Қылмыстық жауаптылықтан белсенді түрде өкініш білдіруге байланысты босату
65-бапқа арналған тереңдетілген және құрылымдалған заңи түсіндірме
🔷 1. Белсенді түрде өкініш білдіру институтының құқықтық табиғаты
Белсенді түрде өкініш білдіру — бұл қылмыстық құқықбұзушылық жасаған адамның мынадай әрекеттері болған жағдайда оны қылмыстық жауаптылықтан босатуға мүмкіндік беретін құқықтық тетік:
· қылмысты ашуға және тергеуге белсенді түрде жәрдемдесу;· өз еркімен кінәсін мойындап келу;· келтірілген зиянды өтеу.
📌 Бұл институт қылмыстық саясатты ізгілендіруге, кінәні мойындауды ынталандыруға және жаза қолданудың орнына өзге де құқықтық ықпал ету шараларын қолдану мүмкін болған жағдайларда репрессивтік шараларды қысқартуға бағытталған.
🔷 2. ҚР ҚК 65-бабының 1-бөлігіне түсіндірме
«Қылмыстық теріс қылық жасаған не алғаш рет қылмыс жасаған адам босатылуы мүмкін…»
🔹 Қолдану шарттары:
1. Құқықбұзушылық санаты:
o қылмыстық теріс қылық;o алғаш рет жасалған қылмыс.
2. Белсенді түрде өкініш білдіру нысандары:
o өз еркімен келу (уәкілетті органдарға дербес хабарлау);o қылмысты ашуға жәрдемдесу (айғақтар беру, тергеуге көмек көрсету);o зиянды өтеу (материалдық шығынды өтеу, кешірім сұрау, жәбірленушімен татуласу).
3. Кінәлінің жеке басын ескеру:
o қылмысқа дейінгі және кейінгі мінез-құлқы;o тұрақты тұрғылықты жерінің, жұмысының болуы;o жасалған ісіне шынайы өкініш білдіруі.
📌 Әдетте бұл институт сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында қолданылады, алайда сыбайлас жемқорлық қылмыстары бойынша шешімді тек сот қабылдайды.
🔹 Сыбайлас жемқорлыққа қатысты арнайы ереже
«Алғаш рет сыбайлас жемқорлық қылмысын жасаған адам … тек соттың шешімімен босатылуы мүмкін».
📌 Бұл ерекшелік сыбайлас жемқорлық істерінде жауаптылықтан босатуды қолдануды қатаң бақылауға алып, сотқа дейінгі сатыдағы теріс пайдаланушылықты болдырмауға бағытталған.
Сот практикасының мысалы:
Алғаш рет 50 АЕК мөлшерінде пара берген тұлға (ҚР ҚК 367-бабы 1-бөлігі) өз еркімен келіп, тергеумен белсенді ынтымақтастық танытты, соманы қайтарды және пара алушыға қатысты айғақ берді. Сот оны белсенді түрде өкініш білдіруіне байланысты қылмыстық жауаптылықтан босату туралы қаулы шығарды.
🔷 3. ҚР ҚК 65-бабының 2-бөлігіне түсіндірме — Ерекшеліктер
🔹 Белсенді түрде өкініш білдіру қолданылмайтын жағдайлар:
| Қылмыс түрі | ҚР ҚК баптарының мысалдары |
|---|---|
| Террористік | 255, 256-баптар |
| Экстремистік | 174-бап |
| Ұйымдасқан қылмыстық топ құрамында жасалған | 262, 263-баптар |
| Кәмелетке толмағандардың жыныстық қол сұғылмаушылығына қарсы | 121-1, 122, 123 және т.б. |
| Азаптау | 146-бап |
| Адамға қарсы ауыр және аса ауыр қылмыстар | 99, 106, 120, 107 және т.б. |
🔸 Бұл шектеулер аталған әрекеттердің ерекше қоғамдық қауіптілігімен түсіндіріледі, өйткені мұндай жағдайларда жазасыз босату әділеттілік пен жәбірленушілерді қорғау мүдделеріне қайшы келуі мүмкін.
🔹 Ерекшеліктен туындайтын ерекшелік (кәмелетке толмағандарға қатысты)
«Аталған шектеу кәмелетке толмағандарға қолданылмайды…»
🔹 14 пен 18 жас аралығындағы тұлға басқа кәмелетке толмағанға қатысты жыныстық қол сұғылмаушылыққа қарсы қылмыс жасаған жағдайда, белсенді түрде өкініш білдірсе, қылмыстық жауаптылықтан босатылуы мүмкін.
📌 Бұл — жасөспірімдердің психологиялық ерекшеліктерін, қателесу мүмкіндігін және жазалаудан гөрі тәрбиелік шараларға мұқтаждығын ескеретін ізгілікке негізделген көзқарас.
🔷 4. Сот практикасы
✅ Оң мысал:
Тұлға алғаш рет 20 АЕК мөлшеріндегі мүлікті ұрлаған. Өз еркімен келіп, мүлікті қайтарды, кешірім сұрады. Қылмыстық іс белсенді түрде өкініш білдіруіне байланысты тоқтатылды.
❌ Қолданудан бас тарту:
ҚР ҚК 107-бабы бойынша (денсаулыққа қасақана орташа ауырлықтағы зиян келтіру) айыпталған адам 65-бапты қолдануды сұрады. Сот бас тартты, себебі бұл — адамға қарсы ауыр қылмыс, оған аталған норма қолданылмайды.
🔷 5. Байланысты құқықтық нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР ҚК 9-бабы | ҚР аумағынан тыс қылмыстық заңды қолдану |
| ҚР ҚК 9-1, 65-1-баптары | Жәбірленушімен татуласуға байланысты босату |
| ҚР ҚК 67-бабы | Маңыздылығы аз әрекетке байланысты істі тоқтату |
| ҚР ҚПК 35-бабы | Қылмыстық істі тоқтатудың негіздері |
| «Пробация туралы» заң | Босатылған тұлғаларға қолдану мүмкіндіктері |
🔷 6. Халықаралық стандарттар
🔹 БҰҰ-ның Токио ережелері (бас бостандығынан айыруға байланысты емес шаралар туралы):
· белсенді түрде өкініш білдіруді жазаға балама ретінде таниды;· өз еркімен мойындауды және әділ сотқа жәрдемдесуді ынталандыруды ұсынады.
🔹 Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт, 14-бап:
· тұлғаның әділ қаралу құқығын және жеңілдететін мән-жайларды ескеруді көздейді.
🔹 Еуропалық адам құқықтары соты, Scoppola v. Italy (2012):
→ белсенді түрде өкініш білдіру адал әрі нақты болған жағдайда, қылмыстық жауаптылықтан босатуға немесе жазаны жеңілдетуге негіз бола алады.
🔷 7. Қорытынды
ҚР ҚК 65-бабы — қылмыстық жауаптылықты сотқа дейінгі және сот сатысында саралаудың негізгі тетігі болып табылады және мына қағидаттарға негізделген:
✅ кінәні өз еркімен мойындау;✅ келтірілген зиянды өтеу;✅ құқық қорғау органдарымен ынтымақтастық.
🔹 Бұл норма қылмыстық жүктемені азайтуға, әділет жүйесіне деген сенімді нығайтуға және әсіресе алғаш рет қателескендер мен кәмелетке толмағандарға қатысты жазалаудан гөрі тәрбиелік ықпал етуге мүмкіндік береді.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
