299-1-бапқа түсініктеме. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау туралы Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің бабы
1. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау –
үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол әрекеттер:
1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;
2) бірнеше рет;
3) білім беру ұйымдарында, сондай-ақ адамдар жаппай жиналатын объектілерде;
4) бұқаралық ақпарат құралдарын немесе электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалана отырып;
5) қызмет бабын пайдалана отырып жасалса, –
үш жылдан алты жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі осы әрекеттерді жасау кезінде есірткі құралдары, психотроптық заттар немесе олардың аналогтары, прекурсорлар таратылып, оларды тұтынуға, әсіресе жастардың, оның ішінде кәмелетке толмағандардың едәуір саны тартылатындығынан көрінеді. Бұл қылмыс ұлттың генофондына қауіп төндіреді.
Қарастырылып отырған іс-әрекеттің объектісі халықтың денсаулығы болып табылады.
Қылмыстың нысанасы есірткі құралдары, психотроптық заттар немесе олардың аналогтары, прекурсорлар болып табылады.
1998 жылғы 10 шілдедегі «Есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары мен прекурсорлары және олардың заңсыз айналымы мен теріс пайдаланылуына қарсы іс-қимыл шаралары туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 1-бабының 31) тармағына сәйкес, прекурсорлар – Қазақстан Республикасының заңнамасына, Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарына, оның ішінде 1988 жылғы Есірткі құралдары мен психотроптық заттардың заңсыз айналымына қарсы күрес туралы БҰҰ Конвенциясына сәйкес Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттардың және прекурсорлардың тізіміне енгізілген, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын өндіру, дайындау, өңдеу кезінде пайдаланылатын заттар.
Аталған Заңның 24-бабына сәйкес, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтары мен прекурсорларын насихаттауға, яғни нысаны мен ұсыну тәсіліне қарамастан, есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары, прекурсорлары, оларды әзірлеу, дайындау және пайдалану тәсілдері мен әдістері, есірткі құралдарының, психотроптық заттардың және олардың аналогтарының жекелеген түрлерін пайдаланудың артықшылықтары мен пайдасы туралы кез келген мәліметтерді таратуға, егер бұл белгісіз тұлғалар тобы арасында есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтарының заңсыз айналымы мен заңсыз тұтынылуына қатысты оң немесе төзімді көзқарас қалыптастыруға не осы мақсаттарда өзге де әрекеттер жасауға бағытталса, тыйым салынады (2-тармақ).
Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттардың және прекурсорлардың тізіміне (I кесте) енгізілген есірткі құралдары мен психотроптық заттардың, олардың аналогтарының, сондай-ақ прекурсорлардың (IV кесте) жарнамасына, яғни оларды сатып алу орындары немесе тәсілдері, сапасы, бағасы және өзге де қасиеттері туралы, белгісіз тұлғалар тобына арналған және есірткі құралдары мен психотроптық заттарға, олардың аналогтарына қызығушылықты қалыптастыруға немесе қолдауға, сондай-ақ олардың заңсыз тұтынылуы мен өткізілуіне ықпал етуге бағытталған, кез келген жерде, кез келген нысанда, кез келген құралдардың көмегімен таратылатын және (немесе) орналастырылатын ақпаратқа тыйым салынады.
Қазақстан Республикасында бақылауға жататын есірткі құралдарының, психотроптық заттардың және прекурсорлардың тізіміне (II және III кестелер) енгізілген есірткі құралдары мен психотроптық заттардың, олардың аналогтарының жарнамасын тек медициналық және фармацевтикалық қызметкерлерге арналған мамандандырылған баспа басылымдарында ғана жүзеге асыруға болады. Құрамында есірткі құралдары немесе психотроптық заттар, олардың аналогтары бар дәрілік препараттардың үлгілерін жарнамалау мақсатында таратуға тыйым салынады (2-тармақ). Сондай-ақ 2003 жылғы 29 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының «Жарнама туралы» Заңын қараңыз.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың объективтік жағы есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау арқылы көрініс табады.
Осы қылмыс үшін қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты – есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе жарнамалау мақсатының болуы.
Насихаттау – бұл көзқарастарды, идеяларды, ілімдерді, білімдерді кез келген нысанда (бұқаралық ақпарат құралдарында және жекелеген тұлғалардың жария сөз сөйлеулерінде) терең түсіндіру және тарату; қалың бұқараға идеялық ықпал ету.
Қылмыстық-құқықтық мағынада есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау дегеніміз – кең ауқымды тұлғалар арасында олардың тауарлар мен қызметтер айналымында болуын ақтайтын, есірткі тұтынушылардың санын арттыратын, есірткінің өзге түрлерін байқап көруге итермелейтін ақпаратты тарату.
Насихаттау нысаны кез келген болуы мүмкін: ауызша, жазбаша, бұқаралық ақпарат құралдарын немесе электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалану, Интернетте орналастыру, әдеби шығармалар жасау және т.б.
Жарнамалау деп осындай заттарды жалпыға бірдей көрсетуге қоюды не олар туралы ақпаратты кез келген тәсілмен белгісіз тұлғалар тобына жеткізуді (хаттар, жарнамалық парақшалар тарату, бұқаралық ақпарат құралдарында жарнамалау) түсіну керек. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды оларды өндірушілер де, өзге тұлғалар да жарнамалауы мүмкін.
Бұл қылмыс құрамы формальды болып табылады және аталған әрекеттер жасалған сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.
Субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады: кінәлі адам есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттап және жарнамалап отырғанын сезінеді әрі соны қалайды.
Қарастырылып отырған қылмыстың субъектісі – 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 299-1-бабының 2-бөлігі бойынша ҚК-нің 299-1-бабының 1-бөлігінде сипатталған дәл сол әрекеттерді адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша, бірнеше рет, білім беру ұйымдарында, сондай-ақ адамдар жаппай жиналатын объектілерде, бұқаралық ақпарат құралдарын немесе электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалана отырып, қызмет бабын пайдалана отырып жасағаны үшін жауаптылық көзделген.
Алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы екі немесе одан да көп адамнан тұруы тиіс. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобымен жасалған кезде топтың барлық қатысушылары қылмыстың бірлесіп орындаушылары болуы қажет.
Алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобының белгілері ҚК-нің 31-бабының 2-бөлігінде келтірілген (ҚК-нің 31-бабына түсініктемені қараңыз).
Қылмыстардың бірнеше рет жасалуы ҚК-нің 12-бабымен реттеледі. Бірнеше рет жасалу белгілерін анықтау кезінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы «Қылмыстық құқық бұзушылықтардың бірнеше рет жасалуын және жиынтығын саралау туралы» нормативтік қаулысын басшылыққа алу қажет.
Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау кезінде бірнеше рет жасалу белгісі бір тұлға бұрын ҚК-нің 299-1-бабында немесе ҚК-нің 299-1-бабының бір бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасаған жағдайда анықталады.
Егер ҚК-нің 299-1-бабында көзделген бұрын жасалған қылмысы үшін тұлға заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, оның ҚК-нің 299-1-бабында көзделген әрекеттерді жасауы бірнеше рет жасалған деп танылмайды.
ҚК-нің 299-1-бабы 2-бөлігінің 3) тармағында білім беру ұйымдарында, сондай-ақ адамдар жаппай жиналатын объектілерде жасалған әрекеттер үшін жауаптылық көзделген.
Білім беру ұйымдарының сипаттамасы ҚК-нің 297-бабына түсініктемеде берілген.
Адамдар жаппай жиналатын объектілердің тізбесі Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілдедегі «Терроризмге қарсы іс-қимыл туралы» Заңының 1-бабының 1) тармағында келтірілген.
Осылайша, есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау көрсетілген білім беру ұйымдарында, сондай-ақ адамдар жаппай жиналатын объектілерде жасалған жағдайда, кінәлінің әрекеттері ҚК-нің 299-1-бабының 2-бөлігінің белгілеріне сәйкес келеді.
Бұқаралық ақпарат құралдарын немесе электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалану дегеніміз – есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау материалдарының мерзімді баспасөз басылымында жариялануы, сондай-ақ радио немесе теледидар арқылы не ақпаратты беру мен өңдеуге арналған техникалық құралдарды (оның ішінде жалпыға қолжетімді телекоммуникациялық желілердегі — Интернеттегі WEB-сайттарды және т.б.) пайдалана отырып таратылуы.
Электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттің экономикасы мен қауіпсіздігі үшін маңызды стратегиялық мәнге ие. Мемлекеттік электрондық ақпараттық ресурстардың тізбесі Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 жылғы 1 қазандағы № 863 қаулысымен айқындалған.
Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын, прекурсорларды насихаттау немесе заңсыз жарнамалау кезінде «электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалану» белгісі олардың жалпыға қолжетімді болуымен байланысты.
ҚК-нің 299-1-бабының 1-бөлігінде көзделген заңсыз әрекеттерді қызмет бабын пайдалана отырып жасау осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігін арттырады. Бұл жағдайда қылмыстың субъектілері – қызметтік міндеттеріне байланысты есірткі құралдарына, психотроптық заттарға, олардың аналогтарына, прекурсорларға қол жеткізу мүмкіндігі болған лауазымды тұлғалар не оларға қызметтік пайдалану үшін берілген немесе күзетуге тапсырылған тұлғалар болып табылады.
ҚК-нің 299-1-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 299-1-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар.
