Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексінің 76-бабына түсініктеме. Жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының және жеке айыптаушының өкілдері
1. Жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының және жеке айыптаушының өкілдері болып адвокаттар және заңға сәйкес қылмыстық процесте жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының және жеке айыптаушының заңды мүдделерін білдіруге құқылы әрі қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысымен оған қатысуға жіберілген өзге де адамдар бола алады.
2. Кәмелетке толмаған немесе сот ісін жүргізу тілін меңгермеген не өзінің дене немесе психикалық жай-күйіне байланысты өз құқықтары мен заңды мүдделерін өз бетінше қорғау мүмкіндігінен айырылған жәбірленушілердің құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау үшін олардың заңды өкілдері мен өкілдері процеске міндетті түрде қатысуға тартылады.
Мұндай жағдайларда жәбірленушінің өкілі ретінде жәбірленушінің өзі немесе оның заңды өкілі таңдаған адвокат жіберіледі. Егер адвокатты жәбірленушінің өзі немесе оның заңды өкілі шақырмаса, адвокаттың қатысуын қылмыстық процесті жүргізетін орган адвокаттардың кәсіби ұйымы немесе оның құрылымдық бөлімшесі үшін міндетті болып табылатын қаулы шығару арқылы қамтамасыз етеді. Қылмыстық процесті жүргізетін орган қорғаушы ретінде нақты бір адвокатты шақыруды ұсынуға құқылы емес.
Жәбірленушінің немесе оның заңды өкілінің қаражаты болмаған жағдайда адвокаттың еңбегіне ақы төлеу осы Кодексте белгіленген тәртіппен бюджет қаражаты есебінен жүргізіледі.
3. Жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының және жеке айыптаушының заңды өкілдері мен өкілдері осы Кодексте көзделген шектерде өздері өкілдік ететін жеке және заңды тұлғалармен бірдей процестік құқықтарға ие болады.
4. Жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының және жеке айыптаушының өкілі өкілдік ететін процеске қатысушының мүдделеріне қайшы келетін қандай да бір әрекеттер жасауға құқылы емес.
5. Жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының және жеке айыптаушының процеске жеке өзі қатысуы оларды осы іс бойынша өкілге ие болу құқығынан айырмайды.
Ең алдымен, «өкіл» ұғымының нені қамтитынын анықтау қажет. ҚПК-нің 7-бабының 32) тармақшасында: «Өкілдер – заңға немесе келісімге сәйкес жәбірленушінің, азаматтық талап қоюшының, азаматтық жауапкердің, жеке айыптаушының заңды мүдделерін білдіруге уәкілеттік берілген адамдар», – деп белгіленген. Олар процеске қатысушылар және қорғау тарапының да, айыптау тарапының да жекелеген қатысушыларының заңды мүдделерін білдіретін адамдар болып табылады (ҚПК-нің 7-бабының 2), 18) тармақшалары). ҚПК-нің 76-бабының 1-бөлігінің мәні бойынша оларға адвокаттар және өзге де адамдар жатқызылады.
Баптың атауына қарағанда, қылмыстық іс бойынша өкілге ие болуға құқылы адамдар: жәбірленуші, азаматтық талап қоюшы, жеке айыптаушы. Алайда бұл толық тізім емес. ҚПК-нің 76-бабының 2-бөлігінде, егер жәбірленуші кәмелетке толмаған немесе сот ісін жүргізу тілін меңгермеген не өзінің дене немесе психикалық жай-күйіне байланысты өз құқықтары мен заңды мүдделерін өз бетінше қорғау мүмкіндігінен айырылған болса, оның заңды өкілдері мен өкілдері процеске міндетті түрде қатысуға тартылатыны арнайы ескертілген. Мұндай жағдайларда осындай жәбірленушінің өкілі ретінде адвокат тартылады. Демек, заңға сәйкес процеске қатысушылардың өздерінің немесе олардың заңды өкілдерінің не қылмыстық процесті жүргізетін органның шақыруы бойынша адвокат олардың мүдделерін білдіруге міндетті болатын адамдардың үш санаты туралы сөз болып отыр.
Осылайша, жәбірленуші (жеке немесе заңды тұлға), азаматтық талап қоюшы, жеке айыптаушы қылмыстық процесте өз істерін жеке өзі, өкілінің қатысуымен немесе өкіл арқылы, мысалы, жоғарыда көрсеткеніміздей, адвокаттың көмегімен жүргізуге құқылы. Заң бұл кепілдікті бекіте отырып, жәбірленушінің немесе оның заңды өкілінің қаражаты болмаған жағдайда адвокаттың еңбегіне ақы төлеу бюджет қаражаты есебінен жүргізілетінін көрсеткен (ҚПК-нің 76-бабының 4-бөлігі), яғни тиісінше ақы төлеу мөлшері және адвокат көрсететін мемлекет кепілдік берген заң көмегіне ақы төлеу қағидалары мәселелері бойынша Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Қазақстан Республикасы Әділет министрінің жоғарыда аталған құқықтық актілерінің негізінде жүзеге асырылады (ҚПК-нің 68-бабының 5–6-бөліктеріне түсініктемені қараңыз) (сондай-ақ 2018 жылғы 29 маусымдағы № 10 «Қылмыстық істер бойынша процестік шығындарды өндіріп алу туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 1, 3–7, 16–17-тармақтарын қараңыз).
Бұл қалыпты жағдай және ол күдіктінің, айыпталушының қорғаушы ретінде адвокатқа ие болу құқығына, ал азаматтық жауапкердің өкіл ретінде адвокатқа ие болу құқығына сәйкес келеді.
Адвокаттың нақты бір қылмыстық іс бойынша өкілеттіктері оның куәлігімен және Қазақстан Республикасының «Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» Заңында көзделген қорғау (өкілдік ету) туралы жазбаша хабарламамен расталады. Адвокаттың нақты бір қылмыстық істі жүргізу жөніндегі өкілеттіктерін растайтын өзге құжаттарды талап етуге тыйым салынады. Бұдан басқа, адвокаттың АПК-нің 60-бабының 1-бөлігінде көзделген процестік әрекеттерді жасауы сенімхатпен куәландырылады. Сенімхат сотқа жазбаша нысанда немесе сенім білдірушінің электрондық цифрлық қолтаңбасымен куәландырылған электрондық құжат нысанында ұсынылады. Заңды тұлғаның атынан берілетін сенімхатты тиісті заңды тұлғаның басшысы немесе өзге де уәкілетті тұлға береді (АПК-нің 61-бабы, АК-нің 167-бабының 1, 6-бөліктері).
Жәбірленушінің (жеке айыптаушының), азаматтық талап қоюшының өкілі, егер оны шеттетуге негіздер болған жағдайда, қылмыстық процесті жүргізетін органның қаулысы бойынша қылмыстық іске енгізіледі және іске қатысудан шеттетіледі: 1) егер ол бұған дейін осы іске судья, прокурор, тергеуші, анықтаушы, сот отырысының хатшысы, сот приставы, куә, сарапшы, маман, аудармашы немесе куәгер ретінде қатысса; 2) егер ол осы істі тергеп-тексеруге немесе сотта қарауға қатысқан немесе қатысып жүрген лауазымды адаммен туыстық немесе өзге де жеке тәуелділік қатынастарында болса; 3) егер ол қорғауындағы адамға не сенім білдірушіге қарама-қарсы мүдделері бар адамға заң көмегін көрсетсе немесе бұрын көрсеткен болса, сондай-ақ мұндай адамдармен туыстық немесе өзге де жеке тәуелділік қатынастарында болса; 4) егер ол заңның немесе сот шешімінің күшімен қорғаушы немесе өкіл болуға құқылы болмаса. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында жәбірленушінің (жеке айыптаушының), азаматтық талап қоюшының өкілін іске қатысудан шеттету мәселесін прокурор, ал сотта іс жүргізу кезінде істі қарайтын сот шешеді (ҚПК-нің 94-бабы).
6. Өкілдің мәртебесін бекіте отырып, ҚПК өкілдік ететін адамдардың құқықтары мен оның құқықтарының теңдігін белгілейді және сонымен бір мезгілде оған ешбір жағдайда аталған адамдардың мүдделеріне қарсы әрекеттер жасауға тыйым салады (ҚПК-нің 76-бабының 3–4-бөліктері). Өкілдің өзі өкілдік ететін жеке және заңды тұлғалардың процестік құқықтарымен тең құқықтарға ие болуы олардың құқықтары мүлдем бірдей дегенді білдірмейді, бұған тіпті ҚПК-нің 76-бабының 3-бөлігіндегі норманың құрылымы да нұсқайды. Мысалы, жәбірленуші де, оның өкілі де қойылған азаматтық талап қою бойынша түсініктемелер беруге құқылы, алайда келтірілген зиянның сипаты мен мөлшері сияқты қылмыстық-құқықтық және қылмыстық-процестік жағдай бойынша айғақтар беруге тек қылмыстық құқық бұзушылық оқиғасының куәгері әрі оның құрбаны болып табылатын жәбірленушінің өзі ғана құқылы. Қарастырылып отырған бөлікте заң ұқсастығы бойынша ҚПК-нің 70-бабының 5-бөлігіндегі, қылмыстық іс бойынша заң көмегін көрсету кезінде қорғаушыға қатысты көзделген тыйым салулар пайдалы болып табылады.
Жалпы алғанда, ҚПК-нің 77-бабының 2-бөлігіне сәйкес тапсырма бойынша өкілдің өкілеттіктері АПК-нің 58, 60-баптарымен реттеледі. Бұл ретте АПК-нің 60-бабының 1-бөлігінде көрсетілген әрекеттердің әрқайсысын жасау жөніндегі өкілдің өкілеттіктері өкілдік етуші берген сенімхатта арнайы көзделуге тиіс.
7. Тағы бір маңызды жайт. ҚПК-нің 76-бабының 1-бөлігінде адвокатпен қатар «өзге де адамдар» аталады, олар заңға немесе келісімге сәйкес қылмыстық процесте жәбірленушінің және тағы басқалардың заңды мүдделерін білдіруге құқылы. Бұл адамдардың тізбесі АПК-нің 58-бабының 1-бөлігінде көрсетілген. Оның нормаларына сәйкес: «Сотта тапсырма бойынша өкілдер бола алатын адамдар: 1) адвокаттар; 2) заңды тұлғалардың істері бойынша – заңды тұлғалардың қызметкерлері, ал мемлекеттік органдардың істері бойынша – осы мемлекеттік органдар мен олардың аумақтық бөлімшелерінің қызметкерлері; 3) кәсіптік одақтардың өкілетті өкілдері – жұмысшылардың, қызметшілердің, сондай-ақ құқықтары мен мүдделерін қорғауды осы кәсіптік одақтар жүзеге асыратын басқа да адамдардың істері бойынша; 4) заңмен, жарғымен немесе ережемен өз ұйымдарының мүшелерінің, сондай-ақ басқа да адамдардың құқықтары мен мүдделерін қорғау құқығы берілген ұйымдардың уәкілетті өкілдері; 5) басқа қатысушылардың тапсырмасы бойынша қатысушылардың біреуі; 6) жоғары заң білімі бар, іске қатысатын адамдардың өтініші бойынша сот іске қатысуға жіберген басқа да адамдар».
Бұл мәселе бойынша Жоғарғы Сот 2003 жылғы 20 наурыздағы № 2 «Соттардың азаматтық процестік заңнаманың кейбір нормаларын қолдануы туралы» нормативтік қаулысында (8-тармақ) АПК-нің 58-бабының ережелерін одан әрі нақтылаған. Атап айтқанда, ол қосымша түрде былай деп түсіндірген: «АПК-нің 58-бабының 6) тармақшасына қатысты сот өкіл ретінде жіберетін басқа адамдар деп осы баптың 1), 2), 3), 4), 5) тармақшаларында аталмаған, бірақ жоғары заң білімі бар және тараптың мүдделерін жазбаша сенімхат негізінде білдіретін адамдар түсініледі. Жоғары заң білімі бар басқа адамдар да іске қатысатын адамның (сенім білдірушінің) сот отырысының хаттамасына енгізілген ауызша өтініші бойынша сотқа өкіл ретінде жіберілуі мүмкін. Өкілге берілген сенімхатта өкіл сотта сенім білдірушінің атынан жасауға құқылы болатын АПК-нің 60-бабының бірінші бөлігінде көзделген процестік әрекеттердің қайсысы екені көрсетілуге тиіс. Егер өкілге берілген сенімхатта оның нақты өкілеттіктері көрсетілмесе, өкіл АПК-нің 60-бабына сәйкес өкілеттік берілуге тиіс әрекеттерді қоспағанда, процестік әрекеттерді (істің материалдарымен танысу, олардан үзінді көшірмелер жасау, өтінішхаттар мәлімдеу, даудың мәні бойынша түсініктемелер беру және т.б.) жасауға құқылы. Заң консультациясы немесе адвокаттық кеңсе берген ордер адвокатқа заң көмегіне жүгінген адамның мүдделерін сотта білдіру құқығын (істің материалдарымен танысу, олардан үзінді көшірмелер жасау, өтінішхаттар мәлімдеу, даудың мәні бойынша түсініктемелер беру және т.б.) береді, бірақ сенімхатты алмастырмайды және адвокатқа АПК-нің 60-бабының 1-бөлігінде көзделген процестік әрекеттерді жасау құқығын бермейді» (автор бөліп көрсеткен. — МК.).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Марат Чекишевич Когамов.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
