Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 299-бабына түсініктеме. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, сол тектестерді тұтынуға көндіру
1. Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, сол тектестерді тұтынуға көндіру —
төрт мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не төрт жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол әрекет:
1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша;
2) бірнеше рет;
3) электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалану арқылы жасалса, —
үш жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттер:
1) көрінеу кәмелетке толмаған адамға не екі немесе одан да көп адамға қатысты;
2) күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы;
3) қылмыстық топ жасаған жағдайда, —
жеті жылдан он жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
4. Осы баптың бірінші, екінші немесе үшінші бөліктерінде көзделген әрекеттер абайсызда жәбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса, —
он бес жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын таратудың бір түрі бола отырып, көптеген адамдарды, соның ішінде жастарды, кәмелетке толмағандарды оларды тұтынуға тартуымен және есірткі құралдарының әсеріне ұшыратуымен сипатталады. Бұл қылмыс ұлттың генофондына қауіп төндіреді.
Қылмыстың объектісі – халықтың денсаулығы.
Қылмыстың заты – есірткі құралдары, психотроптық заттар, олардың аналогтары (ҚК-нің 296-бабына түсініктемені қараңыз).
Осы қылмыстың объективтік жағын есірткі құралдарын, психотроптық заттарды және олардың аналогтарын тұтынуға көндіру құрайды.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 14 мамырдағы «Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорлардың заңсыз айналымына байланысты істер бойынша заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысының 15-тармағында: «Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіру деп басқа адамдардың оларды тұтынуға деген ықыласын оятуға бағытталған кез келген қасақана әрекеттерді (көндіру, ұсыныс жасау, кеңес беру, адастыру, алдау, қорқыту және т.б.) түсіну керек», – деп көрсетілген.
Кінәлі адамның есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға деген ықыласты оятуға бағытталған, әртүрлі уақытта әртүрлі адамдарға немесе бір адамға қатысты жасаған әрекеттері ҚК-нің 299-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша, ал дәл осы әрекеттерді бір мезгілде екі немесе одан да көп адамға қатысты жасаған жағдайда ҚК-нің 299-бабы 3-бөлігінің 1) тармағы бойынша саралау қажет.
Егер адам басқа адамды есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндірумен қатар, аталған құралдарды, заттарды немесе аналогтарды өткізсе не оларды ұрлауға немесе қорқытып алуға, дайындауға, өңдеуге, сатып алуға, сақтауға, тасымалдауға, жөнелтуге көмектессе, оның әрекеттері тиісті негіздер болған кезде ҚК-нің 296, 297 немесе 298-баптарының тиісті бөліктері бойынша қосымша саралануға тиіс.
Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтыну дегеніміз – оларды адамның ағзасына кез келген тәсілмен енгізу. Бұл таблеткаларды ішу, инъекция жасау, шегу, иіскеу, шайнау және басқа да тәсілдер болуы мүмкін.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1998 жылғы 14 мамырдағы жоғарыда аталған нормативтік қаулысынан есірткі құралдарын, психотроптық заттарды немесе олардың аналогтарын тұтынуға көндіруді аяқталған қылмыс деп тану үшін көндірілген адамның оларды іс жүзінде тұтынуы талап етілмейтіні туындайды. Сонымен бірге есірткі құралдарын тұтынуға көндірудің аяқталу сәтін анықтау кезінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі «Кәмелетке толмағандардың қылмыстық құқық бұзушылықтары туралы және оларды қылмыстық құқық бұзушылықтар мен өзге де қоғамға жат әрекеттер жасауға тарту туралы істер бойынша сот практикасы туралы» нормативтік қаулысын да ескеру қажет деп санаймын. Өйткені ҚК-нің 132, 133, 134 және 144-баптарындағы «тарту» және ҚК-нің 299-бабындағы «көндіру» терминдері мазмұны жағынан сәйкес келеді, сондықтан олар бірдей түсіндірілуге тиіс. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2002 жылғы 11 сәуірдегі нормативтік қаулысының 25-тармағында ҚК-нің 132, 133, 134 және 144-баптарында көзделген қылмыстық құқық бұзушылықтар кәмелетке толмаған адам ересек адамның ықпалымен қылмыстық құқық бұзушылықты немесе өзге де қоғамға жат әрекеттерді жасауға, сондай-ақ жезөкшелікпен айналысуға, эротикалық мазмұндағы өнімдерді дайындауға ниеттенген кезден бастап аяқталған болып есептелетіні белгіленген.
Құрамы бойынша бұл қылмыс формальды құрамға жатады. Қылмысты адамға есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға итермелеу мақсатында ықпал ету әрекеті жасалған сәттен бастап, көндірілген адамның оларды тұтынған-тұтынбағанына қарамастан, сондай-ақ тұтынудың қандай да бір себептерге байланысты (көндірілген адамның бас тартуы, басқа адамдардың араласуы және т.б.) жүзеге аспауына қарамастан, аяқталған деп есептеу қажет.
Бұл ретте Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Есірткі құралдарының, психотроптық заттардың, олардың аналогтары мен прекурсорлардың заңсыз айналымына байланысты істер бойынша заңнаманы қолдану туралы» нормативтік қаулысында көрсетілгендей, жауаптылыққа тарту үшін көндірілген адамның бұрын есірткі құралдарын немесе психотроптық заттарды тұтынған-тұтынбағаны маңызды емес.
Қылмыстың субъектісі – 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамды есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндірген жағдайда, ҚК-нің 299-бабы 3-бөлігінің 1) тармағында көзделген субъект арнайы субъект болып табылады, яғни 18 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Егер кәмелетке толмаған адамды есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіруші басқа кәмелетке толмаған адам болса, онда оның әрекеттерін ҚК-нің 299-бабының 3-бөлігі бойынша саралауға болмайды. Бұл жағдайда жауаптылық осы аса ауырлататын белгіні ескермей туындайды.
Субъективтік жағынан қарастырылып отырған қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалады. Кінәлі адам басқа адамды (адамдарды) есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіріп жатқанын түсінеді және соны қалайды. Алайда абайсызда өлімге немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан жағдайда, бұл әрекет кінәнің екі нысанымен жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар қатарына жатады (ҚК-нің 22-бабына түсініктемені қараңыз).
Түсіндіріліп отырған баптың 2-бөлігінде есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндірудің мынадай саралаушы белгілері көзделген: 1) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша жасалуы; 2) бірнеше рет жасалуы (ҚК-нің 297-бабы 3-бөлігіне түсініктемені қараңыз); 3) электрондық ақпараттық ресурстарды пайдалану арқылы жасалуы (ҚК-нің 297-бабы 3-бөлігіне түсініктемені қараңыз).
Бұл ретте кінәлі адамның есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға деген ықыласты оятуға бағытталған, әртүрлі уақытта әртүрлі адамдарға немесе бір адамға қатысты жасаған әрекеттері ҚК-нің 299-бабы 2-бөлігінің 2) тармағы бойынша бірнеше рет жасалған әрекет ретінде саралануға тиіс екенін ескеру қажет.
ҚК-нің 299-бабының 3-бөлігі есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіру мынадай жағдайларда жасалғаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілейді: 1) көрінеу кәмелетке толмаған адамға не екі немесе одан да көп адамға қатысты; 2) күш қолдану немесе оны қолдану қатерін төндіру арқылы; 3) қылмыстық топ жасаған жағдайда.
Кінәліні кәмелетке толмаған адамды есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіргені үшін жауаптылыққа тарту үшін кінәлінің жәбірленушінің кәмелетке толмағанын анық білуі немесе істің мән-жайларына сәйкес оның кәмелетке толмағанын білуге мүмкіндігі болуы әрі білуге міндетті болуы қажет.
Екі немесе одан да көп адамға қатысты есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіру деп бірнеше (кемінде екі) адамның оларды тұтынуға деген ықыласын бір мезгілде оятуға бағытталған қасақана әрекеттерді түсіну керек.
Күш қолдану деп ұрып-соғу, соққы жасау, бас бостандығын шектеу немесе одан айыру, денсаулыққа жеңіл зиян, ауырлығы орташа зиян не ауыр зиян келтіру түрінде көрініс табатын физикалық күш қолдану түсініледі.
Бұл ретте ҚК-нің 106 және 107-баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейді.
Есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіру кезінде күш қолдану қатерін төндіру дегеніміз – көндіріліп жатқан адамға өмірі мен денсаулығына қауіпті физикалық күш қолдану туралы қорқыту. Қауіп нақты әрі тікелей болуы, яғни адамның қарсылық көрсету еркін дереу бұзуға қабілетті болуы тиіс.
Үшінші белгі бойынша түсініктеме ҚК-нің 297-бабының 4-бөлігін талдау кезінде берілген.
ҚК-нің 299-бабының 4-бөлігі түсіндіріліп отырған баптың 1, 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер абайсызда жәбірленушінің өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соққан жағдайда жауаптылық белгілейді.
ҚК-нің 299-бабының 4-бөлігінде көзделген өзге де ауыр зардаптарға есірткіге тәуелділіктің пайда болуы, жәбірленушінің өзіне-өзі қол жұмсауы немесе оған оқталуы, психикалық аурудың пайда болуы немесе оның асқынуы, АИТВ жұқтыру және т.б. жатқызылуы мүмкін.
Бұл жағдайда есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға көндіру кезінде абайсызда жәбірленушінің өлімі немесе өзге де ауыр зардаптар туындаса, адамның жеке басына қарсы қылмыстар үшін жауаптылық көздейтін Қылмыстық кодекстің басқа баптары бойынша қосымша саралау талап етілмейтінін ескеру қажет.
Қылмыстың жай және сараланған құрамынан бұл қылмыс, біріншіден, объективтік жағы бойынша ерекшеленеді – қылмыстың салдары жәбірленушінің абайсызда қайтыс болуы немесе өзге де ауыр зардаптардың туындауы болып табылады, яғни бұл жерде қылмыстың материалдық құрамы орын алады; екіншіден, субъективтік жағы бойынша ерекшеленеді, ол бұл жағдайда кінәнің қос нысанымен сипатталады (ҚК-нің 22-бабында көзделген). Мұндай жағдайда адам есірткі құралдарын, психотроптық заттарды, олардың аналогтарын тұтынуға тікелей қасақаналықпен көндіреді, ал өлімге немесе өзге де ауыр зардаптардың туындауына қатысты оның психикалық қатынасы абайсыздық нысанындағы кінәмен сипатталады.
ҚК-нің 299-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 299-бабының 2, 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 299-бабының 4-бөлігінде көзделген әрекет аса ауыр қылмыстарға жатады.
Исидор Шамилович Борчашвилидің Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктемесі. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
