Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 147-бабына түсініктеме. Қамауда ұстау

• 1. Бұлтартпау шарасы ретінде қамауда ұстау тек судьяның санкциясымен және заңда бес жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмысты жасағаны үшін күдікті, айыпталушы, сотталушы адамға қатысты ғана, өзге де неғұрлым жеңіл бұлтартпау шараларын қолдану мүмкін болмаған кезде қолданылады. Ерекше жағдайларда бұл бұлтартпау шарасы заңда бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жаза көзделген қылмысты жасағаны үшін күдікті, айыпталушы, сотталушы адамға қатысты мынадай жағдайларда қолданылуы мүмкін:
• 1) оның Қазақстан Республикасының аумағында тұрақты тұрғылықты жері болмаса;
• 2) оның жеке басы анықталмаса;
• 3) ол бұрын таңдалған бұлтартпау шарасын немесе процестік мәжбүрлеу шарасын бұзса;
• 4) ол қылмыстық қудалау органдарынан немесе соттан жасырынуға әрекет жасаса не жасырынса;
• 5) ол ұйымдасқан топтың немесе қылмыстық қоғамдастықтың (қылмыстық ұйымның) құрамында қылмыс жасады деп күдік келтірілсе;
• 6) оның бұрын жасаған ауыр немесе аса ауыр қылмысы үшін соттылығы болса;
• 7) оның қылмыстық әрекетін жалғастырып жүргені туралы деректер болса.
• 1-1. Осы баптың бірінші бөлігінің 1) тармағында көзделген мән-жай бұлтартпау шарасы ретінде қамауда ұстауды таңдаудың жалғыз негізі бола алмайды.
• 2. Бұлтартпау шарасы ретінде қамауда ұстауды таңдау қажет болған кезде сотқа осы бұлтартпау шарасын қолдануға санкция беру туралы өтінішхат қозғау туралы қаулыны сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам осы Кодекстің 140-бабына сәйкес шығарады. Қаулыға өтінішхаттың негізділігін растайтын қылмыстық іс материалдарының куәландырылған көшірмелері қоса беріледі.
• Сотқа қамауда ұстауға санкция беру туралы өтінішхат қозғау жөніндегі қаулыда сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адам осы бұлтартпау шарасын таңдаудың себептерін және неғұрлым жеңіл бұлтартпау шараларын қолданудың мүмкін еместігін негіздеуге міндетті.
• Қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдік бойынша адамды осы Кодекстің 131-бабында көзделген тәртіппен ұстау мерзімі ішінде прокурор өтінішхаттың негізділігін растайтын қылмыстық іс материалдарымен танысуға және күдіктіні ол ұсталып отырған жерде жауап алуға құқылы.
• 3. Прокурор сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның өтінішхатын зерделеу нәтижелері бойынша өтінішхатпен келіседі не оны қолдаудан дәлелді қаулымен бас тартады және (немесе) өзге бұлтартпау шарасын таңдау туралы мәселені шешеді. Қаулының көшірмесі мүдделі адамдарға жіберіледі.
• 4. Прокурор ұстау мерзімінің аяқталуына кемінде сегіз сағат қалғанда қамауда ұстауға санкция беру туралы өтінішхат қозғау жөніндегі қаулыны оған өтінішхаттың негізділігін растайтын қылмыстық іс материалдарының көшірмелерін қоса тіркеп, тергеу судьясына ұсынуға міндетті.
•  
• 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI ҚР Заңымен алып тасталды (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі).
•  
• Ескерту. 147-бапқа өзгерістер енгізілді: 2014 жылғы 7 қарашадағы № 248-V ҚР Заңымен (2015 жылғы 1 қаңтардан бастап қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 3 шілдедегі № 84-VI ҚР Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2017 жылғы 21 желтоқсандағы № 118-VI ҚР Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2018 жылғы 12 шілдедегі № 180-VI ҚР Заңымен (алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік он күн өткен соң қолданысқа енгізіледі); 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI ҚР Заңымен (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).

Қамауда ұстау бұлтартпау шараларының тізбесінде ҚПК-нің 137-бабы бірінші бөлігінің 7-тармағында соңғы болып көрсетілген, яғни бұл бұлтартпау шарасы күдіктіге, айыпталушыға, сотталушыға қатысты қолданылуы мүмкін шаралардың ішіндегі ең қатаңы болып табылады.

Қамауда ұстауды таңдау сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бүкіл кезеңінде, істі сотта тыңдауға дайындау барысында және басты сот талқылауы кезінде жол беріледі. Қамауда ұстау туралы мәселе алғаш рет адамды ҚПК-нің 128, 131-баптарының тәртібімен күдікті ретінде ұстауға байланысты туындайды.

Әрине, осы бұлтартпау шарасын таңдамас бұрын Қылмыстық кодекспен мұқият танысып, қылмыс субъектісі жасаған әрекет үшін көзделген санкция ҚПК-нің 147-бабының 1-бөлігінің талаптарына сәйкес келетінін, яғни бес жылдан астам мерзімге бас бостандығынан айыру түріндегі жазаны қамтитынын анықтау қажет. Қылмыстық жазаның өзге түрлері заң бойынша қамауда ұстауды қолдануға негіз бола алмайды.

Заң осы бұлжымас шартты бекіте отырып, белгілі бір мән-жайлар болған кезде, жасалған қылмыс үшін жаза бес жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыруды көздеген жағдайда да қамауда ұстауды таңдауға мүмкіндік береді, бұл ретте бас бостандығынан айырудың төменгі шегі белгіленбейді.

Заңда жазасы бес жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айыруды көздейтін қылмыс үшін адамды қамауда ұстауға мүмкіндік беретін барлығы жеті мән-жай бекітілген (ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 1–7-тармақтары).

Осы мән-жайларды қарастырайық.

ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 1-тармағының қағидалары қылмыстық құқық бұзушылық субъектісінің Қазақстан Республикасының аумағында тұрғылықты жері болмаған жағдайларға қолданылады. Әңгіме, негізінен, шетелдіктер, азаматтығы жоқ адамдар және іс материалдары бойынша басқа мемлекетте тұрақты тұратын Қазақстан Республикасының азаматтары туралы болып отыр. Алайда ҚПК бұл мән-жайды қамауда ұстауды қолдануға сөзсіз негіз болатын жалғыз әрі шешуші жағдай дәрежесіне көтермейді (ҚПК-нің 147-бабының 1-1-бөлігі).

ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 2-тармағының қағидалары іс бойынша іс жүргізу барысында қабылданған шаралардың нәтижесінде жеке басы анықталмаған, яғни әртүрлі себептермен жеке басын куәландыратын құжаттары жоқ адамдарға қатысты қолданылады.

ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 3-тармағының қағидалары іс бойынша бұрын белгілі бір бұлтартпау шарасы не процестік мәжбүрлеу шарасы (келу туралы міндеттеме, жақындауға тыйым салу) қолданылған және өздеріне жүктелген міндеттемелерді қасақана бұзған адамдарға қатысты қолданылады.

ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 4-тармағының қағидалары қылмыстық іс материалдарына, оның ішінде сот тоқтата тұрған немесе сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында іс жүргізу тоқтатылған істердің материалдарына, жедел-іздестіру, қарсы барлау қызметінің және жасырын тергеу әрекеттерінің материалдарына, адамды іздестіру жариялау фактісіне, оның ішінде халықаралық іздестіруге және т.б. негізделеді.

ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 5-тармағының қағидалары іс материалдарында адамның ұйымдасқан топтың, қылмыстық ұйымның, қылмыстық қоғамдастықтың, трансұлттық ұйымдасқан топтың, трансұлттық қылмыстық ұйымның, трансұлттық қылмыстық қоғамдастықтың, террористік топтың, экстремистік топтың, банданың немесе заңсыз әскерилендірілген құралымның құрамында қылмыс жасағаны туралы негізделген күдіктердің болуымен байланысты (ҚК-нің 31-бабының 3-бөлігі «Топ болып жасалған қылмыстық құқық бұзушылықтар үшін қылмыстық жауаптылық»).

ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 6-тармағының қағидалары адамның бұрын ауыр немесе аса ауыр қылмыс жасағанын және сол үшін сотталғанын сипаттайды. Бұл мән-жай Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті мен оның аумақтық басқармаларының есептері бойынша соттылығының бар-жоғы туралы мәліметтерді беру жөніндегі анықтамалармен расталады (Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2017 жылғы 18 мамырдағы № 49 «Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының Құқықтық статистика және арнайы есепке алу жөніндегі комитеті және оның аумақтық басқармалары көрсететін мемлекеттік қызметтердің регламенттерін бекіту туралы» бұйрығын; Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының 2015 жылғы 27 шілдедегі № 95 «Мемлекеттік көрсетілетін қызметтер стандарттарын бекіту туралы» бұйрығын қараңыз).

ҚПК-нің 147-бабы бірінші бөлігінің 7-тармағының қағидалары іс материалдарында жедел-іздестіру, қарсы барлау іс-шараларын, тергеу немесе жасырын тергеу әрекеттерін жүргізу барысында алынған, адамның бостандықта жүріп қылмыстық құқық бұзушылықтар жасауды жалғастырып жүргенін көрсететін негізделген деректер болған кезде қолданылады.

Негізінде, қамауда ұстауды таңдау рәсімі осы мәселенің қаралуының әртүрлі сатыларын қамтиды. Бұл әбден орынды, өйткені қамауда ұстау арқылы адамның бостандыққа деген конституциялық құқығы едәуір шектеледі, сондықтан осы бұлтартпау шарасының заңсыз әрі негізсіз таңдалуына жол бермеу өте маңызды.

Біріншіден. Қамауда ұстауды таңдау қылмыстық іс материалдарынан туындауға және тиісті дәлелдемелердің жиынтығымен расталуға тиіс.

Екіншіден. Қылмыстық істе күдікті, айыпталушы, сотталушы нақты айқындалуға тиіс. Бұл мән-жай ҚПК-нің 64-бабының 1-бөлігінде, 65-бабының 1-бөлігінде, 140-бабының 1-бөлігінде, 305-бабының 1-бөлігінде көрсетілген құжаттармен расталуға тиіс. Бұл реттегі бірінші құжат күдіктінің әрекетін саралау туралы қаулы болып табылады, өйткені заң, жоғарыда атап өткеніміздей, күдіктіге қатысты кез келген бұлтартпау шарасын тек осындай қаулы шығарылғаннан кейін ғана қолдануға жол береді (ҚПК-нің 140-бабының 2-бөлігі), күдікті ұсталып, содан кейін оның әрекетін саралау туралы қаулы шығарылғанға дейін қамауға алынатын жағдайларды қоспағанда (ҚПК-нің 139-бабы).

Үшіншіден. Іс материалдарын зерделеп, қылмыстық істе қамауда ұстауды таңдаудың шарттарын, негіздері мен уәждерін сипаттайтын материалдар бар деген қорытындыға келгеннен кейін тергеуші осы мән-жайларды, сондай-ақ дәл осы бұлтартпау шарасын таңдауға мүмкіндік беретін өзге де мән-жайларды көрсете отырып және неғұрлым жеңіл бұлтартпау шараларын қолданудың мүмкін еместігінің себептерін келтіре отырып, сот алдында осы бұлтартпау шарасын қолдануға санкция беру туралы өтінішхат қозғау жөнінде дәлелді қаулы шығарады (ҚПК-нің 147-бабының 2-бөлігі).

Төртіншіден. Жоғарыда аталған әрекеттерді орындағаннан кейін тергеуші прокурорға мынадай құжаттарды жолдайды: сот алдында өтінішхат қозғау туралы қаулыны, қылмыстық істің куәландырылған көшірмесін (ҚПК-нің 147-бабының 2-бөлігі).

Бесіншіден. Адамның ұсталып қалуы мүмкін екендігіне байланысты материалдар прокурорға алдын ала, бірақ тиісті ұстау мерзімдерінің шегінде, оның қылмыстық іс материалдарымен танысуына және қажет болған жағдайда күдіктіден жауап алуына мүмкіндік беретіндей етіп жолдануға тиіс (ҚПК-нің 147-бабының 2-бөлігі).

Алтыншыдан. Жоғарыда көрсетілген материалдарды алғаннан кейін прокурор заң бойынша жеткілікті уақытқа ие бола отырып, оларды мұқият зерделеуге міндетті (ҚПК-нің 147-бабының 3-бөлігі).

Жетіншіден. Заңдылық және жеке адамның құқықтарын сақтау қағидаттарын қамтамасыз ету прокурордың іс материалдарымен танысу кезеңінде күдіктіден қылмысқа байланысты және қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын таңдау кезінде ескерілетін мән-жайлар бойынша қосымша жауап алуға құқылы, бірақ міндетті емес екендігімен түсіндіріледі (ҚПК-нің 147-бабының 2–3-бөліктері). Біздің ойымызша, прокурор тергеушінің сот алдында осы бұлтартпау шарасын қолдануға санкция беру туралы өтінішхат қозғау жөніндегі қаулысы бойынша шешім қабылдағанға дейін мұндай жауап алуды барлық жағдайда жүргізуге тиіс. Бұл күдіктіден жауап алу арқылы прокурордың («терең бойлап») қылмыстық істің мән-жайларымен танысуы және сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында осы қылмыстық іс бойынша дұрыс қадағалау бағытын қалыптастыруы үшін де маңызды.

Сегізіншіден. Ұсынылған іс материалдарын зерделеу қорытындылары бойынша прокурор заңда көзделген үш шешімнің бірін қабылдауға құқылы:

а) шарттар, негіздер мен уәждер болған кезде, қылмыстың сипаты мен күдіктінің жеке басын ескере отырып, тергеушінің өтінішхатын қолдап, материалдарды тергеу судьясына жолдай алады;

б) керісінше, егер істе қамауда ұстауды таңдаудың шарттары, негіздері, уәждері мен қажеттілігін растайтын өзге де мән-жайлар дәлелденбесе, тергеушінің өтінішхатын қолдаудан бас тартады және күдіктіні қамаудан босатады және (немесе) өзге бұлтартпау шарасын таңдау туралы мәселені шешеді;

в) егер прокурор іс материалдарын зерделей отырып, күдіктің дәлелді екенін және адамға қатысты оның әрекетін саралау туралы қаулының негізді түрде шығарылғанын немесе оны қамауда ұстау қажеттілігін көрсететін ерекше мән-жайлардың шын мәнінде бар екенін растайтын дәлелдемелерді таппаса, тергеушінің өтінішхатын қолдаудан бас тартады және күдіктіні қамаудан босатады.

Тоғызыншыдан. Прокурорлық зерделеу қорытындылары барлық жағдайда мынадай тәртіппен ресімделеді:

а) сот алдында қамауда ұстауды қолдануға санкция беру туралы өтінішхатты қолдаған жағдайда прокурордың келісімі түріндегі шешімі өтінішхат қозғау туралы қаулының кіріспе бөлігіндегі оның қол қоюымен куәландырылады;

б) ҚПК-нің 147-бабының 3-бөлігіне сәйкес өтінішхатты қолдаудан бас тарту туралы шешім қабылдаған кезде прокурор дәлелді қаулы шығарады және оны орындау үшін тергеушіге, ұсталған адамдарды ұстау орнының басшысына жолдайды;

в) өтінішхатты қолдаудан бас тартқан жағдайда прокурор қамауда ұстаудың орнына өзге бұлтартпау шарасын таңдау туралы мәселені шешуге құқылы (ҚПК-нің 147-бабының 3-бөлігі), мысалы, үйқамақты, кепілді таңдау үшін материалдар дайындау туралы нұсқау беруге немесе бас бостандығынан айыруға байланысты емес бұлтартпау шарасын қолдануға құқылы.

Прокурордың қаулысына шағым жасау тәртібі ҚПК-нің 106-бабымен реттеледі.

Прокурормен келісілген материалдарды тергеу судьясына жолдауды заңның мәні бойынша тікелей прокурор жүзеге асырады. Мұны ол тиісті ұстау мерзімінің аяқталуына сегіз сағат қалғанға дейін орындауға міндетті. Бұдан басқа, ол күдіктіні, оның қорғаушысын, заңды өкілін, жәбірленушіні, оның өкілін осы мәселе бойынша қабылдаған кез келген шешімінің сипаты туралы хабардар етуге міндетті (ҚПК-нің 147-бабының 3-бөлігі).

Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекішұлы Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің еңбек сіңірген қызметкері.

Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар