Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 130-бабы. Қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамдарды азаматтардың процестік емес ұстап алу құқығына түсініктеме
1. Жәбірленуші, сондай-ақ кез келген өзге азамат қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамды ұстап алуға және оның басқа да қол сұғушылықтар жасау мүмкіндігінің жолын кесу мақсатында оны қылмыстық қудалау органына немесе өзге де мемлекеттік билік органына беру не жеткізу үшін жүріп-тұру бостандығын шектеуге құқылы.
2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген жағдайларда, ұсталған адам қарсылық көрсеткен кезде, оған Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 33-бабында көзделген шектерде дене күшін және басқа да құралдарды қолдануға болады. Егер ұсталған адамның жанында қылмыстық іс үшін маңызы бар қару немесе өзге де қауіпті заттар бар деп пайымдауға негіздер болса, оны ұстап алған азамат ұсталған адамның киімін тексеруге және оның жанындағы заттарды құқық қорғау органдарына немесе өзге де мемлекеттік билік органына беру үшін алып қоюға құқылы.
Конституцияның 13-бабының 1-тармағында айтылғандай, әркім өз құқықтары мен бостандықтарын заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен, оның ішінде қажетті қорғану арқылы қорғауға құқылы. Азаматтардың бұл құқығы қолданыстағы қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнамада, оның ішінде қажетті қорғану институтын (ҚК-нің 32-бабы), сондай-ақ қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу кезінде оған зиян келтіру институтын (ҚК-нің 33-бабы) белгілеу арқылы іске асырылған. Қылмыстық құқықтың аталған институттары қылмысқа қарсы күрес саласында үлкен алдын алу рөлін атқарады және оларды ел халқы арасында кеңінен насихаттау қажет. ҚК-нің 33-бабының 3-бөлігіне сәйкес, қол сұғушылық жасаған адамды ұстап алу құқығына арнайы уәкілеттік берілген адамдармен қатар жәбірленушілер мен басқа да азаматтар ие. Қылмыстық құқықтың бұл институты адамды ұстап алу үшін қажетті шаралардан қасақана асып кетпеген жағдайда (қажеттіліксіз, қалыптасқан жағдайдан туындамайтын, анық шамадан тыс зиян келтірілмеген кезде) қылмыстық жауаптылықты жоққа шығарады.
Заң баптың атауында атап көрсеткендей, азаматтар жүзеге асыратын ұстап алу процестік емес сипатқа ие, демек, оны жүргізу кезінде қылмыстық қудалау органдарының лауазымды адамдары адамды ұстап алған кезде міндетті түрде орындауға тиіс процестік әрекеттерді жүзеге асыру талап етілмейді (ҚПК-нің 131-бабы). Негізінен, ҚПК-нің 130-бабының 2-бөлігінің нормаларының мәні бойынша, адамды ұстап алу жәбірленушілер мен өзге де азаматтарды қажет болған жағдайда оның қылмыстық әрекетінің жолын кесу үшін дене күшін және басқа да құралдарды қолдануға, оны тиісті мемлекеттік билік және басқару органдарына беру немесе жеткізу мақсатында жүріп-тұру бостандығын шектеуге бағдарлайды. Сонымен қатар, дене күшімен ұстап алғаннан кейін заң ұсталған адамның киімін алдын алу мақсатында тексеруге және оның жанында болуы мүмкін, іс үшін маңызы бар қаруды немесе өзге де қауіпті заттарды алып қоюға жол береді.
ҚПК-нің 130-бабы тәртібімен күдіктіні ұстап алған жәбірленушілер мен азаматтар құқық қорғау органдарына беретін қару немесе өзге де қауіпті заттар, сондай-ақ күдіктіден алып қойған, іс үшін маңызы бар заттар мынадай құжаттардың бірімен ресімделуі мүмкін: ұстап алу хаттамасының шеңберінде (ҚПК-нің 131-бабының 2-бөлігі), не алып қою туралы қаулы шығару және алып қою хаттамасын жасау арқылы (ҚПК-нің 253, 256-баптары), не ұсталған адамды жеке тінту хаттамасымен (ҚПК-нің 255-бабы 3-бөлігінің 2-тармағы), не заттар мен құжаттарды ұсыну хаттамасын жасау арқылы (ҚПК-нің 122-бабының 4-бөлігі, 259, 261-баптары). Келтірілген барлық нұсқалар ҚПК нормаларына сәйкес келеді, ал осылайша ресімделген, азаматтың күдіктіден алып қойған қаруы мен өзге де заттарына қатысты хаттамаларды дәлелдемелердің жол берілетін көздері ретінде қарастыруға болады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Автор: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
