесінің қызметін тексеріп, тексеру барысында салық заңнамасын бұзушылықтарды анықтаған.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам бола отырып, Б. салық заңнамасын бұзу туралы тиісті акт жасап, кафе меңгерушісі Ц.-ға жасалған актіні жою үшін оған 6000 теңге төлеуді ұсынған.

Бұл ретте Б. өзінің заңсыз әрекет жасап отырғанын түсінген, өйткені тексеру жүргізуге арналған нұсқамасы жоқ салық инспекторының шаруашылық жүргізуші субъектілердің қызметін өз бетінше тексеруге құқығы болмаған. Яғни ол жасаған актінің заңдық күші болмаған және Ц.-дан пара алу мақсатында пайдаланылған.

Б. ҚР ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «а» тармағы бойынша параны бопсалау жолымен алғаны үшін жеті жылға бас бостандығынан айырылған.

Менің ойымша, Б.-ның әрекеттері параны бопсалау ретінде қате сараланған, өйткені ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы «Соттардың парақорлық үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысына сәйкес, параны бопсалау деп мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, сондай-ақ лауазымды адамның пара берушінің заңды мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін әрекеттерді жасау қатерімен пара талап етуі немесе соңғысын өзінің құқықпен қорғалатын мүдделері үшін зиянды салдардың алдын алу мақсатында пара беруге мәжбүр болатын жағдайға қасақана қоюы түсініледі.

Бұл жағдайда пара тексеру актісін жою үшін берілген, ал пара беруші параның заң бұзушылықты жасыру, яғни заңсыз әрекеттер жасау үшін беріліп отырғанын түсінген.

Б.-ның заңсыз тексеру жүргізіп, осылайша Ц.-ны пара беруге мәжбүр болған жағдайға қою фактісі параны бопсалау ретінде бағаланбауға тиіс, өйткені пара берушінің құқықпен қорғалатын мүдделері бұзылған жоқ. Салық заңнамасын бұзу фактісі орын алған және Ц. оны жасыруға мүдделі болған.

Мұндай мән-жайларда Б.-ның әрекеттері ҚР ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі және 311-бабының 2-бөлігі бойынша заңсыз әрекеттері үшін пара алуға оқталу ретінде саралануға тиіс еді.

ҚР ҚК-нің 311-бабының 3-бөлігінде жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамның пара алуы ерекше саралаушы белгі ретінде көзделген.

ҚР ҚК-нің 307-бабына ескертпенің 4-тармағында жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адамдар деп Қазақстан Республикасының Конституциясында, Қазақстан Республикасының конституциялық және өзге де заңдарында мемлекеттің функциялары мен мемлекеттік органдардың өкілеттіктерін тікелей орындау үшін белгіленетін лауазымдарды атқаратын адамдар, сондай-ақ ҚР-ның 1999 жылғы 23 шілдедегі «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңына сәйкес мемлекеттік қызметшілердің саяси лауазымдарын атқаратын адамдар түсініледі.

ҚР ҚК-нің 311-бабының 4-бөлігінде пара алудың ерекше сараланған түрлері көзделген:

а) бопсалау жолымен;

б) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы немесе ұйымдасқан топ жасаған әрекеті;

в) ірі мөлшерде;

г) бірнеше рет.

Аталған мән-жайлардың ішінде ең кең таралғаны – параны бопсалау жолымен алу (ҚР ҚК-нің 311-бабының 4-бөлігінің «а» тармағы).

ҚР Жоғарғы Соты 2001 жылғы 13 желтоқсандағы «Соттардың сыбайлас жемқорлыққа байланысты қылмыстық істерді қарау тәжірибесі туралы» нормативтік қаулысының 11-тармағында сыбайлас жемқорлыққа байланысты қылмыстардың аса қауіпті көріністеріне лауазымды адамдардың материалдық және өзге де игіліктер мен артықшылықтарды алу мақсатында бопсалау жолымен осындай қылмыстар жасаған жағдайларын жатқызған.

Параны бопсалау белгісінің бар немесе жоқ екенін анықтау кезіндегі қателік пара алушының ғана емес, пара берушінің де жауаптылығына қатысты елеулі құқықтық салдарға әкеп соғады, өйткені ҚР ҚК-нің 312-бабына 1-ескертуге сәйкес, орын алған бопсалау нәтижесінде пара берген адам осы қылмыс үшін қылмыстық жауаптылықтан міндетті түрде босатылуға тиіс.

Егер параны бопсалау түріндегі ерекше саралаушы белгі пара алған мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға қате тағылса, онда бұл аталған адамның жауаптылығын заңсыз күшейтіп қана қоймай, пара берушіні қылмыстық жауаптылықтан заңсыз босатуға да әкеп соғады.

Керісінше, параны бопсалау белгісінің қате түрде тағылмауы пара алушының жауаптылығын жеңілдетуге және пара берген адамды қылмыстық жауаптылыққа заңсыз тартуға әкеледі.

Параны бопсалау деп мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара берушінің заңды мүдделеріне зиян келтіруі мүмкін әрекеттерді жасау қатерімен пара талап етуі, сондай-ақ соңғысын өзінің құқықпен қорғалатын мүдделері үшін зиянды салдардың алдын алу мақсатында пара беруге мәжбүр болатын жағдайға қасақана қоюы түсініледі.

Осы анықтамадан параны бопсалаудың екі тәсілмен жасалуы мүмкін екендігі туындайды.

Біріншіден, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам параны ашық түрде талап етіп, кері жағдайда адамның заңды мүдделерін бұзатын қандай да бір әрекеттер жасаймын немесе ол мүдделі болып отырған заңды әрекетті жасамаймын деп қорқытады.

Екіншіден, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам пара берушіні пара беруге мәжбүр болатын жағдайға қояды.

Пара берушіні пара беруге мәжбүр болатын жағдайға қасақана қою деп болашақ пара берушінің мүддесі үшін заңды әрекеттерді жасаудан бас тартуды түсіну қажет. Бұл ретте пара алушы параны бопсалау мақсатында оларды жасауды қасақана созбалаңға салады (жалақыны төлеуді қасақана кешіктіру, ойдан шығарылған сылтаулармен басқа жұмысқа ауыстырудан бас тарту және тағы басқа).

Қылмыстық-құқықтық әдебиетте заңгер ғалымдар арасында жасалған әрекетті параны бопсалау жолымен пара алу ретінде саралау үшін қандай мүдделер бұзылуға тиіс екендігі жөнінде пікірталас бар.

Пара талап ету пара алудың қоғамдық қауіптілігін елеулі түрде арттырып, пара берген адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға негіз болған жағдайда ғана, яғни соңғысы өзінің заңды мүдделерін қорғау, құқықтарының іске асырылуына қол жеткізу үшін пара беруге мәжбүр болған кезде ғана маңызды болып табылады.

Пара берушіге лауазымды адамның тиісті жағдайларда жасауға (немесе жасамауға) міндетті заңды әрекеттерді жасаумен қорқытқан жағдайында мұндай ахуал туындамайды.

Жоғарыда баяндалғандардың негізінде ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы қаулысында осы мәселе бойынша берілген түсіндірмені дұрыс деп тану қажет.

Бұл ұстаным қылмыстық құқық ғылымы мен сот тәжірибесінде басым болып табылады.

Параны бопсалау пара берушіні қылмыстық жауаптылықтан босататын мән-жай болып танылады (ҚР ҚК-нің 312-бабының 2-ескертуі), өйткені соңғысы пара алушының талабы бойынша пара беруге мәжбүр болады, ал пара алушы кері жағдайда оның заңды құқықтарын бұзамын деп қорқытады.

Егер пара беруші пара алушының тарапынан жасалатын заңсыз әрекетке мүдделі болып, осы әрекеттің салдарының туындауын қаласа (заңды айналып өтуге, өз мүдделерін заңсыз жолмен қанағаттандыруға ұмтылса), онда параны бопсалау болмайды.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы «Соттардың парақорлық үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысының 6-тармағына сәйкес, егер екі немесе одан да көп мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оларға теңестірілген адамдар осы қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан болса, параны адамдар тобының алдын ала сөз байласуы арқылы алынған деп есептеу қажет.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың не оларға теңестірілген адамдардың арасындағы сөз байласудың пара беруші жүгінгенге дейін немесе одан кейін болғанының маңызы жоқ.

Бұл ретте қылмыс мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың не оларға теңестірілген адамдардың кем дегенде біреуі параны қабылдаған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Пара берушінің пара алуға бірнеше мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оларға теңестірілген адамдардың қатысатынын сезінген-сезінбегенінің маңызы жоқ.

Пара беруді немесе пара алуды ұйымдастырған, оған айдап салған не пара беруге немесе пара алуға көмектескен және сонымен бір мезгілде делдалдық функцияларды орындаған адам пара беруге немесе пара алуға қатысқаны үшін жауаптылыққа тартылады.

Бұл ретте сыбайлас қатысушының әрекеттерін саралау мәселесі оның қасақаналығының бағыттылығын ескере отырып, қылмыс кімнің мүддесі үшін (пара алушының немесе пара берушінің) жасалғанына қарай шешілуге тиіс.

Мұндай жағдайларда парақорлықтағы делдалдық үшін жауаптылықты көздейтін ҚР ҚК-нің 313-бабы бойынша қосымша саралау талап етілмейді.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам болып табылмайтын немесе оған теңестірілмеген адаммен сөз байласу арқылы пара алуға байланысты әрекеттері адамдар тобының алдын ала сөз байласуы арқылы пара алу ретінде бағаланбайды.

Соңғы адамдардың әрекеттері ҚР ҚК-нің 28-бабы және 311-бабы бойынша пара алуға ұйымдастырушы, айдап салушы немесе көмектесуші түріндегі сыбайлас қатысу ретінде сараланады.

Егер адам пара алушымен сөз байласу арқылы өзін мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам немесе оған теңестірілген адам ретінде көрсетіп, параны өзі және пара алушы үшін алса, онда оның әрекеттері ҚР ҚК-нің 28-бабының тиісті бөлігіне сілтеме жасай отырып, пара алуға сыбайлас қатысу ретінде саралануға тиіс, ал мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның әрекеттері ауырлататын мән-жайларды ескере отырып, ҚР ҚК-нің 311-бабы бойынша саралануға тиіс.

Сөз байласу пара алынғанға дейін орын алған жағдайда алдын ала жасалған деп танылады.

Егер мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам алдын ала сөз байласусыз пара алып, содан кейін алынған параның бір бөлігін басқа мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға берсе, онда бұл саралаушы белгі болмайды.

Бұл жағдайда мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам қылмыстар жиынтығы бойынша – пара беру және пара алу үшін ҚР ҚК-нің 312 және 311-баптары бойынша жауаптылыққа тартылады, ал пара алғаны үшін кінәлі басқа мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам ҚР ҚК-нің 311-бабы бойынша жауаптылыққа тартылады.

Егер мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам пара алып, содан кейін пара берушінің өтініші бойынша алдын ала келісімсіз параның бір бөлігін басқа мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға берсе, онда ол пара алу және пара беруге делдалдық жасау үшін жауаптылыққа тартылады.

Параны адамдар тобының алдын ала сөз байласуы арқылы немесе ұйымдасқан топтың алуы кезінде оның мөлшері алынған құндылықтар мен көрсетілген қызметтердің жалпы құны бойынша айқындалады және әрқайсысы алған сомасына қарамастан, бұл туралы хабардар болған барлық қатысушыларға тағылуға тиіс.

Осыған ұқсас түрде қылмыстық топтың барлық қатысушыларына параны бопсалау жолымен алу деген саралаушы белгі де тағылады.

Егер параны алдын ала бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін біріккен, тұрақты адамдар тобы алса, ол ұйымдасқан топ жасаған деп танылады.

Ұйымдасқан топты қарапайым қылмыстық топтан ажырататын негізгі белгілердің бірі – оның тұрақтылығы және бір немесе бірнеше қылмыс жасау үшін алдын ала бірігуі.

Мұндай топ мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген немесе оларға теңестірілген екі адамнан тұруы мүмкін. Олар пара алу үшін алдын ала біріккенімен, топтың қатысушыларының әрекеттерін үйлестіретін, сыбайлас қатысушыларды таңдайтын, олардың арасында рөлдерді бөлетін, қылмыстар жасауды жоспарлайтын және қылмыстық әрекетті жасыру шараларын қамтамасыз ететін басшысы (ұйымдастырушысы) болады.

ҚР ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «в» тармағында параны ірі мөлшерде алу ерекше саралаушы белгі ретінде көзделген. Сондықтан пара нысанасының құны әрдайым ақшалай бағалануға тиіс, өйткені алынған параның мөлшері саралаушы мәнге ие.

Материалдық құндылықтар, қандай да бір мүлік, қызметтер, бағалы қағаздар немесе мүліктік сипаттағы пайдалар түріндегі кез келген пара қылмыс жасалған сәтте қолданыста болған бағалар немесе қызмет көрсету тарифтері негізінде ақшалай баламада бағалануға тиіс.

Пара нысанасына қатысты тарифтер мен бағалар болмаған жағдайда оның құны, әдетте, сараптамалық бағалау қорытындысының негізінде айқындалады.

Егер пара нысанасы ешқандай құндылыққа ие болмаса, онда пара алу құрамы болмайды.

Қазақстан Республикасы ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 1-бөлігіне сәйкес, бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын ақша, бағалы қағаздар, өзге де мүлік немесе мүліктік сипаттағы пайда түрінде пара алу мөлшері ірі мөлшер деп танылады.

Параның мөлшерін анықтау үшін пара нысаналары қолданыстағы бағалар немесе қызмет көрсету тарифтері негізінде ақшалай бағалануға тиіс.

Егер ірі мөлшердегі заңсыз сыйақы бөліктермен алынса, онда бұл әрекеттер жалғасатын бір қылмыстың эпизодтарын білдіреді, ал жасалған әрекет ірі мөлшерде пара алу ретінде саралануға тиіс.

Ірі мөлшерде бөліктермен алынған параны бірнеше рет пара алудан ажырата білу қажет.

Көбінесе мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдардың не оларға теңестірілген адамдардың қылмыстық әрекеттері жүйелі сипатта болады. Бұл ретте паралар әртүрлі адамдардан әртүрлі әрекеттерді орындағаны үшін немесе бір адамнан жекелеген әрекеттерді жасағаны үшін, не бірнеше адамнан олардың әрқайсысына қатысты дербес әрекет жасағаны үшін алынады.

Мұндай жағдайларда пара мөлшерлерін бір сомаға қосуға болмайды.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам бір әрекетті жасағаны үшін бірнеше пара берушіден пара алған кезде алынған жалпы мөлшерді негізге алу қажет.

Тәжірибелік қызметте қылмыс субъектісі ірі мөлшерде пара алуға қасақана ниеттеніп, өзіне байланысты емес себептер бойынша мөлшері 500 айлық есептік көрсеткіштен аспайтын параның бір бөлігін ғана ала алған жағдайлар кездеседі.

Бұл жағдайда қылмыскердің ерекше саралаушы мән-жайы бар қылмыс жасауға бағытталған ниеті соңына дейін жеткізілмеген, бұл жасалған әрекетті ірі мөлшерде пара алуға оқталу ретінде саралауға негіз болады (ҚР ҚК-нің 24-бабының 3-бөлігі, 311-бабы 4-бөлігінің «в» тармағы).

Параны бірнеше рет алу, параны бірнеше рет беру немесе парақорлықта делдалдық жасау, егер қылмыстық жауаптылыққа тартудың ескіру мерзімі өтпеген болса, бір қылмыстың кемінде екі рет жасалуын білдіреді.

Бірнеше пара берушіден олардың әрқайсысының мүддесі үшін жеке әрекет жасау кезінде бір мезгілде пара алу параны бірнеше рет алу ретінде саралануға тиіс.

Пара алудағы «бірнеше рет» белгісі мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам не оған теңестірілген адам параны мынадай жағдайларда алған кезде орын алады:

1) пара алғаны үшін соттылығы бола тұра;

2) бірнеше пара берушіден олардың әрқайсысының мүддесі үшін жеке әрекет жасағаны үшін;

3) алдын ала сөз байласпаған, әртүрлі уақытта әрекет еткен бірнеше пара берушіден бір ортақ әрекетті жасағаны үшін;

4) бір пара берушіден оның мүддесі үшін жекелеген әрекеттерді әртүрлі уақытта жасағаны үшін;

5) бірнеше пара берушіден бір мезгілде, егер олардың әрқайсысының мүддесі үшін жеке әрекеттер жасалса.

Әдетте, бірыңғай қасақаналықпен және мақсатпен қамтылатын және тұтастай алғанда бір қоғамдық қауіпті әрекетті құрайтын бірдей қылмыстық әрекеттердің қатарынан тұратын қылмыс жағдайында бірнеше рет жасалу белгісі мен жалғасатын қылмысты ажырату қиындық туғызады (ҚР ҚК-нің 11-бабының 4-бөлігі).

Жалғасатын пара алудың мәні пара алушының өз мақсатына бірден, бір әрекетпен емес, бірыңғай қасақаналықпен қамтылатын біртектес әрекеттерді кезең-кезеңімен жасау барысында қол жеткізуінде.

Жалғасатын қылмысқа тән мысал ретінде мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның пара берушінің мүддесі үшін бір әрекетті (әрекетсіздікті) орындағаны үшін параны бірнеше рет бөліп алуы табылады.

Менің ойымша, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға пара беруші тарапынан жалпы қамқорлығы немесе қызмет бойынша жол беруі үшін берілетін материалдық құндылықтарды немесе мүліктік сипаттағы пайдаларды жүйелі түрде алу, сыйақы берілген сайын субъектінің қандай да бір жеке нақты әрекеттері (әрекетсіздігі) шартталмаған жағдайда, біртұтас жалғасатын қылмыс деп есептелуге тиіс.

Мұндай шешім, атап айтқанда, ҚР Жоғарғы Соты Пленумының 1995 жылғы 22 желтоқсандағы «Соттардың парақорлық үшін жауаптылық туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысының 7-тармағының мазмұнынан туындайды. Онда мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамның не оған теңестірілген адамның, сондай-ақ лауазымды адамның тарапынан жалпы қамқорлығы немесе қызмет бойынша жол беруі үшін бірыңғай қасақаналықпен біріктірілген құндылықтарды жүйелі түрде алу немесе мүліктік сипаттағы қызметтерді пайдалану ҚР ҚК-нің 311-бабының 1-бөлігі бойынша біртұтас қылмыс ретінде саралануға тиіс екендігі айтылған.

Бірнеше рет жасалу белгісін жалғасатын қылмыстан ажырату кезінде пара алушы параның бірнеше адамнан олардың әрқайсысының мүддесі үшін өзінің лауазымдық жағдайын пайдалана отырып, жеке әрекет жасағаны үшін беріліп жатқанын сезінуі маңызды.

Керісінше жағдайда «бірнеше рет жасалу» белгісі болмайды.

Пара беруші үшін қалаулы нәтижеге қол жеткізуді қамтамасыз ететін әрекеттерді орындағаны немесе орындамағаны үшін параны бірнеше рет бөліп беру немесе алу, сондай-ақ алдын ала сөз байласу арқылы қылмыс жасаған мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамдар тобына немесе оларға теңестірілген адамдарға, сондай-ақ лауазымды адамдарға пара беру не көрсетілген мән-жайлар кезінде делдалдық жасау бірнеше рет жасалған қылмыстар ретінде қарастырылмайды.

Бірнеше пара берушіден бір мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адамға не оған теңестірілген адамға параны беруде бір мезгілде делдалдық жасау немесе бір пара берушіден бірнеше адамның пара алуына делдалдық жасау бірнеше рет жасалған деп қарастырылады, егер пара алушы әрбір пара берушінің мүддесі үшін жеке әрекеттерді орындаса (орындамаса) немесе пара алуға қатысатын мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген әрбір адам не оған теңестірілген адам пара берушінің мүддесі үшін белгілі бір түрде әрекет етсе және делдал осы мән-жайларды сезінсе.

   При саралау кезінде пара алу әрекетін «бірнеше рет жасалу» белгісі бойынша бағалау үшін, егер тұлғаның әрекеттері ҚР ҚК-нің 311-бабының әртүрлі бөліктеріне жататын болса, жасалған әрекет параны бірнеше рет алу ретінде, барлық саралаушы белгілерін көрсете отырып саралануы қажет. Мәселен, егер бір эпизодта мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам заңсыз әрекеттер жасағаны үшін пара алса, ал екінші эпизодта параны ірі мөлшерде алса, онда жасалған әрекет ҚР ҚК-нің 311-бабының 2-бөлігі және қылмыстардың жиынтығы бойынша ҚР ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «в», «г» тармақшалары бойынша сараланады.

Егер пара алудың екі эпизоды орын алса, олардың біреуі аяқталған қылмыс, ал екіншісі қылмысқа оқталу болса, онда бірыңғай жалғаспалы қылмыс белгілері болмаған жағдайда, жасалған әрекет параны бірнеше рет алу ретінде де саралануы тиіс (ҚР ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «г» тармақшасы).

Қолданыстағы заңнамаға сәйкес, параны бірнеше рет алу белгісі тұлға бұрын осындай қылмыс жасаған жағдайда қалыптасады. Егер пара алудың алдында пара беру немесе парақорлыққа делдал болу әрекеттері орын алса, бұл параны бірнеше рет алу белгісін құрамайды.

ҚР ҚК-нің 311-бабының 5-бөлігінде заң шығарушы осы қылмысты аса ірі мөлшерде жасауды көздеген. Аса ірі мөлшер ұғымы ҚР ҚК-нің 311-бабына ескертпенің 3-тармағында айқындалған, оған сәйкес аса ірі мөлшердегі пара деп ақшалай қаражаттың, бағалы қағаздардың, өзге мүліктің немесе мүліктік сипаттағы пайданың екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын сомасы немесе құны танылады.

Ең күрделі мәселелердің қатарына аралас (шектес) қылмыс құрамдарын ажырату жатады. Қылмыстық-құқықтық нормаларды қолдану кезінде алдын ала тергеу органдары мен соттар жіберетін қателіктердің едәуір бөлігі қылмыстарды дұрыс сараламауға байланысты. Мұндай қиындықтар белгілі бір қылмыстың әрдайым басқа қылмыстармен бірқатар ортақ белгілерге ие болуымен түсіндіріледі. Мысалы, пара алу (ҚР ҚК-нің 311-бабы), лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану (ҚР ҚК-нің 307-бабы), коммерциялық сатып алу (ҚР ҚК-нің 231-бабының 3-бөлігі), заңсыз сыйақы алу (ҚР ҚК-нің 224-бабы), қызмет бабын пайдалана отырып жасалған алаяқтық (ҚР ҚК-нің 177-бабы 2-бөлігінің «в» тармақшасы) кейбір ұқсас белгілерге ие. Оларды дұрыс бағаламаған жағдайда қылмыстық заңды қолданатын орган пара алу құрамының бар екендігі туралы қате қорытындыға келуі мүмкін, ал шын мәнінде басқа қылмыс орын алуы ықтимал.

Пара алу мен лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану қылмыстарының бірқатар ортақ белгілері бар. Мәселен, лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану кезінде тұлға өзінің қызметтік жағдайын өзі немесе басқа тұлғалар не ұйымдар үшін пайда мен артықшылықтар алу мақсатында пайдалануы мүмкін. Яғни, бұл қылмыс кейбір жағдайларда субъектінің лауазымдық жағдайын пайдалану арқылы мүліктік игіліктер алуымен байланысты болады.

Қылмыстарды дұрыс саралаудың негізіне қылмыстық-құқықтық нормалар бәсекелестігінің жалпы қағидасы алынуы тиіс. Қылмыстық құқық ғылымында пара алу лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдаланудың арнайы, пайдакүнемдік түрі болып табылады деген тұжырым жалпыға бірдей танылған. Яғни, пара алу кезінде кінәлінің қасақаналығы пара берушінің мүддесі үшін белгілі бір әрекеттер жасағаны үшін мүліктік игілік алуға бағытталады. Ал лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану үшін тұлғаның лауазымдық өкілеттіктерін пайдаланудан алатын пайдасының ауқымы кең болады.

Практикалық тұрғыдан алғанда, пара алуды лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдаланудан ажырату белгілі бір қиындықтар туғызады, өйткені осы қылмыстар құрамдарының белгілері едәуір дәрежеде сәйкес келеді. Екі қылмысқа да бір объектіге қол сұғу, оларды тек тікелей қасақаналықпен жасау, сондай-ақ қылмыс субъектісінің бірдей болуы — мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам болуы тән.

Алайда қылмыс құрамдарының белгілерінде белгілі бір айырмашылықтар да бар:

а) пара алу кезінде пайдакүнемдік мақсат міндетті белгі болып табылады, ал лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану кезінде мақсат — өзі немесе басқа тұлғалар не ұйымдар үшін пайда мен артықшылықтар алу;

б) лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану азаматтардың немесе ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделеріне не қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі, ал пара алу келісілген соманың кем дегенде бір бөлігін алған сәттен бастап аяқталған болып саналады;

в) лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану кезінде қызметтік өкілеттіктерді пайдалану тек өз құзыреті шегінде (өзінің құқықтары мен міндеттері шеңберінде) жүзеге асырылуы мүмкін, ал пара алу заңсыз әрекеттерді (әрекетсіздікті) жасағаны үшін де орын алуы мүмкін.

Бұл қылмыстардың негізгі айырмашылықтары мынада: лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану кезінде заңда мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам жасаған, оның өкілеттіктерінен туындайтын және атқаратын лауазымына байланысты берілген құқықтары мен міндеттерін жүзеге асырумен байланысты әрекет (әрекетсіздік) туралы айтылған. Ал пара алу кезінде мұндай әрекет тұлғаның ықтимал мінез-құлқының бір нұсқасы ғана болып табылады. Сонымен қатар, пара алу лауазымдық жағдайына байланысты тиісті мүліктік пайда үшін пара берушінің мүддесіне сай осындай әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал етуді де, қызметі бойынша жалпы қамқорлық жасауды немесе жол беруді де қамтиды (лауазымдық жағдайды кең мағынада пайдалану).

Қызмет бойынша жалпы қамқорлық жасау немесе жол беру жағдайында тұлғаның әрекеті мүліктік сипаттағы пайданы қабылдау салдарынан орын алса, ол пара алу ретінде сараланады. Ал егер субъект басқа тұлғаға қызметі бойынша өзінің лауазымдық өкілеттіктерін пайдалана отырып, өзге жеке мүдделілікпен (мүліктік пайда алмай) қамқорлық немесе жол беру көрсетсе, онда жасалған әрекет лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану ретінде сараланады.

Пара алудан ерекшеленетін пайдакүнемдік сипаттағы лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдаланудың өзіндік ерекшелігі — қызметтік әрекеттер (немесе әрекетсіздік) жасалатын мүддесінде «қарама-қарсы» тараптың болмауы. Лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану кезінде «қарама-қарсы» тарап заңсыз пайда алуға ұмтылатын сыбайлас қатысушының немесе қызмет мүдделеріне қайшы түрде мүліктік пайда алатын жәбірленушінің рөлін атқарады.

Пара алуды лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдаланудан ажырату кезінде тұлғаның лауазымдық өкілеттіктерін пайдаланғаны үшін алатын пайдасының мазмұнын анықтау да маңызды мәнге ие. Атап айтқанда, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам лауазымдық өкілеттіктерін пайдалануға байланысты әрекеті (әрекетсіздігі) үшін мүліктік емес сипаттағы пайда алса, бұл оның пара алғаны үшін жауаптылығын жоққа шығарады. Құқықпен қорғалатын мүдделерге елеулі зиян келтірілген жағдайда, тұлғаның мұндай әрекеті лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану ретінде саралануы мүмкін. Осылайша, лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану тұлғаның қызметтік өкілеттіктерін пайдалану арқылы алатын пайданың неғұрлым кең ауқымымен сипатталады.

Пара алу мен лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалануды ажырату үшін кінәлінің пиғылының мазмұны елеулі маңызға ие. Егер кінәлінің санасында материалдық құндылықтардың оған заңсыз түрде және пара берушінің мүддесі үшін белгілі бір мінез-құлық көрсеткені үшін беріліп жатқаны, сондай-ақ пара берушінің мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адамның немесе лауазымды адамның өзінің пайдасына әрекет (әрекетсіздік) жасағаны үшін заңсыз сыйақы беріліп жатқанын түсінетіні қамтылса, онда пара алу құрамы бар деп танылады. Егер тұлғада мұндай түсінік болмаса, оның әрекеттері лауазымдық өкілеттіктерді теріс пайдалану ретінде сараланады.

Пара алу мен коммерциялық сатып алуды (ҚР ҚК-нің 231-бабы) ажырату.

Коммерциялық сатып алу (ҚР ҚК-нің 231-бабы) өзара байланысты екі қылмыстың сипаттамасын қамтиды: коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын адамға оның қызметтік жағдайын пара берушінің мүддесі үшін пайдаланғаны үшін ақшаны, бағалы қағаздарды немесе өзге мүлікті заңсыз беру, сондай-ақ оған мүліктік сипаттағы қызметтерді заңсыз көрсету (ҚР ҚК-нің 231-бабының 1-бөлігі) және осы адамның аталған құндылықтарды заңсыз алуы (ҚР ҚК-нің 231-бабының 3-бөлігі).

Қарастырылып отырған қылмыс құрамдарының түбегейлі айырмашылығы олардың субъектілерінің ерекшеліктеріне байланысты, бұл өз кезегінде қол сұғу объектісінің де өзгеше болуын айқындайды. Коммерциялық сатып алудың субъектісі коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын адам болып табылады, ал ҚР ҚК-нің 311-бабы бойынша қылмыс субъектісі — мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген адам.

Пара алудың тікелей объектісі болып мемлекеттік аппарат пен жергілікті өзін-өзі басқару аппаратының жекелеген құрылымдық бөлімшелерінің (мемлекеттік орган, жергілікті өзін-өзі басқару органы, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері мен әскери құралымдары) қалыпты қызметінің мазмұнын құрайтын қоғамдық қатынастар табылады.

Коммерциялық сатып алудың тікелей объектісі болып мемлекеттік орган немесе жергілікті өзін-өзі басқару органы болып табылмайтын жекелеген коммерциялық немесе өзге ұйымның қалыпты қызметі табылады.

Коммерциялық сатып алу мен пара алудың объективтік жақтарының айқын ұқсастығына қарамастан, олардың арасында белгілі бір айырмашылықтар да бар. ҚР ҚК-нің 231-бабында тек сатып алу туралы, яғни тиісті қызметтік әрекеттерді жасағанға дейін қылмыс нысанасы берілетіні (немесе оны беру туралы уәде етілетіні) туралы айтылған. Ал пара тек алдын ала уағдаластық бойынша ғана емес, белгілі бір қызметтік әрекеттер жасалғаннан кейін де берілуі мүмкін (пара — сыйақы).

ҚР ҚК-нің 231-бабының 3-бөлігінде басқару функцияларын орындайтын адамның тек нақты бір әрекетті (әрекетсіздікті) жасағаны үшін сатып алуды алуы туралы айтылған. ҚР ҚК-нің 311-бабында параны пара берушінің мүддесі үшін әрекеттерге (әрекетсіздікке) ықпал еткені немесе қызметі бойынша жалпы қамқорлық не жол бергені үшін алу мүмкіндігі де көзделген, бұл аталған норманың қолданылу аясын кеңейтеді.

Коммерциялық сатып алу туралы норманың диспозициясында мүліктік сипаттағы игіліктерді делдал арқылы алу туралы нұсқау жоқ.

Келесі айырмашылық сыйақы нысанасын алатын субъектіні түсіндірумен байланысты. Пара алудың субъектісі мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам, сондай-ақ лауазымды адам немесе жауапты мемлекеттік лауазымды атқаратын адам болуы мүмкін. Олардың анықтамасы Қазақстан Республикасы ҚК-нің 307-бабына берілген 1–4-ескертпелерде көрсетілген.

Коммерциялық сатып алудың субъектісі коммерциялық немесе өзге ұйымда басқару функцияларын орындайтын адам болып табылады, яғни мемлекеттік органға немесе жергілікті өзін-өзі басқару органына жатпайтын коммерциялық немесе өзге ұйымда тұрақты, уақытша немесе арнайы өкілеттік бойынша ұйымдастырушылық-өкімдік не әкімшілік-шаруашылық міндеттерді орындайтын адам.

Субъектілердің заңнамалық анықтамаларын салыстыру коммерциялық сатып алу мен пара алудың субъектілерінің ұйымдастырушылық-өкімдік немесе әкімшілік-шаруашылық функцияларды орындайтын орнын олардың ерекшелендіруші белгісі ретінде бөліп көрсетуге мүмкіндік береді.

Пара алу субъектілері үшін мұндай орын мемлекеттік органдар, жергілікті өзін-өзі басқару органдары, Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері, басқа да әскерлер мен әскери құралымдар болып табылады, ал коммерциялық сатып алу субъектілері үшін — коммерциялық және өзге ұйымдар.

Ұқсас негіздер бойынша пара алу мен заңсыз сыйақы алу (ҚР ҚК-нің 224-бабы) қылмыстары да ажыратылады.

Заңсыз сыйақы алудың объектісі болып мемлекеттік және мемлекеттік емес ұйымдардың заңнамамен реттелетін қалыпты қызметі табылады.

Заңсыз сыйақы алудың объективтік жағын анықтау үшін сыйақы талап етілген жұмысты орындау немесе қызмет көрсету кінәлінің қызметтік міндеттерінің шеңберіне кірген-кірмегенін анықтау қажет, өйткені бұл әрекеттің объективтік жағы сыйақыны бопсалау арқылы заңсыз алуға бағытталған белсенді әрекеттермен сипатталады. Сыйақыны талап ету (пара алу кезіндегідей) ашық немесе бүркемеленген түрде білдірілуі мүмкін. Елеулі айырмашылығы — пара алу кезінде бопсалау ерекше саралаушы белгі ретінде көзделген (ҚР ҚК-нің 311-бабы 4-бөлігінің «в» тармақшасы), ал заңсыз сыйақы алу кезінде бопсалау белгісі қылмыс құрамының міндетті, конструктивтік белгісі болып табылады (ҚР ҚК-нің 224-бабының 1-бөлігі).

Заңсыз сыйақы алудың субъектісі — мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам, сондай-ақ лауазымды адам болып табылмайтын мемлекеттік ұйымның қызметшісі. Бұл белгі аталған әрекетті пара алу және коммерциялық сатып алу қылмыс құрамдарынан ажыратудың негізгі өлшемі болып табылады.

Мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адамның, сондай-ақ лауазымды адамның қызмет бабын пайдалана отырып жасалған алаяқтық белгілері болған кезде мүліктік игіліктер алуының саралануы мәселелері қылмыстық құқық теориясы мен практикасында біркелкі шешілмейді (ҚР ҚК-нің 177-бабы 2-бөлігінің «в» тармақшасы).

Саралау кезіндегі қиындық пара алу мен алаяқтық құрамдарының объективтік жақтарының ұқсастығымен байланысты (екі жағдайда да тұлға мүліктік игіліктер алады). Қарастырылып отырған қылмыстардың негізгі айырмашылығы олардың объектісі мен субъективтік жағында көрініс табады.

Пара алудан айырмашылығы, оның қол сұғу объектісі мемлекеттік аппараттың қалыпты, заңмен реттелген қызметі және мемлекеттік қызмет пен мемлекеттік басқаруға байланысты мүдделер болып табылады, ал алаяқтық кезінде (ҚР ҚК-нің 177-бабы) қол сұғу объектісі меншік болып табылады.

Алаяқтықтың объективтік жағы бөтен мүлікті алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы иеленумен сипатталады. Бұл қылмыстың ерекшелігі меншік иесінің мүлікті кінәлі адамға өз еркімен беруінде, ал соңғысының алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы берілген мүлікті өз пайдасына айналдыруында.

Алаяқтық кезінде қылмыс субъектісі болып есі дұрыс, он алты жасқа толған кез келген адам танылады. Ал пара алудың субъектісі тек мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам ғана бола алады. Егер тұлға мұндай адам болмаса да, заңсыз сыйақы алу мақсатында өзін жоғарыда аталған адамдардың бірі ретінде көрсетсе, оның әрекеттері алаяқтық ретінде, ал айдап салу белгілері болған жағдайда, қосымша пара беруге айдап салу ретінде де саралануы тиіс.

Алаяқтықтың субъективтік жағы бөтен мүлікті жымқыруға бағытталған тікелей қасақаналықпен сипатталады: субъект алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы бөтен мүлікті заңсыз иеленіп жатқанын түсінеді. Алаяқтық пен пара алудың субъективтік жағының ортақ, міндетті белгісі — пайдакүнемдік мақсат.

Пара алудың субъективтік жағының болуы үшін тұлға өзінің өкілеттіктері мен лауазымдық жағдайын пайдалана отырып, пара берушінің мүддесі үшін әрекет ете алуы және берілген сыйақының мақсатын, сондай-ақ өзінің мүмкіндіктерін түсінуі қажет. Сондықтан егер субъект заңсыз сыйақы алу мақсатында өзін, мысалы, мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам ретінде көрсетсе, алайда іс жүзінде ондай адам болмаса, не аталған адам сыйақыны қабылдап, пара берушінің (ол өкілдік ететін тұлғалардың) мүддесі үшін әрекет (әрекетсіздік) жасауды уәде етіп, сонымен бірге уәде етілген әрекетті іс жүзінде орындай алмайтынын түсінсе, онда жауаптылық пара алу үшін емес, ҚР ҚК-нің 177-бабының 1-бөлігі бойынша алаяқтық үшін (немесе тұлға қызмет бабын пайдаланған жағдайда ҚР ҚК-нің 177-бабы 2-бөлігінің «в» тармақшасы бойынша), ал айдап салу белгілері болған жағдайда, қосымша ҚР ҚК-нің 28-бабының 4-бөлігі және 312-бабының 1-бөлігі бойынша пара беруге айдап салғаны үшін туындайды.

Бұдан басқа, парақорлықтың болуы үшін пара беруші мүліктік игіліктерді субъектінің белгілі бір мінез-құлқы үшін беріп жатқанын түсінуі қажет. Практикада мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адам немесе лауазымды адам мүдделі тұлғаны жаңылыстырып, өзінің қызметтік әрекеттері үшін ақшалай қаражатты мемлекеттік тариф, салық және тағы басқа атаумен алатын жағдайлар кездеседі. Мұндай әрекеттер де алаяқтық ретінде қарастырылуы тиіс.

Пара алу мен алаяқтық құрамдарын ажырату мәселелерін қарастыра отырып, «жалған делдалдық» жағдайларын саралау мәселесіне де тоқталу қажет. Жалған делдалдық деп тұлғаның өзінің делдалдық қызметтерін ұсынуға уәде беріп, пара берушіден лауазымды адамға пара ретінде беру үшін ақша немесе өзге де құндылықтарды алып, алайда іс жүзінде оларды беруді көздемей, өзіне иемденіп алу жағдайлары түсініледі.

Бұл ретте бастама:

1) «жалған делдалдың» өзінен туындауы мүмкін. Ол мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адаммен немесе лауазымды адаммен қажетті байланыстары бар екендігі туралы пара берушіні жаңылыстырып, оны аталған адамға пара ретінде беру үшін материалдық құндылықтарды өзіне тапсыруға көндіреді;

2) белгілі бір мінез-құлыққа мүдделі және «жалған делдалды» материалдық құндылықтарды пара ретінде беруге үгіттейтін пара берушіден туындауы мүмкін.

Екі жағдайда да пара берушінің әрекеттері пара беруге оқталу ретінде танылады. Мұның негізі — пара берушінің мемлекеттік функцияларды орындауға уәкілеттік берілген не оған теңестірілген адамға немесе лауазымды адамға пара беру ниетін жай ғана білдіріп қоймай, өзіне байланысты емес себептермен аяқталмай қалған қылмысты жасауға тікелей бағытталған белгілі бір әрекетті жасауы.

Егер тұлға пара берушіден ақшаны немесе өзге де құндылықтарды лауазымды адамға пара ретінде беру үшін алғанымен, оларды беруді көздемей, өзіне иемденіп алса, жасалған әрекет алаяқтық ретінде саралануы тиіс. Ал егер бұл тұлға құндылықтарды иелену мақсатында пара берушіні пара беруге көндірсе, оның әрекеттері алаяқтықпен қатар пара беруге айдап салу ретінде де қосымша саралануы тиіс. Бұл ретте пара берілетін нақты лауазымды адамның аталған-аталмағаны маңызды емес.

ҚР ҚК-нің 311-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс орташа ауырлықтағы қылмыстар қатарына жатады.

ҚР ҚК-нің 311-бабының 2, 3 және 4-бөліктерінде көзделген қылмыстар ауыр қылмыстар қатарына жатады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме

Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі БОРЧАШВИЛИ И.Ш.

Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 ж.

Актінің қабылданған күні: 02.08.2007 ж.

Қабылданған орны: ЖОҚ

Актіні қабылдаған орган: 180000000000

Нормашығармашылық орган берген нормативтік құқықтық актінің тіркеу нөмірі: 167

Актінің мәртебесі: new

Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000

Актінің нысаны: КОММ

Заңдық күші: 1900

Актінің тілі: орыс тілі

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау