Түсініктеме 368-бапқа Бастыққа қарсылық көрсету немесе оның қызметтік міндеттерін бұзуға мәжбүрлеу Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК
1. Бастыққа, сол сияқты оған жүктелген әскери қызмет міндеттерін орындайтын өзге адамға қарсылық көрсету немесе оны зорлық — зомбылықпен немесе оны қолдану қаупімен ұштасқан осы міндеттерді бұзуға мәжбүрлеу-алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға не екі жылға дейінгі мерзімге әскери қызмет бойынша шектеуге не тәртіптік әскери бөлімде ұстауға жазаланады. екі жылға дейінгі мерзім немесе бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру.
2. Мынадай: А) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ; б) қару қолдана отырып; в) денсаулығына ауыр немесе ауырлығы орташа зиян не өзге де ауыр зардаптар келтіре отырып жасалған дәл сол әрекеттер — үш жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, соғыс уақытында немесе жауынгерлік жағдайда жасалған іс — әрекеттер-бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өлім жазасына немесе өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Бұл әрекеттің қоғамдық қауіптілігі-бұл мемлекеттің қорғаныс қабілетін төмендетеді, әскери іс-шаралардың бұзылуына және қабылданған шешімдердің орындалуына әкеледі. Әскери-қызметтік қатынастардың белгіленген тәртібіне қол сұғушылық ашық батылдықпен сипатталады, бастықтың немесе әскери қызметтің міндетін атқарушы басқа адамның жеке басына жасалған зорлық-зомбылықпен немесе олардың қоғамдық қауіптілігін арттыратын осындай зорлық-зомбылық қаупімен бірге жүреді.
ҚР ҚК 368-бабының диспозициясы екі дербес қылмыс құрамынан тұрады: бастыққа, сол сияқты оған жүктелген әскери қызмет міндеттерін орындайтын өзге адамға қарсылық көрсету; оны зорлық-зомбылықпен немесе оны қолдану қаупімен ұштасқан осы міндеттерді бұзуға мәжбүрлеу. Әскери қызметтің арнаулы міндеттерін орындайтын бастықтардың немесе өзге де әскери қызметшілердің қызметтік қызметін сақтау жөнінде армия мен флотта Белгіленген әскери бағыныстылық тәртібі қылмыстың тікелей объектісі болып табылады. Қосымша объект-жәбірленушінің денсаулығы, бостандығы, яғни әскери қызметтің міндеттерін орындау кезінде оның жеке қол сұғылмаушылығы.
Бұл ретте қарсылық немесе мәжбүрлеу көрсететін әскери қызметшінің кез келген адамға қатысты емес, тек әскери бастыққа, сондай-ақ оған жүктелген әскери қызмет міндеттерін орындайтын өзге адамға қатысты әрекет жасайтындығы туралы хабардарлығын белгілеу маңызды. Объективті жағынан қарсылық бастыққа, сол сияқты басқа адамға әскери қызметтің өзіне жүктелген міндеттерін орындауға кедергі келтіруді, ал мәжбүрлеу — бұл адамдарды осы міндеттерді орындауды бұзуға мәжбүрлеуді көздейді. Екі жағдайда да біз қарсылық көрсетуге немесе мәжбүрлеуге бағытталған белсенді әрекеттер туралы айтып отырмыз. Қарсылық жәбірленушінің нақты әскери міндеттерін орындау процесінде ғана орын алады.
Қарсылық көрсетудің алдында, әдетте, әскери қызметшінің әскери тәртіпті немесе қоғамдық тәртіпті қандай да бір бұзуы болады және қарсылық бастықтың, сол сияқты осы бұзушылықтардың жолын кесуге бағытталған басқа адамның заңды әрекеттеріне жауап болып табылады. Қарсылық пен мәжбүрлеу, егер олар зорлық-зомбылықпен немесе зорлық-зомбылық қаупімен байланысты болса, әскери қылмыстың құрамын құрайды. Қарсыласу кезінде кінәлінің өзі өзінің іс-әрекетімен бастыққа, сол сияқты басқа адамға әскери қызмет міндеттерін орындауға мүмкіндік бермейді, ал мәжбүрлеу кезінде кінәлі адам бастықты, сол сияқты өзіне жүктелген әскери қызмет міндеттерін орындайтын басқа адамды қызмет мүдделеріне қайшы әрекет етуге мәжбүр етеді. Сондай-ақ, әскери қызметші зорлық-зомбылықпен қорқытып немесе зорлық-зомбылық көрсетіп, бастықтан оған заңсыз қысқа мерзімді демалыс беруді, оны басқа әскери бөлімге ауыстыруды, қызметтегі белгілі бір міндеттерді орындаудан босатуды және т. б. талап ететін жағдайлар мәжбүрлеу болып табылады.
Мәжбүрлеу әрқашан физикалық немесе психикалық зорлық-зомбылық арқылы жүзеге асырылады, бұл ретте бастыққа (өзге адамға) қызметтің мүдделеріне қайшы келетін белгілі бір әрекеттерді жасау немесе жасамау туралы нақты талаптар қойылады. Қарсылық бастықтың (өзге адамның) өз міндеттерін орындаған сәтінде ғана мүмкін болады, ал мәжбүрлеу бастықтың (өзге адамның) осы әрекеттеріне де, оның болашақ қызметіне де қолданылуы мүмкін.
Бастық өзінің қызметтік өкілеттігін жүзеге асырған кезде әскери қызметтің міндетін атқарушы болып танылады (өз қарамағындағылардың іс-әрекетіне басшылық жасайды, оқу сабақтарын өткізеді, қарамағындағылармен әңгімелеседі, оларды нарядқа түсуге дайындайды және т.б.). Басқа әскери қызметшілерге (өзге адамдарға) қарсылық көрсету олар қандай да бір арнайы міндеттерді, мысалы, қарауыл, патрульдік немесе ішкі наряд құрамында: гарнизон, полк, рота бойынша кезекші, күндізгі, күзетші және т. б. орындайтын жағдайларды болжайды.
Қарсылық немесе мәжбүрлеу кезіндегі зорлық-зомбылық деп ұрып-соғуды, денсаулыққа жеңіл зиян келтіруді, азаптауды қоса алғанда, аталған адамдарға физикалық әсер ету түсініледі. Зорлық-зомбылықты қолдану қаупі деп бастыққа, сол сияқты оған жүктелген әскери қызмет міндеттерін орындайтын басқа адамға психикалық әсер ету, қорқыту, оған зиян келтіруге уәде беру түсініледі.
Қылмыс құрамы үшін қарсыласу нәтижесінде бастықтың (басқа адамның) өзіне жүктелген қызмет міндеттерін орындау мүмкіндігінен айырылуы, ал мәжбүрлеу кезінде бұл міндеттерді бұзуы талап етілмейді. Әскери қызмет міндеттерін орындауға кедергі келтірудің не оларды бұзуға мәжбүрлеудің өзі аяқталған қылмыс деп танылады.
Нақты жағдайларда қарсылыққа (мәжбүрлеуге) бастықтың бұйрығын орындамау, ал қарсылық (мәжбүрлеу) көрсету бағыныштының бастықтың өзіне берілген бұйрықты орындауға қол жеткізуге деген ұмтылысына реакциясын білдіруі мүмкін. Мұндай жағдайлар екі қылмыстың жиынтығын құрмайды, жасалған іс ҚК-нің 368-бабымен реттеледі.
Субъективті жағынан бұл қылмыс тікелей ниет түріндегі кінәмен сипатталады. Қылмыстың себептері мен мақсаты әртүрлі (қызметте жеңілдіктер немесе артықшылықтар алу, патрульдің ұсталуын болдырмау және т.б.), олар біліктілік үшін маңызды емес, бірақ жаза тағайындау кезінде ескерілуі керек.
Қылмыс құрамының субъектісі кез келген әскери қызметші, оның ішінде қарсылық көрсетілетін немесе әскери қызмет міндеттерін бұзуға мәжбүр болатын адамға бағынбайтын, бірақ әскери қызмет міндетін атқарушы адамға қатысты қылмыстық әрекеттер жасалған жағдайда болуы мүмкін.
ҚР ҚК 368-бабының 2-бөлігінде: а) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы немесе ұйымдасқан топ; б) қару қолдана отырып; в) денсаулығына ауыр немесе орташа зиян не өзге де ауыр зардаптар келтіре отырып жасалған қарсылық немесе мәжбүрлеу көзделген. ҚР ҚК 368-бабының 2-бөлігінің "а" тармағында көрсетілген ауырлататын мән-жайлар ҚР ҚК 367-бабының 2-бөлігінде көрсетілген белгілерге ұқсас.
Қаруды қолдану деп оны бастыққа немесе әскери қызметтің міндетін атқарушы басқа адамға физикалық немесе психикалық әсер ету үшін нақты пайдалану түсініледі.
Бұл қару арқылы денсаулыққа зиян келтіруді, сондай – ақ жалаңаш қарумен қорқытуды білдіреді-оларды сермеу, ауаға немесе жәбірленушіге жақын жерде қорқынышты оқ ату және т. б.
Бұл жағдайда қару-бұл әскери қызметшіге бекітілген штаттық қару (автомат, мылтық, тапанша, шанышқы-пышақ және т.б.), сондай-ақ зауытта да, үйде де жасалған басқа атыс немесе суық қару (аңшылық қару, кесу, фин пышағы, кастет және т. б.). Шаруашылық немесе өзге де мақсаттағы заттардың кез келген түрін (мысалы, балта, таяқ, қалам пышақ және т.б.) пайдалану ҚР ҚК 368-бабының 2-бөлігінің "б" тармағы бойынша қылмысты саралауға негіз бола алмайды.
Қылмыс жасаған кезде кінәлі адамның қаруы болған кезде және ол оны қорқытпаған немесе қолданбаған кезде және ауызша қауіп қарумен нақты әрекеттермен бірге жүрмеген кезде қаруды қолдану деп санауға болмайды.
ҚК-нің 103 және 104-баптарына түсініктемеде денсаулыққа ауыр және орташа зиян ұғымын қараңыз. Ауыр немесе орташа ауырлықтағы денсаулықты келтірумен байланысты қарсылық немесе мәжбүрлеу ҚК-нің 368-бабы 2-бөлігінің "в" тармағымен және ҚК-нің 103 және 104-баптары бойынша қосымша біліктілік талап етілмейді. Денсаулыққа қасақана ауыр зиян келтіру абайсызда бастықтың өліміне әкеп соғатын жағдайларда, жасалған іс ҚК 368-бабының 2-бөлігінің "в" т.және 103-бабының 3-бөлігі бойынша қылмыстардың жиынтығы бойынша саралануы тиіс.
Бастықты қасақана өлтірумен ұштасқан қарсылық немесе мәжбүрлеу де ҚК-нің 96-бабының 2-бөлігінің "б" т.және 368-бабының 2-бөлігінің "в" т. бойынша қылмыстардың жиынтығы бойынша сараланады.
Егер бастыққа қарсылық көрсетудің алдында бұзақылық әрекеттер болса, әскери қызметшілердің қоғамдық тәртіпті аса батыл бұзуы, қоғамдық орындарда ашуланшақтық, ал қарсылық бұзақылық әрекеттерді тоқтату жөніндегі шараларға реакция болып табылса, бұл әрекетті екі қылмыстың нақты жиынтығы ретінде саралау керек – ҚК 368 және 257-баптары. Өзге де ауыр зардаптарға жауынгерлік тапсырманың бұзылуы, жауынгерлік техниканың істен шығуы, ҚР Қарулы Күштерінің мүдделеріне елеулі зиян келтіру, бөлімшенің жеке құрамының өмірі мен денсаулығына нақты қауіп төндіруі және т. б. жатады.
ҚР ҚК 368-бабының 3-бөлігі осы баптың 1 және 2-бөлімдерінде көзделген әрекеттерді соғыс уақытында немесе жауынгерлік жағдайда жасағаны үшін жауапкершілікті белгілейді. Бұл белгілер ҚР ҚК 367-бабын талдау кезінде қаралды.
ҚР ҚК 368-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыс ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
