39-бапқа түсініктеме. Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттың жарамсыздығы және оның жарамсыздығының салдары "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы"Қазақстан Республикасының Кодексіне
1. Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартты жарамсыз деп тану үшін негіздер:
1) жер қойнауын пайдалану құқығын беруге арналған аукционды жарамсыз деп тану;
2) жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартта осы Кодексте белгіленген міндетті шарттардың болмауы;
3) құзыретті органға осы тұлғамен жер қойнауын пайдалануға келісімшарт жасасу туралы шешіміне әсер еткен көрінеу анық емес ақпарат беру фактісін анықтау;
4) Қазақстан Республикасының заңдарында көзделген өзге де негіздер.
2. Жарамсыз деп танылған жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарт оның жарамсыздығына байланысты және ол жасалған күннен бастап жарамсыз болып табылатындарды қоспағанда, құқықтық салдарға әкеп соқпайды.
Келісімшартты жарамсыз деп тану жер қойнауын пайдаланушыны жер қойнауын пайдалану салдарын жою жөніндегі міндеттемелерді орындаудан босатпайды.
3. Жер қойнауын пайдалану құқығын беру және қайта ресімдеу жүзеге асырылған шартты сот тәртібімен жарамсыз деп тану не оның негізінде жер қойнауын пайдалану құқығын беруге байланысты енгізілген жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартқа өзгерістер мен толықтырулардың жарамсыздығына әкеп соғады, бірақ келісімшарттың өзі емес.
4. Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартты жарамсыз деп тану нысанасы осындай келісімшарт негізінде берілген жер қойнауын пайдалану құқығы болып табылатын барлық кейінгі мәмілелердің жарамсыздығына әкеп соғады.
__________________________________________________________________________________________
(Ноғайбай З. М., Ілиясова К. М., Жүрсінов Р. М.)
1. Пп-да түсініктеме берілген мақала.1 – тармақтың 1-3-тармағы жер қойнауы туралы Кодексте, ал пп-да көзделген келісімшартты жарамсыз деп тану үшін арнайы негіздерді көрсетеді.1-тармақтың 4-тармағы ҚР заңдарында көзделген келісімшарттардың жарамсыздығының өзге де негіздерін қолдану мүмкіндігін де тікелей көрсетеді. Түсініктеме берілген мақаладағы ең маңызды мәселе-келісімшарттардың жарамсыздығы негіздерінің тізбесінің толық емес сипатын оның пп-дан туындайтын тікелей көрсету.4 б.1.
2. Пп келісімшартының жарамсыздығының бірінші негізі.Түсініктеме берілген баптың 1-тармағының 1-тармағы жер қойнауын пайдалану құқығын беру аукционының жарамсыздығын атайды. Аукционды жарамсыз деп тану тәртібі мен шарттары Жер қойнауы туралы Кодекстің 102-бабында көзделген.
3. Пп-ға сәйкес келісімшарттың жарамсыздығының келесі негізі.39-баптың 1-тармағының 2-тармағы келісімшартта жер қойнауы туралы Кодексте белгіленген міндетті шарттардың болмауы болып табылады. Бұл норма жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттардың міндетті шарттарының тізбесін қамтитын жер қойнауы туралы Кодекстің 36-бабы 2-тармағының нормасымен өзара байланысты, алайда ол толық болып табылмайды. Түсініктеме берілген норма келісімшарттың жарамсыздығы негізінде жер қойнауы туралы Кодексте белгіленген міндетті шарттардың жоқтығын ғана көрсететінін атап өткен жөн. Әдетте келісімшартта міндетті шарттардың "болмауы" ұғымы қолданылады, бірақ олардан "ауытқу" емес. Норманың мағынасына сәйкес, біз міндетті Шарттардағы өзгерістер немесе ауытқулар (жағдайларды ескере отырып) міндетті шарттардың "болмауы" ретінде анықталуы мүмкін деп санаймыз.
4. Пп-ға сәйкес келісімшарттың жарамсыздығының тағы бір негізі.Түсініктеме берілген баптың 3-тармағының 1-тармағы құзыретті органға келісімшарт жасасу кезінде көрінеу дұрыс емес ақпарат беру болып табылады. Бұл жағдайда аукцион қорытындысы бойынша жер қойнауын пайдалануға келісімшарт жасалған тұлғаның құзыретті органға мұндай адамды аукционға қатысуға жіберу туралы шешіміне ықпал еткен көрінеу анық емес мәліметтерді ұсыну фактісін анықтау туралы сөз болмайды, өйткені бұл жағдай ӨҚ-да бөлек айтылады.102-баптың 2-тармағы және тиісінше пп-ның қолданысына жатады.1 б. 1 б. 39.
Мүмкін, PP нормасын қолдануға болатын кейбір мүмкін мысалдар.Түсініктеме берілген баптың 1-тармағының 3-тармағы қол қою бонусын төлеу туралы көрінеу анық емес ақпарат беру (жер қойнауы туралы кодекстің 100-бабының 3-тармағын қараңыз) немесе, мысалы, ұлттық компанияның стратегиялық серіктестерінің көрінеу анық емес ақпарат беруі (Жер қойнауы туралы Кодекстің 104-бабының 3-тармағын қараңыз) болып табылады.
5. Пп сәйкес.Түсініктеме берілген баптың 4-тармағының 1-тармағы ҚР заңдарында көзделген өзге де негіздер жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттың жарамсыздығын тану үшін негіз бола алады. Мұндай негіздер, мысалы, ҚР Азаматтық кодексінде қарастырылған. Сонымен қатар, түсініктеме берілген норманың сөзбе-сөз мазмұнынан туындамайды, келісімшартты жарамсыз деп танудың өзге негіздері тек ҚР Азаматтық кодексінде ғана көзделуі мүмкін.
6. Келісімшартты жарамсыз деп тану үшін негіздердің болуы, әдетте, сотқа жүгінуді талап етеді (мысалы, PP қараңыз.Жер қойнауы туралы Кодекстің 39-бабының 1-тармағы, 102-бабының 5-тармағы және т.б.).
Келісімшартты жарамсыз деп тану үшін негіздерді белгілеу, шын мәнінде, келісімшартты жарамсыз деп тану тәртібінен өзгеше.
7. Жер қойнауы туралы кодексте келісімшарттарды жарамсыз деп танудың сот немесе соттан тыс тәртібі туралы нұсқаулар жоқ. Осыған байланысты жер қойнауы туралы Кодекстің 1-бабының 4-тармағын басшылыққа ала отырып, ҚР АК 157-бабының және басқа да баптарының жалпы ережелерін қолдану қажет.
Қазақстан заңнамасы жарамсыз даулы және елеусіз мәмілелер ұғымдарын ажыратады. Осыған байланысты, түсініктеме берілген мақалада біз келісімшарттардың жарамсыздығы туралы айтып отырмыз, бірақ олардың маңыздылығы тікелей көрсетілмейді, сондай-ақ ҚР АК 157-бабының ережелерін назарға ала отырып, пп-да аталған негіздер бойынша жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттардың жарамсыз екендігі туралы қорытынды жасау керек.Жер қойнауы туралы Кодекстің 39-бабы 1-тармағының 1-3-тармағы сот тәртібімен танылуы мүмкін.
ҚР Азаматтық кодексі бойынша пп сәйкес қолданылатын мәмілелердің жарамсыздығының басқа негіздерінің қатарында.Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттарға жер қойнауы туралы Кодекстің 39-бабы 1-тармағының 4-тармағында дауласуға әкеп соқтыратын негіздер де, мәмілелердің маңызсыздығына әкеп соқтыратын негіздер де бар.
8. Аукцион жарамсыз деп танылған жағдайда (пп.Жер қойнауы туралы Кодекстің 102-бабы, 39-бабы 1-тармағы) заң шығарушы жер қойнауы туралы Кодекстің 102-бабы 5-тармағында аукционды сот тәртібімен жүзеге асырылатын жарамсыз деп тану аукцион қорытындылары бойынша жасалған келісімшарттың жарамсыздығына әкеп соқтыратынын ЕСКЕРТЕДІ.
Процессуалдық үнемдеу мақсатында аукционды жарамсыз деп тану туралы талап қою талаптарында, егер талап қою кезінде келісімшарт жасалса, келісімшартты да жарамсыз деп тану туралы мәлімделуі керек екені анық.
9. Түсініктеме берілген баптың 2 және 4-тармақтарында келісімшартты жарамсыз деп танудың салдары туралы негізгі ережелер бар. Сонымен, жарамсыз деп танылған келісімшарт оның жарамсыздығымен байланысты және ол жасалған күннен бастап жарамсыз болып табылатындарды қоспағанда, құқықтық салдарға әкеп соқпайды (38-бапқа түсініктемеде 38 және 39-баптардың хат алмаспағандығы айтылған).
Басқаша айтқанда, келісімшарт жасалғаннан кейін туындайтын барлық заңды салдарлар туындамаған деп танылады.
Түсініктеме берілген нормаларды қолдану кезінде ҚР АК 157-1-бабында көзделген мәмілелердің жарамсыздығының жалпы салдарын және (жер қойнауы туралы Кодекстің 39-бабының 2 және 4-тармақтарына қайшы келмейтін) ескеру қажет.
Келісімшартты жарамсыз деп тану бұрынғы жер қойнауын пайдаланушыны жер қойнауын пайдалану салдарын жою жөніндегі міндеттемелерді орындаудан босатпайды. Бұл норма жарамсыз келісімшарттың құқықтық салдарларының болмауы туралы жоғарыда көрсетілген жалпы нормадан ерекшелік болып табылады. Мемлекет үшін қоршаған табиғи ортаны және жер қойнауын қорғау абсолютті басымдық болып табылатындықтан, жарамсыз келісімшарт бойынша жер қойнауы учаскесінде жер қойнауын пайдалану салдарын жою жөніндегі міндеттемелер кез келген жағдайда орындалуы тиіс.
Бұл ретте, жер қойнауы туралы кодексте "жер қойнауын пайдаланушыны тарату жөніндегі міндеттемелерді орындаудан босатпауға" тікелей нұсқауды ескере отырып, жер қойнауын пайдаланушы КҚ-да көзделген жағдайларда жалпы ереже бойынша деп есептейміз.Түсініктеме берілген баптың 1-тармағының 1-3-тармағы жарамсыз деп танылған келісімшарт бойынша таратуға жұмсалған шығыстарын өтеу туралы құзыретті органға талап қоя алмайды.
10. Жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартты жарамсыз деп тану нысанасы осындай келісімшарт негізінде берілген жер қойнауын пайдалану құқығы болып табылатын барлық кейінгі мәмілелердің жарамсыздығына әкеп соғады.
Түсініктеме берілген баптың 4-тармағында біз жер қойнауын пайдалану құқығын (ондағы үлесті) басқа тұлғаларға көшіру жөніндегі мәмілелер туралы айтып отырмыз (жер қойнауы туралы Кодекстің 40-бабын қараңыз). Жер қойнауы туралы кодекстің түсініктеме берілген нормасында тікелей көрсетілуіне байланысты мұндай мәмілелердің жарамсыздығы жер қойнауын пайдалану құқығының (ондағы үлестің) ауысуын реттейтін жер қойнауы туралы кодекстің арнайы талаптарының сақталуына қарамастан жүреді.
11. Түсініктеме берілген бап жер қойнауы туралы Кодекстің 34-бабының 2-тармағынан айырмашылығы сотқа келісімшартты жарамсыз деп тану туралы талапты нақты кім мәлімдеуге құқылы екендігі туралы нұсқауларды қамтымайды: тек келісімшарт тараптары немесе басқа да адамдар. Көп жағдайда іс жүзінде бұл құзыретті орган туралы болатыны анық. Сонымен қатар, жер қойнауы туралы Кодекстің 1-бабының 4-тармағына және ҚР АК 157-бабының 3-тармағына, ҚР АК 157-1-бабының 1-тармағына сәйкес мәмілені (жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартты) жарамсыз деп тану туралы талапты келісімшарт тараптары, мүдделі тұлғалар, тиісті мемлекеттік орган не прокурор қоя алады.
12. Жер қойнауы туралы Кодексте келісімшарттарды жарамсыз деп тану туралы талаптар қойылған кезде талап қою ескіру туралы қандай да бір арнайы ережелердің жоқтығын ескере отырып, жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттың жарамсыздығы туралы талаптарға жер қойнауы туралы Кодекстің 1-бабының 4-тармағына сәйкес талап қою мерзімі туралы ҚР АК-нің тиісті ережелері қолданылады деп есептейміз.
Жер қойнауын пайдалануға арналған лицензиялар үшін жер қойнауы туралы Кодекстің 34-бабының 6-тармағында баяндалғаннан айырмашылығы үш айға тең арнайы талап қою мерзімі көзделген.
13. Инвесторлардың құқықтарын қорғау мақсатында түсіндірме баптың 3-тармағы жер қойнауын пайдалану құқығын беру және қайта ресімдеу жүзеге асырылған шартты сот тәртібімен жарамсыз деп тану не оның негізінде бұзу жер қойнауын пайдалану құқығын осындай беруге байланысты енгізілген жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшартқа өзгерістер мен толықтырулардың жарамсыздығына әкеп соғады, бірақ келісімшарттың өзі емес деп жеке ЕСКЕРТЕДІ.
"Жер қойнауын пайдалану құқығын беруге байланысты енгізілген келісімшартқа өзгерістер мен толықтырулар" деп түсіндірілетін нормада жер қойнауы туралы Кодекстің 40-бабының 3-тармағында көзделген жағдайлар түсініледі.
Жер қойнауын пайдалану құқығын беру және қайта ресімдеу жүзеге асырылған шартты жарамсыз деп тану негіздері Жалпы, яғни ҚР АК-де көзделген, сондай-ақ жер қойнауы туралы Кодексте көзделген арнайы шарттар болуы мүмкін (мысалы, құзыретті адамның рұқсатынсыз жасалған жер қойнауын пайдалану құқығын көшіру жөніндегі мәмілелердің маңыздылығы туралы Жер қойнауы туралы Кодекстің 44-бабының 4-тармағын қараңыз органның, сол сияқты рұқсаттың қолданылу мерзімі өткеннен кейін).
Алайда, жер қойнауын пайдалану құқығын (ондағы үлесті), сондай-ақ онымен байланысты объектілерді ауыстырудың рұқсат беру тәртібін бұзу құзыретті органның жер қойнауын пайдалануға арналған келісімшарттың қолданысын КҚ негізінде біржақты тәртіппен мерзімінен бұрын тоқтатуы үшін жеке негіз болып табылатынын атап өткен жөн.Жер қойнауы туралы кодекстің 106-бабының 1-тармағы 3.
Кодекс жер қойнауын пайдалану құқығының немесе ондағы үлестің ауысуын ресімдеуге байланысты емес келісімшартқа өзге де өзгерістер мен толықтырулар үшін жер қойнауы туралы Кодекстің 39-бабы 3-тармағының нормасына ұқсас қандай да бір қағидаларды белгілемейді. Сонымен қатар, келісімшарттарға өзгерістер мен толықтырулар Тараптардың оған толықтыру жасасуы арқылы енгізілетіндіктен (жер қойнауы туралы кодекстің 37-бабының 1-тармағы), біз жеке мәміле (шарт) туралы айтып отырмыз, тиісінше оның қандай да бір негіздер бойынша жарамсыздығы, осындай негіздер енгізілген негізгі келісімшарттың жарамдылығына әсер етпеуі тиіс жарамсыз деп танылған шартқа өзгерістер мен толықтырулар.
14. Түсініктеме берілген бап жер қойнауы туралы Кодекстің 277-бабының 3-тармағына сәйкес "кері күшке" ие емес, яғни бұрын жасалған келісімшарттар бойынша қатынастарға қолданылмайды. Осыған байланысты бұрын жасалған келісімшарттарды жарамсыз деп тану үшін негіздер жер қойнауы туралы кодекстің 278-бабының 1-тармағына сәйкес осындай келісімшарттардың өздерінің ережелерімен (оларда олардың жарамсыздығының негіздері туралы ережелер болған кезде), сондай-ақ заңнаманың қолданылатын ережелерімен айқындалуы тиіс.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
"Kazenergy" қазақстандық мұнай-газ және энергетика кешені ұйымдарының Қауымдастығы " ЗТБ
Нұр-Сұлтан 2022
"Kazenergy" қауымдастығы "Норт Каспиан Оперейтинг компания Н.В.", "ҚазМұнайГаз "ҰК" АҚ, "Маңғыстаумұнайгаз" АҚ, "Қарашығанақ Петролиум Оперейтинг Б. В.", "Уайт энд Кейс Қазақстан" ЖШС, "Холлер Ломакс" ЖШС компанияларына түсініктеме дайындауда қолдау көрсеткені үшін шын жүректен ризашылығын білдіреді"Erlicon CG" ЖШС, "Signum" Заң фирмасы " ЖШС. © "Kazenergy" қауымдастығы, 2022 © авторлық ұжым, 2022 © авторлар, 2022
Құрметті оқырмандар!
Сіздің назарыңызға жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы заңнама бойынша үлкен тәжірибелік жұмыс тәжірибесі бар және "жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы"Кодексті дайындауға қатысқан отандық мамандар тобы дайындаған ғылыми-практикалық түсініктеме ұсынылады.
Жер қойнауын пайдалану-бұл қоғамдық қатынастардың өте күрделі және ерекше саласы, оны реттеудің өзіндік тарихи алғышарттары бар және жер қойнауын игеру процесінің технологиялық ерекшеліктерін, сондай-ақ кен орындарын барлау мен игерудің экологиялық, коммерциялық, құқықтық және басқа да ерекшеліктерін ескереді.
Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы қазақстандық заңнама өз дамуында бірнеше кезеңнен өтті және әрқашан мемлекет пен жер қойнауын пайдаланушылар мүдделерінің теңгеріміне, ашықтыққа, инвесторлардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғаудың барынша мүмкін дәрежесіне ұмтылуға, елдің орнықты әлеуметтік, экономикалық және экологиялық дамуын қамтамасыз етуге негізделді.
2017 жылдың соңында қабылданған "Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы" Кодекс көп жылдық жинақталған тәжірибе мен құқық қолдану практикасын, сондай-ақ оны салада жұмыс істейтін мамандармен кеңінен талқылау нәтижелерін ескере отырып әзірленді.
Онда геологиялық барлаудың инвестициялық тартымдылығын арттыру, әкімшілік кедергілерді одан әрі төмендету бойынша мемлекет тарапынан нақты, маңызды шаралар көрініс тапты.
Дегенмен, тәжірибе мен заңнама жер қойнауын пайдалану саласы алдында да, тұтастай экономикада да туындайтын жаңа міндеттерді ескере отырып, үнемі дамып отырмайды.
Осыған байланысты осы түсініктеме салада жұмыс істейтін мүдделі тұлғалардың-мамандардың кең ауқымына көмек ретінде қызмет етуге арналған
нормалардың мағынасын, олардың тарихи мәнмәтінін, кодекстің әртүрлі ережелерінің өзара байланысы мен өзара әсерін түсіну.
Сондай-ақ, түсініктемені зерделеу отандық жас мамандардың жаңа буындары үшін осы маңызды саладағы ғылыми және практикалық жұмысқа, еліміздің, қазақстандықтардың қазіргі және болашақ ұрпақтарының дамуы үшін ынталандыру болады деп үміттенеміз.
Құрметпен, "Kazenergy" қауымдастығы төрағасының орынбасары, Қазақстанның еңбек Геро Ө. Қарабалин
