Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 72-бабына түсініктеме. Жеке айыптаушы
- 1. Жеке айыптаушы деп жеке айыптау ісі бойынша сотқа шағым берген және сотта айыптауды қолдайтын адам, сондай-ақ жария және жекеше-жариялы айыптау істері бойынша мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда сотта айыптауды өз бетінше қолдайтын жәбірленуші танылады.
- 2. Жәбірленуші кәмелетке толмаған немесе әрекетке қабілетсіз болған жағдайда, өтінішхат, өтініш білдірген немесе шағым берген оның заңды өкілі жеке айыптаушы болып есептеледі.
- 3. Жеке айыптаушы жәбірленушінің барлық құқықтарын пайдаланады және барлық міндеттерін атқарады, сондай-ақ осы Кодекстің 411-бабының үшінші және бесінші бөліктерінде көзделген құқықтарға ие болады.
- 4. Жеке айыптаушы өзіне тиесілі құқықтарды пайдаланады және өзіне жүктелген міндеттерді жеке өзі немесе құқықтар мен міндеттердің сипатына сәйкес келсе, өкілі арқылы жүзеге асырады.
ҚПК-нің 72-бабының 1-бөлігінде қылмыстық процесте жеке айыптаушының қатысуының екі нысаны ажыратылған: жеке қудалау және айыптау істері бойынша (ҚПК-нің 32-бабының 1—2-бөліктері, 407—413-баптары) не жария және жекеше-жариялы қудалау және айыптау істері бойынша (ҚПК-нің 32-бабының 3, 6-бөліктері, 23-бабының 9-бөлігі, 337-бабының 7-бөлігі). Осылайша, бірінші жағдайда сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізілмейді, прокурордың қатысуы заңда көзделмеген және мұндай істер бойынша прокурорлық қадағалау жүзеге асырылмайды. Жеке айыптаушы айыптауды сотта өзі немесе өкілінің қатысуымен ұсынады және қолдайды. Жеке айыптау істері бойынша тергеу судьясының қатысуы да көзделмеген. Екінші жағдайда тиісті нысан бойынша сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүргізіледі, прокурорлық қадағалау жүзеге асырылады, ал негіздер болған кезде тергеу судьясының қатысуы көзделеді. Прокурордың сотқа қатысуы мемлекеттік айыптауды қолдаудан көрінеді. Мемлекеттік айыптаушы айыптаудан бас тартқан жағдайда жария және жекеше-жариялы айыптау істері бойынша жәбірленуші сотта айыптауды өз бетінше немесе өкілінің қатысуымен одан әрі қолдауға құқылы.
Жеке айыптаушы, әдетте, бір мезгілде қылмыстық құқық бұзушылықтан жәбірленуші және азаматтық талап қоюшы болып табылады, ол жеке қудалау және айыптау жөніндегі қылмыстық іс бойынша өз құқықтары мен мүдделерін дербес қорғайды (ҚПК-нің 32-бабы). Адам жеке айыптаушы және осы істер бойынша жәбірленуші мәртебесіне сот шағымды өз іс жүргізуіне қабылдаған кезден бастап ие болады (қаулы шығарылады). Жеке айыптаушыға құқықтарын түсіндіру туралы судья хаттама жасайды, оған судья мен шағым берген адам қол қояды (ҚПК-нің 408-бабының 6-бөлігі). Жеке айыптаушыға жәбірленуші және азаматтық талап қоюшы мәртебесі тиісінше іс бойынша судьяның жекелеген қаулыларымен беріледі.
Сонымен бірге жеке айыптау ісі бойынша жеке айыптаушының өкілі, мысалы, адвокаты болуға құқығы бар (ҚПК-нің 72-бабының 4-бөлігі, 76-бап). Жеке айыптаушының өкілі жеке айыптау ісі бойынша процеске жеке айыптаушымен қатар немесе оның орнына қатысады. Жеке қудалау және айыптау туралы шағымды жәбірленушінің өкілі оның хабардар етуімен (жеке немесе заңды тұлғаның) берген жағдайда, осы процеске қатысушы адам іс бойынша жеке айыптаушы болып табылады.
Жәбірленуші сотқа шағым бергеннен кейін қайтыс болған жағдайда, егер олар қылмыстық істі оны ақтау мақсатында қарауды талап етсе, жеке айыптаушының өкілеттіктері оның жақын туыстарына өтеді. Егер жәбірленушінің қайтыс болуы сотқа шағым бергенге дейін орын алса, оның туыстарының арызы негізінде істі бастау мүмкін емес, өйткені оларға қылмыстық қудалауда құқықтық мирасқорлық көзделмеген. Мұндай жағдайда прокурор ҚПК-нің 32-бабының 4-бөлігі негізінде, егер іс-әрекет дәрменсіз немесе тәуелді жағдайдағы не басқа да себептер бойынша өзіне тиесілі құқықтарды өз бетінше пайдалана алмайтын адамның мүдделеріне қатысты болса, жәбірленушінің шағымы болмаған кезде де сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауға құқылы. Бұл ретте прокурор жеке айыптаушы бола алмайды, өйткені оның іске қатысуымен жеке айыптау қылмыстық ісі жария айыптау ісіне ауысады, алайда анықтау нысанында немесе хаттамалық нысанда (ҚПК-нің 189-бабының 3-бөлігі) стандартты сотқа дейінгі тергеп-тексеруді бастауды жүзеге асыруға құқылы.
Жеке айыптау істері бойынша жәбірленуші сотқа шағым бергенге дейін қайтыс болған жағдайда, оның туыстарының арызы негізінде іс қозғалмайды, өйткені оларға қылмыстық қудалауда құқықтық мирасқорлық көзделмеген. Ал жеке айыптау ісі қозғалғаннан кейін, бірақ оны сотта қарағанға дейін сотталушы қайтыс болған жағдайда, оның жақын туыстары істі оны ақтау мақсатында қарауды талап ететін жағдайларды қоспағанда, іс тоқтатылуға жатады (2006 жылғы 25 желтоқсандағы № 13 «Жеке айыптау істері бойынша сот практикасы туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысының 16-тармағы).
Жәбірленуші кәмелетке толмаған (оның ішінде жас бала) немесе әрекетке қабілетсіз (толық немесе шектеулі түрде) болған жағдайда, жеке қудалау және айыптау ісі бойынша шағымды оның заңды өкілдері береді, олар шағымды сот өз іс жүргізуіне қабылдаған кезден бастап жеке айыптаушылар болып танылады, тиісті шектерде жәбірленушінің құқықтарын пайдаланады және міндеттерін атқарады (ҚПК-нің 72-бабының 2-бөлігі, 76-бабының 2, 3-бөліктері).
Қылмыстан жәбірленген заңды тұлғаның (мүліктік зиян келтірілген) құқықтары мен міндеттерін жеке айыптаушы ретінде оның өкілі жүзеге асырады. Заңды тұлғаның өкілі заңды тұлғаның сенімхаты негізінде жеке қудалау және айыптау тәртібімен жасалған қылмыстық құқық бұзушылық туралы шағым беруге де құқылы (ҚПК-нің 71-бабының 12-бөлігі, 76-бап, ҚР Азаматтық процестік кодексінің 62-бабы).
Жеке қудалау және айыптау істерінен айырмашылығы, жекеше-жариялы және жариялы қудалау және айыптау істері бойынша жеке айыптаушы прокурор басты сот талқылауында (сот тергеуі немесе сот жарыссөздері барысында) айыптаудан бас тартқан жағдайда ғана және көрсетілген істер бойынша жәбірленуші айыптауды қолдауды талап еткен кезде пайда болады. Бұл жағдайда прокурор процеске одан әрі қатысудан босатылады, ал айыптауды жәбірленуші жеке өзі немесе өкілі арқылы қолдайды. Жәбірленушінің өтінішхаты бойынша оған өкіл шақыру үшін сот уақыт береді (ҚПК-нің 337-бабының 6, 7-бөліктері).
Марат Чекишевич Қоғамовтың Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсіндірмесі, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Төрелік істер Қазақстан заң компаниясы Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
