Жазаны орындаумен қатар қолданылатын медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шаралары

📘 ЖАЛПЫ СИПАТТАМА

ҚР Қылмыстық кодексінің 98-бабы жазаны орындаумен бір мезгілде медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шараларын (МСМШ) қолдану тәртібін реттейді. Бұл норма сотталған, бірақ:

• есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылыстары бар адамдарға;
• жыныстық зорлық-зомбылыққа бейім, не жыныстық артықшылықтарының бұзылыстары бар тұлғаларға (оның ішінде химиялық кастрация тағайындалатын жағдайлар) қатысты қолданылады.

📌 Негізгі мақсаты — жазаны орындауды қамтамасыз ете отырып, рецидивтің алдын алуға және түзетуге бағытталған медициналық ықпал ету.

📑 БАБЫ БОЙЫНША ТАЛДАУ

🔹 1-бөлік — Жазаны өтеу кезінде МСМШ қолдану (ҚР ҚК 91-баптың 3 және 5-тармақтары)

🔸 ҚК 91-баптың 3-тармағы: қылмыс жасаған және есі дұрыстығын жоққа шығармайтын психикалық бұзылыстары бар адамдар.🔸 ҚК 91-баптың 5-тармағы: кәмелетке толмағандардың жыныстық тиіспеушілігіне қарсы қылмыс жасаған 18 жастан асқан адамдар.

Қолдану тәртібі:

• МСМШ (мысалы, психиатрдың амбулаториялық бақылауы, химиялық кастрация):
  • бас бостандығынан айыру орындарында;
  • немесе жаза оқшаулаумен байланысты болмаса (еркіндікті шектеу, шартты түрде соттау және т.б.) — денсаулық сақтау ұйымдарында жүргізіледі.

📌 Бұл жазаны тоқтатпай, психикалық немесе мінез-құлықтық бұзылыстарды қатар емдеуге мүмкіндік береді.

🔹 2-бөлік — ҚК 91-баптың 4-тармағы бойынша МСМШ (психоактивті заттарға тәуелділік)

🔸 ҚК 91-баптың 4-тармағы: алкогольге, есірткіге және басқа психоактивті заттарға тәуелді адамдар.

Қолдану тәртібі:

• Егер сотталған адам бас бостандығынан айыруға сотталса — емдеу жаза өтеу орындарында жүргізіледі (мысалы, ЛА-155/14, ЛА-155/18 мекемелеріндегі наркологиялық кабинеттер арқылы);
• Егер жаза оқшаулаумен байланысты болмаса (түзету жұмыстары, еркіндікті шектеу және т.б.) — емдеу амбулаториялық немесе стационарлық денсаулық сақтау ұйымдарында жүргізіледі.

📎 Емдеу түрлері мыналарды қамтуы мүмкін:

• амбулаториялық наркологиялық терапия;
• психотерапиялық және медикаментоздық курстар;
• оңалту бағдарламаларына қатысу.

🔹 3-бөлік — Психикалық жағдайы нашарлаған кезде стационарға орналастыру

«…сотталған адамның психикалық жағдайы өзгерген кезде…»

📌 Егер жағдайы нашарлап, стационарлық ем қажет болса (мысалы, жедел психоздың дамуы, агрессивті мінез-құлық):

• психиатриялық стационарға ауыстыру жүзеге асырылады;
• бұл ҚР “Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы” Заңына және ҚР ДСМ-нің нормативтік актілеріне (соның ішінде 2020 жылғы 27 желтоқсандағы № ҚР ДСМ-75/2020 бұйрығы) сәйкес жүргізіледі.

📎 Бұл Денсаулық сақтау министрлігінің жалпы ұйымдарына да, қылмыстық-атқару жүйесі жанындағы мамандандырылған психиатриялық стационарларға да қолданылады.

🔹 4-бөлік — Емделу мерзімін жаза мерзіміне есепке алу

«…жазаны өтеу мерзіміне есептеледі»

✅ Мәжбүрлеп емдеу мекемесінде (амбулаториялық немесе стационарлық) болу уақыты жаза өтеу мерзіміне есептеледі:

• 1 күн = 1 күн бас бостандығынан айыру, ҚК 97-баптың 2-бөлігіне ұқсас;
• бұл әділдік қағидатын сақтау және қосарланған жазаға жол бермеу үшін маңызды.

⚠️ Шарт: емдеу сот шешімімен мәжбүрлі түрде тағайындалған болуы тиіс, ерікті емдеу есептелмейді.

🔹 5-бөлік — Жазаны орындау кезінде МСМШ-ны тоқтату

«…жазаны орындайтын органның ұсынысы бойынша…»

📌 МСМШ-ны тоқтату:

• тек соттың шешімімен мүмкін;
• негіздері:
  • қылмыстық-атқару жүйесі мекемесінің (колонияның) ұсынысы;
  • дәрігер-психиатрлар комиссиясының (әдетте 3 және одан көп маман) қорытындысы.

📎 Іс жүргізу тәртібі: ҚК 96-бабына және ҚР ҚПК 437-бабына ұқсас.

⚖️ ТӘЖІРИБЕДЕН МЫСАЛ

№ 2-1946/2022 іс (Шымкент қ.)

Кәмелетке толмағанға қатысты азғындық әрекеттері үшін 3 жылға бас бостандығынан айыруға сотталған.Сот үкімімен қосымша медициналық сипаттағы мәжбүрлеу шарасы — химиялық кастрация тағайындалған.Емдеу жаза өтеу орнында жүргізілген.18 айдан кейін дәрігерлердің қорытындысына сәйкес медикаментоздық араласу мерзімінен бұрын тоқтатылған.Сот МСМШ-ны тоқтатып, жазаны өзгеріссіз жалғастырған.

📚 БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАР

🔸 ҚР ҚК:

• 91–97-баптар — МСМШ түрлері, негіздері және тоқтатылуы;
• 55-бап — ауруына байланысты жазаны кейінге қалдыру;
• 72-бап — МСМШ ескеріле отырып шартты түрде мерзімінен бұрын босату;
• 44-бап — пробациялық бақылау, МСМШ қолданумен қатар мүмкін.

🔸 ҚР ҚАК:

• 173–175-баптар — МСМШ-ны орындау тәртібі;
• 23-тарау — қадағалау, орындау тәртібі, мерзімдерді есептеу.

🔸 ҚР «Халық денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы» Заңы:

• мәжбүрлі психиатриялық көмекті көрсету нормалары;
• ауыстыру, шығару және комиссиялық қорытындылар тәртібі.

🌍 ХАЛЫҚАРАЛЫҚ СТАНДАРТТАР

🔹 Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық конвенция (3 және 5-баптар):

• МСМШ тек мына жағдайларда ғана жол беріледі:
  • аурудың дәлелденген болуы;
  • қоғам үшін қауіптің болуы;
  • рәсімдік кепілдіктердің сақталуы.

🔹 ДДСҰ және CPT (Азаптаулардың алдын алу комитеті) ұсынымдары:

• мәжбүрлі медициналық араласу:
  • тек заңды сот рәсімі арқылы;
  • кәсіби медициналық қорытынды негізінде;
  • ең қысқа мерзімге және қайта қарау құқығымен жүргізілуі тиіс.

✅ ҚОРЫТЫНДЫ

ҚР ҚК-нің 98-бабы — психикалық бұзылыстар мен қылмыстық жауаптылықтың қатар жүруіне құқықтық тұрғыдан икемді әрі ізгілікті жауап беретін маңызды норма. Ол:

• емдеудің жазаны тоқтатпай үздіксіз жүргізілуін қамтамасыз етеді;
• қоғамды қорғау мен жеке адамның құқықтары арасындағы тепе-теңдікті сақтайды;
• психикалық және девиантты мінез-құлқы бар адамдар арасында рецидив қаупін төмендетеді.

Назар аударыңыз!  

«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.  

Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.    

Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы  Заң компаниясы