67-бапқа түсініктеме. Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің ҚР ҚК ЖӘБІРЛЕНУШІСІМЕН татуласуына байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату
1. Ауырлығы аз қылмыс жасаған немесе адам денсаулығына өлім немесе ауыр зиян келтірумен байланысты емес ауырлығы орташа қылмысты алғаш рет жасаған адам, егер ол жәбірленушімен татуласса және келтірілген зиянды түзетсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға тиіс.
2. Орташа ауыр қылмыс жасаған адам, егер ол жәбірленушімен татуласса және келтірілген зиянды түзетсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
Қолданыстағы заңнамада қылмыстық жауапкершіліктен босатудың бұл түрі алғаш рет қарастырылған.
Қылмыс жасаған адамның жәбірленушімен татуласуын іс жүзінде белсенді өкінудің бір түрі деп санауға болады. Татуласу идеясы зардап шеккен адам мен қылмыстық әрекетті аз процессуалдық және моральдық шығындармен жасаған адам арасындағы жанжалды жағдайды шешуге мүмкіндік береді, бұл біріншіден. Екіншіден, туындаған қайшылық репрессивті емес шаралармен шешіледі. Үшіншіден, жәбірленушінің қалауы бойынша бұзылған құқықты қалпына келтіруге кепілдік береді.
ҚК-нің 67-бабының күші ауырлығы аз және орташа қылмыстар жасаған адамдарға қолданылады. Қылмыстардың санатын анықтау кезінде-ауырлығы аз және орташа - ҚК-нің 10-бабының 2 және 3-бөліктерінің талаптарын басшылыққа алу қажет.
ҚР ҚК 67-бабының 1-бөлігіне сәйкес ауырлығы аз қылмыс жасаған адам мынадай негіздердің жиынтығы болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатады:
а) ол жасаған әрекет ауырлығы аз қылмыстар санатына жатады;
б) қылмыс жасаған адамның жәбірленушімен татуласуы орын алды;
в) қылмыс жасаған адам жәбірленушіге келтірілген зиянды түзеді.
Бұл ретте адам мұндай қылмысты алғаш рет жасағаны, не оның әрекеттерінде қылмыстардың қайталануы, жиынтығы немесе қайталануы, алдыңғы үкім бойынша жазасын өтегені немесе жаңа қылмыс жазасын өтеу кезеңінде не сынақ мерзімі немесе үкімді орындауды кейінге қалдыру не шартты түрде мерзімінен бұрын босатылған кезде жазаның өтелмеген бөлігі ішінде жасалғаны маңызды емес.
Заңның осы нормасы бойынша ауырлығы орташа қылмыс жасаған адам, егер мынадай негіздердің жиынтығы болса, қылмыстық жауаптылықтан босатылуға тиіс:
а) ол жасаған іс-әрекет ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады және өлімге немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес;
б) қылмыс алғаш рет жасалды;
в) қылмыс жасаған адамның жәбірленушімен татуласуы болды;
г) қылмыс жасаған адам жәбірленушіге келтірілген зиянды түзетеді.
Олардың аталған негіздерінің кем дегенде біреуі болмаған жағдайда, ҚР ҚК 67-бабының 1-бөлігін қолдануға жол берілмейді.
ҚР ҚК 67-бабының 2-бөлігі бойынша туындаған салдарға, сондай-ақ оның әрекеттерінде қылмыстардың қайталануына, жиынтығына немесе қайталануына қарамастан, ауырлығы орташа кез келген қылмысты жасаған адам мынадай негіздер болған кезде қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін:
а) жасалған әрекет ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады;
б) қылмыс жасаған адамның жәбірленушімен татуласуы орын алды;
в) қылмыс жасаған адам жәбірленушіге келтірілген зиянды түзеді.
Аталған негіздердің кем дегенде біреуі болмаған жағдайда ҚР ҚК 67-бабының 2-бөлімін қолдануға жол берілмейді.
ҚР Жоғарғы Сотының 2001 жылғы 21 маусымдағы "ҚК-нің 67-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы" нормативтік қаулысына сәйкес, ҚК-нің 67-бабында көрсетілген істі тоқтату негіздері қылмыс жасаған адамның жәбірленушімен татуласуына байланысты қозғаудың және тоқтатудың ерекше тәртібі көзделген жеке айыптау істеріне қолданылмайды, ҚР ҚІЖК 33-бабы, 37-бабы 1-бөлігінің 5,6-тармақтары.
ҚК-нің 67-бабының 1-бөлігін өлімге немесе денсаулыққа ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауырлығы орташа қылмыс жасаған адамға қолдану туралы мәселені шешу кезінде бірінші рет жасалған қылмыс деп адамның іс жүзінде бірінші рет жасаған әрекетін не бірінші рет жасалмаған, бірақ бұрын жасалған әрекетті түсіну керек қылмыс адам заңда белгіленген тәртіппен қылмыстық жауаптылықтан босатылды немесе жазадан толығымен босатылды, не соттылығы жойылды немесе алынып тасталды (ҚК 77-бабы).
Екі немесе одан да көп қылмыс жасаған (бірнеше рет немесе қылмыстардың нақты жиынтығы болған жағдайда), олардың ешқайсысы үшін оның жауапкершілігі туралы мәселе шешілмеген адамды алғаш рет қылмыс жасаған адам деп санауға болмайды.
Қылмыс жасаған адам жазалауға жататын зиянға жәбірленушіге қылмыспен келтірілген кез келген зиян: моральдық, физикалық және мүліктік зиян жатқызылуы тиіс, бұл ретте қылмысқа байланысты тікелей ғана емес, сонымен қатар жанама шығындар, оның ішінде алдын ала тергеуге және сотқа қатысуға байланысты шеккен шығыстар ескерілуі тиіс, соның ішінде өкілге арналған шығыстар.
Зиянды түзету бүлінген мүлікті қалпына келтіруден, ұрланған мүлікті қайтарудан немесе оған теңестірілген мүлікті беруден, ақшалай өтемақы төлеуден, дәрі-дәрмектерді, санаторий-курорттық жолдамаларды сатып алудан, жәбірленушіден кешірім сұраудан және заңмен тыйым салынбаған басқа нысандарда көрсетілуі мүмкін (ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 5-тармағы).
Келтірілген зиян үшін өтемақы қылмыс жасаған адамның емес, жәбірленушінің көзқарасы бойынша жеткілікті болуы керек. Қылмыстық қудалау органдары мен сот жәбірленушінің жазылуға жататын зиян көлемі туралы талаптарын өзгертуге құқылы емес. Егер Тараптар арасында зиянды өтеу көлемі туралы дау туындаса, онда бұл татуласу болмағанын, демек, қылмыс жасаған адам ҚК-нің 67-бабының негізінде қылмыстық жауаптылықтан босатылуға жатпайтынын көрсетеді.
ҚК-нің 67-бабын қолдану үшін зиянның кіммен жазылғаны маңызды емес: қылмыс жасаған адамның өзі немесе оның өтініші бойынша туыстары, басқа адамдар немесе ұйымдар.
Татуласу жәбірленушінің қылмыс жасаған адамға қатысты қылмыстық істі тоқтату туралы өтінішінде көрінеді. Жәбірленушінің ерік білдіруі жазбаша өтінішпен ресімделеді немесе алдын ала тергеу сатысында оның жауап алу хаттамасында не сот отырысының хаттамасында көрсетіледі (ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 7-тармағы).
Қылмыс жасаған адаммен, кәмелетке толмаған жәбірленушімен (14 жастан 18 жасқа дейін) немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танылған адаммен татуласу жәбірленушінің заңды өкілінің келісімімен ғана мүмкін болады.
Егер жәбірленуші кәмелетке толмаған (14 жасқа толмаған), сондай-ақ әрекетке қабілетсіз деп танылған азамат болса, олардың құқықтарын толық көлемде, оның ішінде татуласу құқығын заңды өкілдер жүзеге асырады.
Адам денсаулығына өлім немесе ауыр зиян келтірген ауырлығы орташа қылмыстар туралы істер бойынша ҚК 67-бабының 2-бөлігін қолдануға болады. ҚІЖК-нің 75-бабының 11-бөлігіне сәйкес өлім-жітімге байланысты қылмыстар туралы істер бойынша жәбірленуші деп қылмыспен моральдық зиян келтірілген жәбірленушінің жақын туыстары танылуы мүмкін және ҚК-нің 67-бабында көзделген негіздер болған кезде осы қылмыстарды жасаған адаммен татуласу құқығы оларға тиесілі.
Жәбірленушінің жақын туыстары оның ата-анасы, балалары, асырап алушылары, асырап алынғандары, ата-анасы бір және ата-анасы бөлек ағалары мен әпкелері, атасы, әжесі, немерелері болып табылады. ҚІЖК-нің 7-бабының 24-тармағында қамтылған адамдардың бұл тізбесі толық және кеңейте түсіндіруге жатпайды (ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 12-тармағы).
Заңға сәйкес ҚК-нің 67-бабының 1-бөлігінде көзделген норма қылмыстық қудалау органдары мен соттың онда көрсетілген негіздер болған кезде адамды қылмыстық жауаптылықтан босату үшін қолдануы үшін міндетті (ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 13-тармағы).
ҚР Жоғарғы Сотының "ҚК-нің 67-бабын қолдану жөніндегі сот практикасы туралы" нормативтік қаулысының 13-тармағына қайшы осы қаулының 15-тармағы болып табылады, онда: ҚІЖК-нің 38-бабының 1-бөлігіне сәйкес ҚК-нің 67-бабын қолдану үшін негіздер болған кезде сот қылмыстық істі тоқтатуға құқылы (бұл құқық емес, соттың міндеті - курсив менің И. Б.) немесе қылмыс жасаған адамды қылмыстық жауапкершіліктен босатып, айыптау үкімін шығарыңыз.
ҚК-нің 67-бабы мен ҚК-нің 38-бабы арасында қайшылық бар. Менің ойымша, бұл қайшылықтарды заң шығарушы да, ҚР Жоғарғы Соты да жоюы керек, өйткені мұндай жағдай заңдылық пен әділеттілік қағидаттарын сақтауға айтарлықтай әсер етеді.
ҚК-нің 67-бабын заңда көзделген негіздердің жиынтығы болған кезде, Егер адам ауырлығы аз немесе орташа қылмыстармен қатар ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасаған жағдайларда, егер ол ауырлығы аз және орташа қылмыстар бойынша жәбірленушілермен татуласқан болса, қолдануға жол берілмейді. Бұл ретте ауыр немесе аса ауыр қылмыс бойынша іс жүргізу ҚІЖК-ге сәйкес жалғасады.
Аз немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасалған жағдайда, ҚК-нің 67-бабын қолдану жәбірленушімен татуласқан адамдарға ғана қатысты мүмкін болады. Жәбірленушімен татуласуға қол жеткізбеген қылмысқа қатысушыларға қатысты іс бойынша іс жүргізу ҚР ҚПК-не сәйкес жалғасуда.
Адам ауырлығы аз немесе орташа бірнеше қылмыс жасаған кезде оны қылмыстық жауапкершіліктен босату ҚК-нің 67-бабын қолдана отырып, жәбірленушімен татуласу орын алған айыптаудың жекелеген эпизодтары бойынша мүмкін болады. Қылмыс жасаған адам жәбірленушілермен татуласуға қол жеткізбеген айыптаудың қалған эпизодтары бойынша іс жүргізу ҚІЖК-ге сәйкес жалғасады (ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 13-2-тармақтары).
Қазақстан Республикасының Еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық Жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И. Ш. БОРЧАШВИЛИДІҢ
Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексіне 2007 жылғы түсініктемесі
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007 актінің қабылданған күні: 02.08.2007 қабылданған орны: жоқ актіні қабылдаған Орган: 180000000000 әрекет аймағы: 100000000000 норма шығарушы орган берген НҚА тіркеу нөмірі: 167 акт мәртебесі: new құқықтық қатынастар саласы: 028000000000 акт нысаны: COMM Заң күші: 1900 акт тілі: rus
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
