Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 414-бабына түсініктеме. Көрінеу заңсыз ұстап алу, күзетпен ұстау немесе күзетпен ұстауда болу

1. Көрінеу заңсыз ұстап алу —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып.

2. Көрінеу заңсыз күзетпен ұстау немесе күзетпен ұстауда болу —

бес мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың екі жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан алты жылға дейінгі мерзімге айыра отырып.

3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген, ауыр зардаптарға әкеп соққан іс-әрекеттер —

үш жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан жеті жылға дейінгі мерзімге айыра отырып.

4. Күдіктінің ұсталғаны және оның қай жерде екені туралы туыстарына қасақана хабарламау, күзетпен ұстау орнында адамның қай жерде екені туралы ақпарат алуға құқығы бар азаматқа ақпарат беруден заңсыз бас тарту, сол сияқты ұстап алу хаттамасын жасау уақытын немесе нақты ұстап алу уақытын бұрмалау —

екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жүз алпыс сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не он тәуліктен елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз.

Қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі (1, 2 және 3-бөліктері — қылмыстар, 4-бөлігі — қылмыстық теріс қылық) осы әрекеттер арқылы адамның құқықтары мен бостандықтарына қол сұғылмаушылық туралы негізгі қағидаттардың бірі бұзылатынында.

1948 жылғы 10 желтоқсандағы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясының 9-бабында ешкімнің де негізсіз тұтқындалуға, ұстап алынуға немесе қуғынға ұшыратылуға тиіс еместігі бекітілген.

Бұдан басқа, Қазақстан Республикасы Конституциясының 16-бабының 1-тармағына сәйкес, әркімнің жеке бас бостандығына құқығы бар. Қамауға алу және күзетпен ұстау заңда көзделген жағдайларда ғана және тек соттың санкциясымен, қамауға алынған адамға шағымдану құқығы беріле отырып жол беріледі. Соттың санкциясынсыз адамды жетпіс екі сағаттан аспайтын мерзімге ұстап алуға болады (Қазақстан Республикасы Конституциясының 16-бабының 2-тармағы).

Объектісі — сот төрелігінің мүдделері, өйткені оны жасау нәтижесінде құқық қорғау органдарының беделіне нұқсан келеді, заңдылық бұзылады, сондай-ақ адамның жеке бас бостандығына қол сұғылады.

Түсіндіріліп отырған баптың 1-бөлігінің объективтік жағы көрінеу заңсыз ұстап алудан көрінеді.

ҚР ҚПК-нің 14-бабының 1-бөлігіне сәйкес, ешкім де ҚПК-де белгіленген негіздер мен тәртіптен өзгеше түрде қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша ұстап алынуға, күзетпен ұстауға немесе өзге де жолмен бас бостандығынан айырылуға тиіс емес.

ҚПК-нің 128-бабының 1-бөлігіне сәйкес, қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша адамды ұстап алу — қылмыстың жолын кесу және оған қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын қолдану туралы мәселені шешу немесе адам жасырынуы не неғұрлым ауыр іс-әрекет жасауы мүмкін деп пайымдауға негіздер болған қылмыстық теріс қылық бойынша іс жүргізуді қамтамасыз ету мақсатында қылмыстық қудалау органы қолданатын процестік мәжбүрлеу шарасы.

Қылмыстық қудалау органының лауазымды адамы бас бостандығынан айыру түріндегі жаза тағайындалуы мүмкін қылмыс жасады деп күдік келтірілген адамды мынадай негіздердің бірі болған кезде ұстап алуға құқылы:

адам қылмыс жасау кезінде немесе оны жасағаннан кейін тікелей ұсталған кезде;

куәгерлер (айғақ берушілер), оның ішінде жәбірленушілер осы адамды қылмыс жасаған адам ретінде тікелей көрсеткен кезде не осы адам ҚПК-нің 130-бабында көзделген тәртіппен ұсталған кезде;

осы адамның өзінде немесе киімінде, жанында немесе оның тұрғынжайында қылмыстың айқын іздері табылған кезде;

адамға қатысты заңға сәйкес алынған жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметінің және (немесе) жасырын тергеу әрекеттерінің материалдарында оның қылмыс жасағаны немесе қылмыс жасауға дайындалып жатқаны туралы анық деректер болған кезде (ҚПК-нің 128-бабының 2-бөлігі).

Қылмыс жасады деген күдік бойынша адамдарды ұстап алу ҚПК-нің 128-бабының 2-бөлігінің 1) тармағында көзделген негізді қоспағанда, қажетті шұғыл тергеу әрекеттері жүргізілгеннен кейін жүзеге асырылады (ҚПК-нің 128-бабының 3-бөлігі).

Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп күдіктенуге негіз болатын өзге де деректер болған кезде, адам жасырынуға әрекет жасаған жағдайда не оның тұрақты тұрғылықты жері болмаған немесе күдіктінің жеке басы анықталмаған жағдайда, не сотқа күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасына санкция беру туралы өтінішхат жіберілген кезде ғана ол ұстап алынуы мүмкін (ҚПК-нің 128-бабының 4-бөлігі).

Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша ұстап алынған адамның ұстап алу мерзімі нақты ұстап алынған кезден бастап есептеледі және жетпіс екі сағаттан аспауға тиіс (ҚПК-нің 128-бабының 5-бөлігі).

Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің 2012 жылғы 13 сәуірдегі «Қазақстан Республикасы Конституциясының нормаларын конституциялық мерзімдерді есептеу мәселесі бойынша ресми түсіндіру туралы» нормативтік қаулысының 2-тармағының алтыншы абзацында мыналар айқындалған: «Ұстап алу мерзімінің басталуы деп ұстап алынған адамның бостандығын, оның ішінде жүріп-тұру бостандығын шектеу — белгілі бір жерде мәжбүрлеп ұстау, анықтау және тергеу органдарына мәжбүрлеп жеткізу (ұстап алу, үй-жайға қамап қою, бір жерге баруға немесе сол жерде қалуға мәжбүрлеу және т.б.), сондай-ақ адамның жеке бас бостандығын елеулі түрде шектейтін өзге де қандай да бір әрекеттер нақты жүзеге асырылған сәт, ұстап алынған адамға қандай да бір процестік мәртебе берілгеніне немесе өзге де формальды рәсімдердің орындалғанына қарамастан, танылады. Осы мерзімнің аяқталу сәті нақты ұстап алынған уақыттан бастап үздіксіз есептелетін жетпіс екі сағаттың өтуі болып табылады».

Қазақстан Республикасы Конституциясының 16-бабының 2-тармағының мазмұнынан күзетпен ұстаудың өзге де қағидаларын, оның ішінде оның мерзімін есептеу тәртібін белгілеу жағдайларын осы конституциялық норманы бұзу ретінде қарастыру қажеттігі туындайды.

Демек, заңсыз ұстап алу деп заңда көрсетілген негіздер болмаған кезде немесе процестік ресімдеу тәртібі бұзылған кезде жүргізілген ұстап алуды, сондай-ақ босатылуға жататын адамды ұстап алуды түсіну қажет.

Құқық қолдану практикасы заңсыз ұстап алудың нысандарына мынадай жағдайларды жатқызу арқылы қалыптасқанын атап өткен жөн:

1. Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны туралы күдіктің расталмауы;

ұстап алынған адамға қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын немесе қамауға алу не Қазақстан Республикасынан шығарып жіберу түріндегі жазаны қолдану үшін негіздердің болмауы;

ұстап алудың ҚПК-нің 131-бабы талаптарын елеулі түрде бұза отырып жүргізілуі;

ұстап алу үшін заңды негіздердің болмауы (ҚПК-нің 128-бабының 2-бөлігі).

Алайда мұндай тәсіл толықтай дұрыс емес. Ұстап алудың негіздері мен шарттары кейіннен мұндай адамды күзетпен ұстауға (бұлтартпау шарасы ретінде) тікелей байланысты емес. Оның үстіне, бұл ұстап алудың негізгі мақсаты болып табылмайды. Қылмыстық процесті жүргізетін органның адамды ұстап алуға негіздері болғанымен, оны бұлтартпау шарасы ретінде күзетпен ұстауға негіздері болмаған жағдайлар болуы мүмкін. Сондықтан қандай да бір ұстап алуды заңсыз деп танудың жалғыз «сенімді» объективті өлшемі — ұстап алу рәсімі мен оны ресімдеудің ҚПК-нің 17-тарабының талаптарына сәйкестігі.

Қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын заңсыз ұстап алу адамды бұл үшін жеткілікті нақты негіздерсіз ұстап алған кезде де, ұстап алудың процестік тәртібі бұзылған кезде де, сондай-ақ адам заңды түрде ұстап алынған жағдайда ұстап алу мерзімінен тыс күзетпен заңсыз ұстау кезінде де орын алады.

Қылмыс жасады деген күдік бойынша адамды процестік мәжбүрлеу шарасы ретінде ұстап алуды әкімшілік ықпал ету шарасы ретінде ұстап алудан ажырату қажет. ҚР ӘҚБтК-нің 789-бабына сәйкес, әкімшілік ұстап алу ӘҚБтК-нің 785-бабында көрсетілген мақсаттарға қол жеткізу үшін қажетті уақыт ішінде жүзеге асырылады және үш сағаттан аспауға тиіс. Бұл ретте полиция қызметкерлері әкімшілік ұстап алу қағидаларын бұзған болса, мұндай әрекет тәртіптік теріс қылықты немесе лауазымдық қылмысты құрайды және ҚР ҚК-нің 414-бабы бойынша саралануы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 414-бабының 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген қылмыстарды жеке адамның бас бостандығына қол сұғатын және тек жеке тұлға жасайтын бас бостандығынан заңсыз айырудан (ҚР ҚК-нің 126-бабы) ажырату қажет.

Қылмыс құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады және оның аяқталу сәті толығымен көрініс табу нысанына байланысты. Мәселен, егер ұстап алу бұл үшін жеткілікті негіздерсіз жүргізілсе, ол нақты ұстап алған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі. Егер ұстап алудың заңды негіздері болғанымен, ұстап алу хаттамасы жасалмаса, қылмысты күдіктіні анықтау органына, тергеушіге немесе прокурорға жеткізгеннен кейін үш сағат өткен соң аяқталған деп есептеу қажет (күдіктіні ұстап алу хаттамасын жеткізгеннен кейін үш сағаттан кешіктірмей жасау қажеттігі ҚПК-нің 131-бабының 2-бөлігінде тікелей көрсетілген). Егер адамға қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалмаса немесе сот түпкілікті шешім қабылдауды кейінге қалдырмаса, әрекет нақты ұстап алған сәттен бастап 48 сағат өткен соң аяқталған болып есептеледі.

Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Бұл «көрінеу» терминінің мазмұнынан туындайды, ол адамның өз әрекетінің заңсыз сипатын анық түсінетінін көрсетеді. Кінәлі адам өз іс-әрекетінің қоғамдық қауіптілігін ұғынады, ұстап алудың заңды негіздері жоқ екенін түсінеді, заңсыз ұстап алуды болжайды және оны жасауды қалайды.

Ұстап алудың себептері әртүрлі болуы мүмкін: кек алу, пайдакүнемдік, қызғаныш, мансапқорлық және т.б.

Заңсыз ұстап алудың субъектісі — арнаулы. Оларға қылмыстық қудалау органдарының лауазымды адамдары (прокурор, тергеуші, анықтау органының бастығы, анықтаушы, сондай-ақ күзетпен ұстау орны әкімшілігінің басшысы) жатуы мүмкін.

ҚР ҚК-нің 414-бабының 2-бөлігі көрінеу заңсыз күзетпен ұстау немесе күзетпен ұстауда болу үшін жауаптылықты белгілейді.

1999 жылғы 30 наурыздағы «Қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде адамдарды ұстаудың тәртібі мен шарттары туралы» ҚР Заңының 2-бабына сәйкес, күзетпен ұстау деп Қазақстан Республикасының заңында белгіленген, соттың санкциясымен арнайы мекемелерде адамдарды уақытша оқшаулауды түсіну қажет. Осылайша, күзетпен ұстауда адамдардың екі санаты болуы мүмкін:

ұстап алынған күдіктілер немесе қылмыс жасады деп айыпталған, оларға қатысты қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалған адамдар;

ұстап алынбаған, бірақ оларға қатысты қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалған күдіктілер немесе айыпталушылар. Бұл, әдетте, бұрын бостандықта жүрген адамға айып тағылғаннан кейін орын алады.

ҚПК-нің 136-бабының 1-бөлігіне сәйкес, күдіктінің, айыпталушының қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынуы не істі объективті тергеп-тексеруге немесе сотта қарауға кедергі келтіруі не қылмыстық әрекетін жалғастыруы мүмкін деп пайымдауға жеткілікті негіздер болған кезде, сондай-ақ үкімнің орындалуын қамтамасыз ету үшін қылмыстық процесті жүргізетін орган өз өкілеттіктері шегінде осы адамдарға қатысты ҚПК-нің 137-бабында көзделген бұлтартпау шараларының бірін қолдануға құқылы.

ҚПК-нің 147-бабының 1-бөлігіне сәйкес, күзетпен ұстау — тек судьяның санкциясымен және заңда бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген, мерзімі кемінде бес жыл болатын қылмысты жасады деген күдік келтірілген, айыпталған, сотталушы адамға қатысты ғана, неғұрлым жеңіл бұлтартпау шараларын қолдану мүмкін болмаған жағдайда қолданылатын бұлтартпау шарасы. Ерекше жағдайларда бұл бұлтартпау шарасы заңда бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмысты жасады деген күдік келтірілген, айыпталған, сотталушы адамға қатысты мынадай жағдайларда қолданылуы мүмкін:

оның Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрғылықты жері болмаса;

оның жеке басы анықталмаса;

ол бұрын таңдалған бұлтартпау шарасын немесе процестік мәжбүрлеу шарасын бұзса;

ол қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынуға әрекет жасаса немесе жасырынса;

ол ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қоғамдастықтың (қылмыстық ұйымның) құрамында қылмыс жасады деп күдікке ілінсе;

оның бұрын ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағаны үшін соттылығы болса;

оның қылмыстық әрекетін жалғастырып отырғаны туралы деректер болса.

Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2020 жылғы 24 қаңтардағы «Бұлтартпау шараларына санкция беру мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 13-тармағына сәйкес, күзетпен ұстау мерзімі нақты ұстап алынған кезден бастап есептеледі, осыған байланысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасына санкция беру туралы қаулыда осы мерзімнің басталуын минутына дейінгі дәлдікпен және аталған бұлтартпау шарасына санкция берілетін мерзімді көрсету қажет.

Ұстап алу мерзімімен қатар күзетпен ұстау мерзіміне мыналар есептеледі:

ҚПК-нің 152-бабының 6-бөлігіне сәйкес сот шешімі бойынша стационарлық жағдайларда психиатриялық немесе өзге де медициналық ұйымда мәжбүрлеп болу мерзімі;

ҚПК-нің 584-бабына сәйкес Қазақстан Республикасына берілген (экстрадицияланған) адамның күзетпен ұстау және оны кезең-кезеңімен жеткізу мерзімі — ол Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын кесіп өткен сәттен бастап.

Осылайша, мынадай жағдайларда күзетпен ұстауды заңсыз деп тану қажет:

қатысты қылмыстық қудалау көрінеу заңсыз жүзеге асырылып жатқан адамға қатысты қолданылған;

ҚПК-нің 147-бабының 1-бөлігінде көзделген негіздер болмаған кезде қолданылған;

заңда бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделмеген қылмысты жасады деген күдік келтірілген немесе айыпталған адамға қатысты қолданылған;

заңда екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмысты жасады деген күдік келтірілген немесе айыпталған адамға қатысты ҚПК-нің 147-бабының 1-бөлігінің 1)–4) тармақтарында көрсетілген мән-жайлар болмаған кезде таңдалған;

ауырлығы онша емес қылмыс жасады деген күдік келтірілген немесе айыпталған кәмелетке толмаған адамға қатысты қолданылған.

Жоғарыда келтірілген ережелерді ескере отырып, қылмысты күдіктіге немесе айыпталушыға қатысты күзетпен ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын таңдау туралы судья қаулы шығарған сәттен бастап аяқталған деп есептеу қажет.

Субъективтік жағынан ҚК-нің 414-бабының 2-бөлігінде көзделген қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалады. Норманың диспозициясында күзетпен көрінеу заңсыз ұстау туралы айтылған. Көрінеулік бұлтартпау шарасын қолданатын адам үшін оны қолданудың заңды негіздерінің жоқтығы айқын болуы керектігін білдіреді. Бұл ретте ол өз әрекеттерінің қоғамдық қауіптілігі мен құқыққа қайшылығын түсінеді және соған қарамастан оларды жасауды қалайды.

Қылмысты жасаудың себептері саралауға әсер етпейді.

Қылмыстың субъектісі арнаулы болып табылады, ол тек аудандық және оған теңестірілген соттың тергеу судьясы, ал тергеу судьясының қаулысы өзгертілген немесе тергеу судьясының қаулысы жойылып, жаңа қаулы шығарылған жағдайларда облыстық және оған теңестірілген соттың судьясы болуы мүмкін (ҚПК-нің 148-бабының 1-бөлігі және ҚПК-нің 107-бабының 7-бөлігінің 2), 3) тармақшалары).

ҚР ҚК-нің 414-бабының 3-бөлігінде түсіндіріліп отырған баптың 1 және 2-бөліктерінде көзделген, ауыр зардаптарға әкеп соққан әрекеттер үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген. ҚК-нің 3-бабының 4) тармағына сәйкес, мұндай зардаптар ретінде адамның қайтыс болуы; жәбірленушінің (жәбірленушілердің) немесе оның (олардың) жақындарының өзіне-өзі қол жұмсауы; денсаулыққа ауыр зиян келтіру, сондай-ақ келтірілген зиянның ауырлығын куәландыратын өзге де зардаптар танылуы мүмкін.

Құрылымы бойынша түсіндіріліп отырған баптың 3-бөлігінде көзделген қылмыс құрамы материалдық болып табылады.

ҚР ҚК-нің 414-бабының 4-бөлігінде күдіктінің ұсталғаны және оның қай жерде екені туралы туыстарына қасақана хабарламау, күзетпен ұстау орнында адамның қай жерде екені туралы ақпарат алуға құқығы бар азаматқа ақпарат беруден заңсыз бас тарту, сол сияқты ұстап алу хаттамасын жасау уақытын немесе нақты ұстап алу уақытын бұрмалау үшін жауаптылық көзделген.

ҚПК-нің 135-бабына сәйкес, күдіктінің ұсталғаны және оның қай жерде екені туралы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам оның отбасының кәмелетке толған мүшелерінің біріне, ал олар болмаған жағдайда — басқа туыстарына немесе жақын адамдарына дереу хабарлауға міндетті не күдіктінің өзіне осындай хабарлауға мүмкіндік беруге тиіс. Шетелдіктің ұсталғаны туралы шетелдік мемлекеттің елшілігі, консулдығы немесе өзге де өкілдігі Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі арқылы Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрі мен Қазақстан Республикасының Бас Прокурорының бірлескен бұйрығымен белгіленген тәртіппен дереу, ал мұндай мүмкіндік болмаған жағдайда жиырма төрт сағат ішінде де хабардар етілуге тиіс.

Түсіндіріліп отырған баптың 4-бөлігінде көзделген қылмыстық теріс қылық құрамы формальды болып табылады. Қылмыстық теріс қылық мынадай кездерден бастап аяқталған болып есептеледі:

— күдіктінің ұсталғаны және оның қай жерде екені туралы туыстарына хабарлау міндеті жүктелген мерзім өткен сәттен бастап;

— күзетпен ұстау орнында адамның қай жерде екені туралы ақпарат алуға құқығы бар азаматқа ақпарат беруден заңсыз бас тартылған сәттен бастап;

— ұстап алу хаттамасын жасау уақытын немесе нақты ұстап алу уақытын бұрмалау сәтінен бастап.

Ұстап алу хаттамасын жасау уақытын немесе нақты ұстап алу уақытын бұрмалау деп ұстап алу хаттамасында хаттаманы жасау уақытына немесе адамды нақты ұстап алу уақытына сәйкес келмейтін уақытты көрсетуді түсіну қажет.

ҚР ҚК-нің 414-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады.

ҚР ҚК-нің 414-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстар санатына жатады.

ҚР ҚК-нің 414-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылық болып табылады.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент