Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 101-бабына түсініктеме. Ұсталған немесе қамауда отырған адамдардың шағымдарын жолдау тәртібі
1. Алдын ала қамау орындарының әкімшілігі қылмыстық құқық бұзушылық жасады деген күдікпен ұсталған немесе бұлтартпау шарасы ретінде қамауда отырған адамдардың қылмыстық процесті жүргізетін органға жолдаған шағымдарын оған дереу беруге міндетті.
2. Ұсталған немесе қамауда отырған адамдардың азаптауларға және қатыгез, адамгершілікке жатпайтын немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын басқа да қарым-қатынас түрлеріне, сондай-ақ тергеушінің, анықтаушының, анықтау органының бастығының әрекеттері мен шешімдеріне қатысты шағымдарын қамау орындарының әкімшілігі дереу прокурорға, ал прокурордың әрекеттері мен шешімдеріне қатысты шағымдарды жоғары тұрған прокурорға беруге міндетті. Өзге шағымдарды қамау орындарының әкімшілігі олар келіп түскен кезден бастап жиырма төрт сағаттан кешіктірмей іс жүргізуінде іс жатқан адамға немесе органға береді.
ҚПК-нің 101-бабының 1-бөлігінің нормалары ұсталған немесе қамауда отырған адамдардың (бұлар әлі сотталмаған адамдар) заңды құқықтары мен мүдделерін тиімді қорғау тұрғысынан ерекше осал санаттағы адамдар ретінде олардың шағымдарын қарау тәртібін реттейді. Мұндай шағымдарды беруге жауапты тұлға алдын ала қамау орындарының әкімшілігі болып табылады.
Негізінен, ұсталған, қамауда отырған адамдардың шағымдарын беру тәртібі 1999 жылғы 30 наурыздағы «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде, арнаулы үй-жайларда ұстау тәртібі мен шарттары туралы» Заңның 19-бабының 3-тармағымен және 20-бабымен реттеледі және мынадай қағидаларға негізделеді.
Күдіктілер мен айыпталушылардың мемлекеттік органдарға, жергілікті өзін-өзі басқару органдарына, қоғамдық бірлестіктерге және бұқаралық ақпарат құралдарына жолдаған ұсыныстары, өтініштері мен шағымдары қамауда ұстау орнының әкімшілігі арқылы жіберіледі. Прокурорға және сотқа жолданған ұсыныстар, өтініштер мен шағымдар цензураға жатпайды және адресатқа мөрленген түрде дереу жіберіледі. Мемлекеттік органдарға жолданған ұсыныстар, өтініштер мен шағымдар қамауда ұстау орнының әкімшілігі тарапынан қаралуға және олар берілген кезден бастап жиырма төрт сағаттан кешіктірілмей жіберілуге тиіс. Қылмыстық іс бойынша ақиқатты анықтауға кедергі келтіруі немесе қылмыс жасауға ықпал етуі мүмкін мәліметтерді қамтитын, құпия жазумен, шифрмен орындалған, мемлекеттік немесе заңмен қорғалатын өзге де құпияны қамтитын хаттар адресатқа жіберілмейді, күдіктілер мен айыпталушыларға табыс етілмейді және қылмыстық іс жүргізіліп жатқан адамға немесе органға беріледі. Соттың, анықтаушының, анықтау органының бастығының, тергеушінің немесе прокурордың әрекеттері мен шешімдеріне қатысты шағымдар дереу жіберіледі. Ұсыныстарға, өтініштер мен шағымдарға берілген жауаптар күдіктілер мен айыпталушыларға қолхат арқылы жарияланады және олардың жеке істеріне қоса тіркеледі. Күдіктілер мен айыпталушыларды олардың құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуына байланысты ұсыныстармен, өтініштермен немесе шағымдармен жүгінгені үшін қандай да бір нысанда қудалауға жол берілмейді. Мұндай қудалауға кінәлі қамауда ұстау орындарының лауазымды адамдары Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес жауаптылықта болады.
3\. ҚПК-нің 101-бабының 2-бөлігінде азаптау фактілері және тергеуіндегі адамға қатысты заңсыз қарым-қатынастың өзге де нысандары, сондай-ақ қылмыстық қудалау органдары лауазымды адамдары мен прокурордың әрекеттері және шешімдеріне қатысты шағымдарды беру ерекшеліктері жөніндегі талаптарды нақтылайтын маңызды ережелер қамтылған. Біріншіден, аталған шағымдардың барлық түрлері сотқа дейінгі тергеп-тексеруді қадағалауды жүзеге асыратын прокуратура органының басшысына беріледі (ҚПК-нің 193-бабы 2-бөлігінің 6-тармағы). Екіншіден, прокурордың (процестік прокурордың) әрекеттері мен шешімдеріне қатысты шағымдар оған қатысты жоғары тұрған прокурорға беріледі. Үшіншіден, қалған шағымдар «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде, арнаулы үй-жайларда ұстау тәртібі мен шарттары туралы» Заңның 20-бабында белгіленген мерзімдерде шағым беріліп отырған қылмыстық іс жүргізіліп жатқан лауазымды адамға немесе органға беріледі.
4\. ҚПК-нің 101-бабының 2-бөлігінің нормаларын дұрыс қолдану бөлігінде принципті ережелер 2009 жылғы 28 желтоқсандағы № 7 «Адамның жеке бас бостандығы мен қадір-қасиетіне қол сұғылмауын сақтау, азаптауларға, зорлық-зомбылыққа, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынас пен жазалау түрлеріне қарсы іс-қимыл мәселелері бойынша қылмыстық және қылмыстық-процестік заңнама нормаларын қолдану туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысында да қамтылған. Атап айтқанда, азаптауларды, зорлық-зомбылықты, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасты қолдану туралы шағымды прокурор Сотқа дейінгі тергеп-тексерулердің бірыңғай тізілімінде тіркейді және сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыру үшін материалды береді (11-тармақ). Азаптауларды, зорлық-зомбылықты, басқа да қатыгез немесе адамның қадір-қасиетін қорлайтын қарым-қатынасты қолдану туралы шағым сот отырысында мәлімделген жағдайларда, сот оны дереу қарау үшін заңда көзделген шараларды қабылдауға міндетті. Егер шағымды тексеру үшін соттың құзыретіне кірмейтін шараларды жүзеге асыру немесе сотқа дейінгі іс жүргізу қажет болса, сот қаулы шығарады, онда прокурорға тиісті тексеру жүргізуді және тексеру материалдарын сотқа ұсыну мерзімін көрсетуді жүктейді. Тексеруді жүзеге асыру және заңсыз әрекеттер жасаған адамдарды жауаптылыққа тарту іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға әкеп соқпайды. Сот шағымдарды тексеру материалдарын және олар бойынша прокурор қабылдаған процестік шешімдерді сот отырысында зерттеуге және негіздер болған кезде дәлелдемелерді жол берілмейтін деп тану мәселесін шешуге міндетті. Шағымдарды тексеру материалдары және олар бойынша қабылданған процестік шешімдер іске қоса тіркеледі (13-тармақ).
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Марат Чекишевич Қоғамов, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
