Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 131-бабына түсініктеме. Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша ұсталған адамды процестік ұстау тәртібі

1. Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша адамды ұстау кезінде қылмыстық қудалау органының лауазымды адамы адамға оның қандай қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша ұсталғанын ауызша хабарлайды, оған қорғаушыны шақыру құқығын, үнсіздік сақтау құқығын және оның айтқандарының сотта өзіне қарсы пайдаланылуы мүмкін екенін түсіндіреді.

Егер ұсталған адам қазақ және (немесе) орыс тілдерін меңгермесе не ұстау сәтінде алкогольдік, есірткілік, уытқұмарлық масаң күйіне немесе ауыр психосоматикалық жағдайына байланысты өзіне құқықтарының түсіндірілгенін барабар қабылдай алмаса, күдіктінің құқықтары тиісінше аудармашының (қажет болған жағдайда) және (немесе) қорғаушының қатысуымен күдікті ретінде жауап алу басталғанға дейін түсіндіріледі, бұл туралы жауап алу хаттамасында белгі жасалады.

2. Осы Кодекстің 129-бабы бірінші бөлігінде көрсетілген мерзімде анықтау органының лауазымды адамы, анықтаушы, тергеуші ұстау хаттамасын жасайды. Күдікті денсаулығының жалпы жай-күйін және дене жарақаттарының бар-жоғын анықтау үшін осы Кодекстің 223-бабында көзделген тәртіппен куәландырылуға жатады.

Ұстау хаттамасында мынадай мәліметтер көрсетіледі:

1) күдіктінің тегі, аты, әкесінің аты (ол болған кезде);

2) күдіктіні кімнің ұстағаны, ұстаудың негіздері, уәждері, орны, нақты ұсталған және жеткізілген уақыты (сағаты мен минуты көрсетіле отырып);

3) күдіктінің құқықтарының түсіндірілгені туралы мәліметтер;

4) жеке тінту нәтижелері;

5) ұсталған адамның денсаулық жағдайы туралы мәліметтер;

6) хаттаманың жасалған уақыты мен орны;

7) ұстау мерзімі.

Хаттамаға оны жасаған лауазымды адам, күдікті және қорғаушы (егер ол қатысқан жағдайда) қол қояды.

Хаттамаға медициналық куәландыру қорытындысы қоса беріледі.

3. Жүргізілген ұстау туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам ұстау хаттамасы жасалған кезден бастап он екі сағат ішінде прокурорға жазбаша хабарлауға міндетті.

4. Адам қылмыс жасады деген күдік бойынша қырық сегіз сағаттан аспайтын мерзімге, ал кәмелетке толмаған адам жиырма төрт сағаттан аспайтын мерзімге ұсталуы мүмкін, мынадай жағдайларды қоспағанда, бұл ретте ұстау мерзімі жетпіс екі сағаттан аспауға тиіс:

1) аса ауыр қылмыс жасады деген күдік бойынша ұстау;

2) террористік немесе экстремистік қылмыс жасады деген күдік бойынша ұстау;

3) жаппай тәртіпсіздіктер барысында қылмыс жасады деген күдік бойынша ұстау;

4) қылмыстық топ құрамында қылмыс жасады деген күдік бойынша ұстау;

5) есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, прекурсорлар мен олардың аналогтарының заңсыз айналымына, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстарға, сондай-ақ адамның өліміне әкеп соққан қасақана қылмысқа байланысты қылмыстар жасады деген күдік бойынша ұстау;

6) шалғай орналасуына немесе тиісті қатынас жолдарының болмауына, сондай-ақ төтенше жағдай немесе төтенше ахуал жағдайларына байланысты адамды тергеу судьясына уақтылы жеткізуді қамтамасыз ету мүмкін болмаған кезде.

Ескертпе. 131-бапқа Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 7 қарашадағы № 248-V (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI заңдарымен өзгерістер енгізілген (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).

Түсініктеме беріліп отырған бапта адамды күдікті ретінде нақты ұстау орын алған жағдайда, оның ішінде қылмыстық қудалау органдарына жеткізілгеннен кейінгі ұстаудың заңдылығы мен негізділігін сипаттайтын маңызды ережелер қамтылған. Оларды анықтаушылар мен тергеушілердің сақтауы заңдылық қағидатын және қылмыстық процестің өзге де қағидаттарын бұзудың алдын алу үшін аса қажет.

ҚПК-нің 131-бабының 1-бөлігі адамды күдікті ретінде ұстаудың бастапқы кезеңінің заңдылығы мен негізділігінің айғағы болып табылатын, сақталуы міндетті маңызды қағидаларды қамтиды.

Мәселен, нақты ұсталған жері мен уақытына қарамастан, анықтаушы мен тергеуші адамға осы сәтте оның құқықтарының алғашқы жиынтығын ауызша түсіндіруге міндетті. Бұл ретте түсіндіру нысаны жағынан қысқа, нақты, бұрмалаусыз және қысқартусыз болуы керек, ол, әдетте, адамды белгілі бір жерде және тәуліктің белгілі бір уақытында нақты ұстауға байланысты бір рет қана беріледі.

Түсіндіру мазмұнына міндетті түрде мыналар кіреді:

— ұстауды жүзеге асыратын қылмыстық қудалау органының лауазымды адамы туралы деректерді және ұстау уақытын сағаты мен минутын көрсете отырып хабарлау;

— адам күдікті ретінде ұсталып отырған қылмыстық құқық бұзушылық үшін жауаптылықты көздейтін Қылмыстық кодекстің бабын хабарлау;

— қорғаушыны, оның ішінде қылмыстық қудалау органы арқылы шақыру құқығын хабарлау;

— нақты ұсталғаннан кейін және жеткізу кезінде үнсіздік сақтау құқығын хабарлау;

— адам ұсталғаннан кейін және оны жеткізу кезінде айтқан барлық сөздері сотта өзіне қарсы пайдаланылуы мүмкін екендігі туралы хабарлау.

Құқықтарды түсіндіру адам нақты ұсталғаннан кейін, ұстау орнында дереу жүргізілуге тиіс, өйткені кейіннен мұндай адамдар күрделі психологиялық жағдайда болуы және соның салдарынан өздерін барабар ұстамауы мүмкін.

Мынадай сұрақ туындайды: жоғарыда көрсетілген құқықтарды түсіндіру әрдайым мүмкін бола ма?

Жоқ, әрдайым мүмкін емес және бұл сұрақтың жауабы ҚПК-нің 131-бабы 1-бөлігінің екінші сөйлемінде қамтылған: егер ұсталған адам қазақ және (немесе) орыс тілдерін меңгермесе, оның құқықтары аудармашы мен қорғаушының қатысуымен күдікті ретінде жауап алу басталғанға дейін түсіндіріледі, бұл туралы жауап алу хаттамасында белгі жасалады. Яғни мұндай түсіндіру барлық жағдайда жеткізілгеннен және ұстау хаттамасы жасалғаннан кейін күдіктіден алғашқы жауап алу басталғанға дейін жоғарыда аталған адамдардың қатысуымен жүргізіледі.

Бұл жағдайда ҚПК-нің 131-бабы 1-бөлігінде көрсетілген ұсталған адамның алғашқы құқықтарының жиынтығын түсіндіру және ҚПК-нің 64-бабында көзделген күдіктінің қалған құқықтарының толық көлемін міндетті түрде түсіндіру туралы сөз болып отыр, өйткені аудармашы мен қорғаушы пайда болғанға дейін, әдетте, ұстау хаттамасы жасалып үлгереді.

Анықтаушы мен тергеуші ұстау сәтінде әртүрлі себептермен күдіктінің құқықтарының мәнін барабар қабылдауға қабілетсіз адамдарға (алкогольдік немесе өзге де масаң күйдегі, ауыр психосоматикалық жағдайдағы адамдарға) құқықтарды түсіндіру кезінде де осылай әрекет етуге тиіс. Мұндай күдікті медициналық куәландырудан өткізіліп, оның қорытындысы ұстау хаттамасына қоса тіркелуі қажет.

ҚПК-нің 131-бабының 2-бөлігінің нормалары ұстау хаттамасының мерзімдерін, нысанын және мазмұнын реттейді. Ол жеткізілген адамның қылмыстық құқық бұзушылыққа қатыстылығы анықталғаннан кейін бірден және жеткізу мерзімі аяқталғанға дейін, яғни үш сағат шегінде жасалады.

Ұстау хаттамасы заң бойынша іс бойынша дәлелдемелердің қайнар көздері ретінде қарастырылатын процестік (тергеу және сот) әрекеттер хаттамалары тобына кіретінін еске салған жөн (ҚПК-нің 111-бабының 2-бөлігі).

Жеткізілген адамның қылмыстық құқық бұзушылыққа қатыстылығы анықталғаннан кейін, бірақ ұстау хаттамасы жасалғанға дейін оның денсаулығының жалпы жай-күйін және дене жарақаттарының бар-жоғын анықтау үшін міндетті түрде куәландырудан өткізілуі принципті маңызға ие (ҚПК-нің 131-бабының 2-бөлігі).

Айта кетейік, бұл заңның талабы және ол жеткізілген адамға ұстау хаттамасы жасалғанға дейін хабарлануға тиіс. Бұл хаттаманың сапасын, адамның ұсталуының заңдылығы мен негізділігін арттыра түседі. Егер бұл орындалмаса, ұсталған адам кейіннен өзіне бұл құқық туралы хабарланбағанын мәлімдеген жағдайда, ол дұрыс болады. Егер ұсталған адамның ұстау сәтінде ауыр науқас болғаны немесе оған қылмыстық қудалау органының лауазымды адамдары тарапынан күш қолданылғаны анықталса, мұның салдары аса жағымсыз болуы мүмкін.

ҚПК-нің 131-бабының 2-бөлігі ұстау хаттамасында көрсетілуге тиіс жеті міндетті тармақты бекітеді. Оларға толығырақ тоқталған жөн.

Ұстау әрдайым жеке сипатта болатындықтан және сотқа дейінгі тергеп-тексеру мен сот талқылауы жүргізілетін нақты адамды айқындайтындықтан, хаттамада күдіктінің тегі, аты, әкесінің аты (ол болған кезде) міндетті түрде көрсетілуге тиіс (ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 1-тармағы).

Бұл норманы заң күдікті қамауда болған жағдайда айыптау актісімен бірге прокурорға жолданатын қылмыстық іс материалдарына оның жеке басын куәландыратын құжаттың қоса берілуі туралы талаппен бекітеді. Қалған жағдайларда сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам куәландырған көшірмесі қоса тіркеледі (ҚПК-нің 300-бабының 2-бөлігі).

ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 2-тармағындағы қағидалар принципті маңызға ие. Күдіктіні кімнің ұстағанын хаттамада көрсету қажеттілігі оның іс жүзінде азаматтың күшімен ұсталып, жеткізілуі мүмкін екендігіне байланысты. Бұдан басқа, бұл ұстауды кім жүргізгенін анықтау үшін қажет. Мәселе мынада: ҚПК-нің 112-бабы 1-бөлігінің 3—4-тармақтарына сәйкес, қылмыстық іс бойынша іс жүргізуге құқығы жоқ адамның процестік әрекетті жүргізуі не қарсылық білдіруге жататын адамның процестік әрекетке қатысуы олардың қатысуымен алынған нақты деректердің дәлелдемелер ретінде жол берілмейтін болып танылуына әкеп соғады.

Ұстаудың негізін немесе негіздерін дәл көрсету, олардың бірден бірнешеуі болуы мүмкін, адамды ұстаудың заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз етеді.

Ұстау негіздері ұстауға белгілі бір уәждердің болуын көздейтіндіктен, оларды хаттамада көрсету қажет. Бұл оның уәжділігін күшейтеді. Осыған байланысты ұстау уәждері ҚПК-нің 136-бабында көрсетілген бұлтартпау шараларын қолдану негіздерінен басқа ештеңе емес (күдікті, айыпталушы қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынуы не іс бойынша объективті тергеп-тексеруге немесе оны сотта қарауға кедергі келтіруі, не қылмыстық әрекетін жалғастыруы мүмкін, сондай-ақ үкімнің орындалуын қамтамасыз ету мақсатында).

Нақты ұсталған орынды көрсету де маңызды, өйткені бұл көбінесе қылмыс құрамының объективтік жағының белгілерімен және іс бойынша анықталуға жататын өзге де мән-жайлармен байланысты болады.

Соттың санкциясынсыз адамды жетпіс екі сағаттан аспайтын мерзімге ұстауға болатыны туралы конституциялық талапты орындау да маңызды (Конституцияның 16-бабының 2-тармағы). Сондықтан хаттамада адамды нақты ұстау және қылмыстық қудалау органына жеткізу уақыты сағаты мен минуты көрсетіле отырып, сондай-ақ адам ұсталған мерзім көрсетілуге тиіс (ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 2, 7-тармақтары).

Осыған байланысты ҚПК-нің 131-бабының 4-бөлігінде адамды күдікті ретінде ұстаудың жалпы жетпіс екі сағаттық мерзімін реттеуге белгілі бір, мүлдем жаңа ерекшеліктер мен өзгешеліктер енгізілгенін атап өткен жөн. Олар мыналардан тұрады.

Бірінші. Әдетте, қылмыс жасаған адам қырық сегіз сағаттан аспайтын мерзімге ұсталуы мүмкін.

Екінші. Егер қылмыстың субъектісі кәмелетке толмаған адам болса, онда оны ұстау мерзімі жиырма төрт сағаттан аспауға тиіс.

Үшінші. Ақырында, заңда бөліп көрсетілген алты жағдайда (ҚПК-нің 131-бабы 4-бөлігінің 1—6-тармақтары) адамды ұстау мерзімі жетпіс екі сағаттан аспауға тиіс. Мұнда ауыр, аса ауыр қылмыстар, кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыстар және есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, прекурсорлар мен олардың аналогтарының заңсыз айналымына байланысты қылмыстар тобы және тағы басқалары туралы сөз болып отыр.

Жеке алтыншы негіз ретінде күдіктіні қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасына санкция алу мәселесін қарау үшін оны тергеу судьясына уақтылы жеткізудің шалғай орналасуына немесе тиісті қатынас жолдарының болмауына, сондай-ақ төтенше жағдай немесе төтенше ахуал жағдайларына байланысты объективті мүмкін еместігі белгіленген. Ал күдіктінің тергеу судьясы бұлтартпау шарасына санкция беру туралы өтінішхатты қарау кезінде сот отырысына қатысуы міндетті болып табылады (ҚПК-нің 148-бабы).

ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 3-тармағында сөз болып отырған ұсталған адамға құқықтарының түсіндірілгені туралы мәліметтер ҚПК-нің 131-бабы 1-бөлігінің талаптарын, яғни нақты ұстау сәтінде ұсталған адамға оның алғашқы құқықтарының жиынтығын ауызша жеткізу талаптарын бекітеді. Бұл туралы біз жоғарыда жаздық.

Хаттама жасалған кезде күдікті тұлғасы пайда болатындықтан, оған ҚПК-нің 64-бабында көрсетілген барлық құқықтар да егжей-тегжейлі және түсінікті түрде түсіндіріледі.

Жеке тінту ұстаудың құрамдас бөлігі болып табылады (ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 4-тармағы), ол ұсталғаннан кейін дереу жүргізіледі, оның мақсаттары ҚПК-нің 132-бабында көрсетілген және оның нәтижелерінің ұстау хаттамасында көрініс табуы әбден қисынды. Алайда осы бөлікте жеке тінту нәтижелері адам нақты ұсталған жерде негіздер болған жағдайда жеке хаттамада баяндалуы мүмкін екенін атап өтеміз.

Ұсталған адамның медициналық куәландыру барысында тіркелген денсаулық жағдайы (ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 5-тармағы) ұстау хаттамасында көрсетілуге тиіс. Заң барлық жағдайларда медициналық куәландыру қорытындысын хаттамаға қоса тіркеуді талап етеді (ҚПК-нің 131-бабының 2-бөлігі). Қорытындының дәлелдемелік маңызы зор және оны ұсталған адамға қатысты тергеп-тексерудің заңсыз әдістерінің қолданылғанын немесе қолданылмағанын, одан туындайтын салдарларды куәландыра алатын құжат ретінде қарастыру қажет. Оның болмауы адамды уақытша ұстау изоляторына (УҰИ) орналастырмауға негіз болып табылады.

ҚПК-нің 131-бабының 2—4-бөліктерінің талаптарын орындау үшін хаттаманың жасалған уақыты мен орны, оған оны жасаған лауазымды адамның, күдіктінің және қорғаушының, егер ол қатысқан болса, міндетті түрде қол қоюы, сондай-ақ жүргізілген ұстау туралы ұстау хаттамасы жасалған кезден бастап он екі сағат ішінде прокурорға жазбаша хабарлау (ҚПК-нің 131-бабы 2-бөлігінің 6-тармағы, 3-бөлігі, ҚПК-нің 133-бабының 5-бөлігі) процестік маңызға ие.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Когамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар