Медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын қолданғаннан кейін жаза тағайындау

(ҚР ҚК 97-бабы)

📌 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 97-бабы келесі жағдайларда жаза тағайындау немесе оны орындау тәртібін реттейді:

• тұлға қылмыстық құқық бұзушылықты есі дұрыс күйінде жасаған;

• кейіннен психикалық бұзылуға шалдыққан, соның салдарынан өз әрекеттерін түсіну немесе оларды басқару қабілетін жоғалтқан;

• әрі қарай сауыққан (ремиссияға жеткен, есі дұрыстығы қалпына келген).

🔎 Норманың мақсаты — психикалық бұзылулардың ерекшеліктерін және олардың қайтымдылығын ескере отырып, әділ сот төрелігі, тұлғаның құқықтары мен қоғам мүдделері арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету.

📑 ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТАЛДАУ

🔹 1-бөлім — Сауығудан кейін жаза тағайындау

Сот келесі шарттар болған жағдайда жаза тағайындай алады:

1. Тұлға қылмысты есі дұрыс күйінде жасаған;

2. Кейін психикалық бұзылу туындап, ол:

   • өз әрекеттерін түсінуді;

   • оларды басқаруды мүмкін емес еткен (ҚР ҚК 17-бабы);

3. Сауығудан кейін сот:

   • бұрын жаза тағайындалмаса — жаза тағайындауға;

   • жаза кейінге қалдырылған болса (ҚР ҚК 55-бабы) — оны орындауды қайта бастауға құқылы.

📌 Маңызды: жаза тағайындалмайды, егер:

• ескіру мерзімі өтіп кетсе (ҚР ҚК 71-бабы);

• тұлға қылмыстық жауаптылықтан босатылса (амнистия, кешірім жасау, татуласу және т.б.).

🔹 2-бөлім — Емделу уақытын есепке алу

Егер тұлға психиатриялық стационарда мәжбүрлеп емделген болса (ҚР ҚК 95-бабы), онда:

➡️ емделу мерзімі жаза мерзіміне есептеледі1 күн = 1 күн бас бостандығынан айыру немесе қамау

⚠️ Назар аударыңыз:

• стационар түрінің маңызы жоқ (жалпы, мамандандырылған немесе қарқынды);

• амбулаториялық емдеу есепке алынбайды.

⚖️ СОТ ТӘЖІРИБЕСІ

📍 Мысал (Қостанай қ., іс № 2-1043/2021):Ұрлық жасаған тұлға қылмыстан кейін «шизоаффективті бұзылыс» диагнозымен ауруханаға жатқызылған.

14 айдан кейін сауығып шыққан соң сот:

• 1 жыл бас бостандығынан айыру жазасын тағайындады;

• емделу мерзімін «күнге күн» қағидасымен есептеді;

• жазаны толық өтелген деп танып, нақты өтеуден босатты.

📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР

ҚР ҚК:

• 17-бап — есі дұрыс еместік

• 91–96-баптар — медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары

• 55-бап — жаза өтеуді кейінге қалдыру

• 71-бап — ескіру мерзімдері

ҚР ҚПК:

• 435–437-баптар — мәжбүрлеу шараларын қолдану тәртібі

• 49-бап — сауығудан кейін жазаны орындау

🌍 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СТАНДАРТТАР

🔹 Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция (5-бап):Бас бостандығынан айыру тек келесі жағдайларда мүмкін:

• заңды сот шешімі болғанда;

• қажеттілік болғанда;

• медициналық және сот бақылауы болғанда.

🔹 Еуропалық адам құқықтары соты — Rupa v. Romania (2008) ісі:Психиатриялық мекемеде белгісіз мерзімге ұстау құқықтық айқындық пен гуманизм қағидаттарын бұзады.

📌 Халықаралық стандарттарға сәйкес:

• мәжбүрлеп емдеу жаза орнын алмастырмауы тиіс;

• сауығудан кейін тұлға әділ сот талқылауына құқылы;

• еркіндікті шектеу мерзімі есепке алынуы тиіс.

🧩 ТӘЖІРИБЕЛІК МӘСЕЛЕЛЕР

❓ Сот жаза тағайындаудан бас тарта ала ма?

Иә, егер:

• ескіру мерзімі өтіп кетсе;

• қылмыстылықты жоққа шығаратын мән-жайлар болса;

• тұлға қоғамдық қауіптілік тудырмаса және жазаның мақсаттары өзекті болмаса.

❓ Есепке алу қалай жүргізіледі?

Құқықтық табиғаты бойынша:

• қамауда ұстау мерзімін есепке алу (ҚР ҚК 60-бабы);

• емдеу мекемесінде болу (ҚР ҚК 63-бабы) нормаларына ұқсас.

✅ ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК 97-бабы кепілдік функциясын атқарады және:

• емдеу мен қылмыстық жауаптылық арасындағы байланысты қамтамасыз етеді;

• екі рет бас бостандығынан айыруға жол бермейді;

• әділдік пен тепе-теңдік қағидаттарын сақтайды.

📌 Бұл норма сотқа:

• жазаны дараландыруға;

• бұрынғы шектеулерді ескеруге;

• тұлға құқықтары мен сот төрелігі мүдделері арасындағы теңгерімді сақтауға мүмкіндік береді.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы