Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 84-бабына түсініктеме. Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары
1. Кәмелетке толмаған адамға сот мынадай тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын тағайындауы мүмкін:
1) ескерту;
2) ата-анасының немесе олардың орнындағы адамдардың не мамандандырылған мемлекеттік органның қадағалауына беру;
3) келтірілген зиянды қалпына келтіру міндетін жүктеу;
4) бос уақытын шектеу және кәмелетке толмаған адамның мінез-құлқына ерекше талаптар белгілеу;
5) ерекше ұстау режимі бар білім беру ұйымына орналастыру;
6) жәбірленушіден кешірім сұрау міндеттемесін жүктеу;
7) пробациялық бақылау белгілеу.
2. Кәмелетке толмаған адамға тәрбиелік ықпал етудің бірнеше мәжбүрлеу шарасы бір мезгілде тағайындалуы мүмкін.
Жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтың құқықтық салдары ретінде қылмыстық жауаптылық кінәлі адамға қылмыстық жаза немесе қылмыстық-құқықтық ықпал етудің өзге де шараларын қолдану арқылы іске асырылады, бұл ҚК-нің 2-бабының 2-бөлігінде тікелей бекітілген.
ҚПК-нің 545-бабына сәйкес, қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес, ауырлығы орташа не ауыр қылмыс туралы іс бойынша осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасаған кәмелетке толмаған адамды қылмыстық жаза шараларын қолданбай-ақ түзеуге болады деп танылған жағдайда, сот айыптау үкімін шығара отырып, сотталушы кәмелетке толмаған адамды жазадан босатуға және оған ҚК-нің 84-бабында көзделген тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдануға құқылы. Үкімнің көшірмесі мамандандырылған мемлекеттік органға жіберіледі.
Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары кәмелетке толмағандардың құқыққа қайшы мінез-құлқына мемлекеттің ден қою шараларының бір түрі болып табылады. Өзінің құқықтық табиғаты бойынша мәжбүрлеу шаралары қылмыстық жауаптылыққа жатпайды, жаза болып табылмайды, алайда қылмыстық-құқықтық қатынастар шеңберінде орын алады және іске асырылады.
Әділеттілік, ізгілік және қылмыстық қуғын-сүргінді үнемдеу қағидаттарын негізге ала отырып, заң шығарушы ҚК-нің 84-бабында тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын белгіледі.
Қылмыстық қуғын-сүргінді үнемдеу жөніндегі бұл ұстанымды бүкіл әлемдік қоғамдастық мойындаған. Атап айтқанда, БҰҰ-ның кәмелетке толмағандарға қатысты сот төрелігін жүзеге асыруға арналған Минималды стандартты ережелерінде (1985 жылғы Бейжің ережелері) заңның араласу қажеттілігін азайту, сондай-ақ заңмен жанжалдасқан жасөспіріммен тиімді, әділ және ізгілікті қарым-қатынас жасау мақсатында жасөспірімнің әл-ауқатына жәрдемдесу үшін отбасын, еріктілерді және қоғамның басқа да топтарын, сондай-ақ мектептер мен өзге де қоғамдық институттарды қоса алғанда, барлық ықтимал ресурстарды толық жұмылдыруды көздейтін оң шараларды жүзеге асыруға жеткілікті назар аудару ұсынылады.
Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан босатудың негіздерінің бірі болып табылады және қарастырылып отырған адамдар санатына ғана тән ерекше негіз болып саналады.
Қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық пен жазалауға балама бола отырып, тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары өзінің мазмұны бойынша мемлекеттің белгілі бір тыйымдарды бұзуға ден қоюын білдіреді. Дәл осы шаралар, қылмыстық жаза сияқты, жасалған қылмыстық құқық бұзушылық үшін қылмыстық жауаптылықтың материалдық көрінісі және оны іске асыру нысаны болып табылады.
Демек, қылмыстық жаза сияқты, тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары да арнайы уәкілеттік берілген орган — сот тағайындайтын мемлекеттік мәжбүрлеу шаралары болып табылады.
Тәрбиелік ықпал ету шараларының мәжбүрлеу сипаты олардың кәмелетке толмағандарға олардың өз қалауларына, ата-аналарының, заңды өкілдерінің және т.б. қалауына қарамастан тағайындалуымен айқындалады. Өзінің сипаты бойынша мәжбүрлеу шаралары бола отырып, бұл шаралар сонымен бірге мазмұны жағынан тәрбиелік сипатқа ие. Бұл ереже ҚК-нің 85-бабының 11-бөлігіне сәйкес белгілі бір жағдайларда тағайындалған тәрбиелік ықпал ету шараларын жою мүмкіндігінен туындайды. Тәрбиелік ықпал ету шарасы ретінде мәжбүрлеуді іске асыру кәмелетке толмаған адамға белгілі бір талаптар қоюды, оның мінез-құлқына бақылау орнатуды және бос уақытын шектеуді, келтірілген зиянды қалпына келтіру жөніндегі міндеттерді жүктеуді көздейді.
Мемлекеттік мәжбүрлеу шаралары бола отырып, қылмыстық жаза сияқты, тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары да өздеріне қатысты қолданылған адамның құқықтары мен бостандықтарынан белгілі бір айыруларға немесе оларды шектеуге әкеп соғады. Бұл ереже ҚК-нің 2-бабының 2-бөлігі мен 85-бабының мазмұнынан туындайды.
Алайда қылмыстық жаза мен тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары қылмыстық-құқықтық сипаттағы шаралар бола отырып, өздерінің құқықтық қасиеттері бойынша ерекшеленеді:
қылмыстық жаза сотталған адамның құқықтары мен бостандықтарын шектеудің неғұрлым кең ауқымымен сипатталады. Бұл шектеулер өзінің жазалау сипаты бойынша қатаңырақ және неғұрлым ауқымды көлемде қолданылады.
Кінәлі адамға тағайындалған жаза соттылыққа әкеп соғады, ол соттың айыптау үкімі заңды күшіне енген күннен басталады және ҚК-нің 79-бабына сәйкес соттылықтың жойылуымен немесе алып тасталуымен аяқталады. Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдану жаза болып табылмайды, демек, соттылыққа әкеп соқпайды;
қылмыстық жаза кәмелетке толмаған адам жасаған қылмыстық құқық бұзушылық үшін ғана тағайындалады және онда оның жасаған әрекеті үшін қылмыстық жауаптылығы іске асырылады, ал тәрбиелік ықпал ету шаралары да оның қылмыстық құқық бұзушылық жасауына байланысты тағайындалғанымен, міндетті түрде оны қылмыстық жауаптылықтан немесе жазадан босатуды көздейді.
Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларының құқықтық сипаты мынадай белгілермен айқындалады:
— бұл шаралар қылмыстық заң нормаларында көзделген;
— олар тек кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін ғана қолданылады;
— оларды қолдану кезінде кәмелетке толмаған адам қылмыстық жауаптылықтан немесе қылмыстық жазадан босатылады;
тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдану тәртібі қылмыстық-процестік құқық нормаларымен реттеледі;
көрсетілген шараларды тағайындауды арнайы уәкілеттік берілген мемлекеттік орган — сот жүзеге асырады.
ҚК-де тәрбиелік сипаттағы мәжбүрлеу шараларының алуан түрлері енгізілген, бұл сотқа нақты кәмелетке толмаған адамға қатысты олардың ішінен неғұрлым орындысын таңдауға мүмкіндік береді. Заңда көзделген тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларының жүйесі тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдану арқылы кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатуға негіз жасайды. Қолданыстағы қылмыстық заңнамаға сәйкес қылмыстық жауаптылықтан босату кезінде тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдану үшін негіздер болып кәмелетке толмаған адамның қылмыстық теріс қылық немесе ауырлығы онша емес қылмыс не алғаш рет ауырлығы орташа қылмыс жасауы, сондай-ақ адам өліміне немесе адамның денсаулығына ауыр зиян келтіруге байланысты емес ауыр қылмысты алғаш рет жасауы,
жәбірленушімен немесе арыз берушімен, оның ішінде медиация тәртібімен татуласқан жағдайда (ҚК-нің 68-бабының 2-бөлігі); тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдану арқылы түзелу мүмкіндігі табылады.
Жазадан босату кезінде тәрбиелік ықпал етуді қолдануға негіз болып кәмелетке толмаған адамның қылмыстық теріс қылықты немесе ауырлығы онша емес не ауырлығы орташа қылмысты алғаш рет жасағаны үшін сотталуы табылады.
Осы баптағы елеулі жаңалықтардың бірі — пробациялық бақылау белгілеу сияқты шараның енгізілуі. Осылайша, ҚК-нің 44-бабының 2-бөлігіне сәйкес пробациялық бақылау бас бостандығын шектеу түріндегі қылмыстық жазаның мәні болып табылады немесе ҚК-нің 63-бабына сәйкес шартты түрде соттаудың құрамдас бөлігі болып саналады, бұл уәкілетті мемлекеттік органның бақылауымен қылмыстан кейінгі мінез-құлықты түзетуді күшейтуге мүмкіндік береді.
ҚК-нің 44-бабының 2-бөлігіне сәйкес пробациялық бақылау сотталған адамның мынадай міндеттерді орындауын қамтиды: сотталған адамның мінез-құлқын бақылауды жүзеге асыратын уәкілетті мемлекеттік органды хабардар етпей, тұрақты тұрғылықты жерін, жұмыс орнын, оқу орнын өзгертпеу; белгілі бір жерлерге бармау; маскүнемдіктен, нашақорлықтан, уытқұмарлықтан, жыныстық жолмен берілетін аурулардан емдеу курсынан өту; отбасына материалдық қолдау көрсету; сотталған адамның түзелуіне және оның жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауына жол бермеуге ықпал ететін басқа да міндеттер.
Шартты түрде соттау тағайындалған кезде сот ҚК-нің 44-бабының 2-бөлігінде белгіленген қағидалар бойынша бас бостандығынан айырудың тағайындалған бүкіл мерзіміне, ал кәмелетке толмағандарға қатысты алты айдан бір жылға дейінгі мерзімге пробациялық бақылау белгілейді (ҚК-нің 63-бабының 3-бөлігі).
Түсіндіріліп отырған бапта тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары түрлерінің толық тізбесі берілген. Сот осы бапта көрсетілмеген өзге шараларды тағайындай алмайды. Алайда тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары негізгі және қосымша болып бөлінбейтіндіктен, кәмелетке толмаған адамға тәрбиелік ықпал етудің бірнеше мәжбүрлеу шарасы бір мезгілде тағайындалуы мүмкін (ҚК-нің 84-бабының 2-бөлігі).
Бұл шараларды қылмыстық құқық бұзушылық жасаудағы кінәсін мойындамаған адамға қолдану орынсыз, бұл ретте мойындау да кез келген басқа дәлелдеме сияқты сыни тұрғыдан бағалануға тиіс екенін ескеру қажет. Кәмелетке толмаған адамның өзіне-өзі жала жабуына елеулі негіздері болуы мүмкін (мысалы, қылмыстық жазадан немесе нақты қылмыскерден қорқу).
Кәмелетке толмаған адамның түзелу мүмкіндігі нақты қылмыстың сипаты мен қауіптілік дәрежесіне, кінәлі адамның жеке басына, оның өмір сүру және тәрбиелену жағдайларына, сондай-ақ істің басқа да мән-жайларына қарай анықталуы мүмкін.
ҚК-нің 84-бабында көзделген тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары екі жақты заңдық табиғатқа ие. Олар қылмыстық жауаптылықтан босатудың түрі және жазадан босатудың түрі ретінде көрініс табуы мүмкін. Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдана отырып, кәмелетке толмағандарды қылмыстық жауаптылықтан және жазадан босатудың ұқсастығы мынада:
тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларының түрлері мен олардың мазмұны бірдей;
тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары қылмыстық жауаптылықтан босату кезінде де, жазадан босату кезінде де қылмыстық құқық бұзушылық жасаған кәмелетке толмағандарға қолданылады;
тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары олардың көмегімен кәмелетке толмаған адамды түзету мақсатына қол жеткізуге болатын кезде қолданылады;
тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын тек сот қана қолданады.
Олардың арасындағы айырмашылық мынада:
бір жағдайда тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шаралары қылмыстық жауаптылықты алмастырады және оның орнына қолданылады, ал екінші жағдайда олар тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдану арқылы жазадан босату нысанында қылмыстық жауаптылықты іске асыруды көздейді,
кәмелетке толмаған адамды қылмыстық жауаптылықтан босату жекелеген лауазымды адамдардың (прокурордың, тергеушінің) өтінішхаты негізінде шығарылатын сот қаулысы бойынша немесе соттың өз бастамасы бойынша жүзеге асырылады.
Тәрбиелік ықпал етудің мәжбүрлеу шараларын қолдана отырып, кәмелетке толмаған адамды жазадан босату — соттың айрықша құзыреті.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Қағидалар Жолдаулар
