Дәлелдемелер жиынтығына баға беру Іс бойынша кез келген күдік айыпталушының пайдасына қарастырылуы тиіс және айыптау үкiмiн болжамдарға негiздеуге болмайды
Қызылорда облыстық сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасының 2019 жылғы 5 шілдедегі үкімімен: Т. бұрын сотталмаған, Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі – ҚК) 177-бабы төртінші бөлігінің «б» тармағымен (1997 жылғы), 28-бабының төртінші бөлігімен, 312-бабының бесінші бөлігімен (1997 жылғы) кінәсіз деп танылып, қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты ақталған. Қ.-ның және Т.-ның қылмыстық әрекеті салдарынан келтірілген залал ретінде 88 340 АҚШ долларын немесе сол кездегі бағаммен 27 827 000 теңге, қосымша шығын ретінде 2 540 000 теңге өндіру туралы талап арыз қанағаттандырусыз қалдырылған. Іс бойынша 24 823 теңге көлеміндегі процестік шығындар мемлекет есебіне қабылданған. Бас Прокурор өз наразылығында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы өзінің 2019 жылғы 30 сәуірдегі қаулысындағы Т.-ға қатысты қылмыстық істі жаңадан қарау үшін апелляциялық сатыдағы сотқа жолдай отыра, істің мəн-жайын жан-жақты, толық жəне объективті зерттеуі, заңды жəне негізделген сот актісін шығару үшін заңда көзделген барлық шараларды қабылдауы тиіс екендігін көрсеткенімен, сот бұл талаптарды орындамай, жəбірленушінің айғақтарына назар аудармай, сот тергеуінің толықтығы мен жан-жақтылығын қамтамасыз етпей, қайтадан Т.-ға қатысты негізсіз ақтау үкімін шығарғанын көрсетіп, бұл үкімінің заңсыз болуына байланысты оның күшін жойып, істі жаңадан қарау үшін апелляциялық сатыдағы сотқа жолдауды сұраған.
Жәбірленуші Қ. өзінің наразылықты қолдап келтірген қарсылығында Т.-ның кінәсі бірқатар куәлардың жауаптарымен және сот психологиялық-филологиялық сараптама қорытындысымен дәлелденгенін көрсетіп, оған қатысты ақтау үкімінің күшін жойып, қылмыстық істі апелляциялық сатыдағы сотқа жаңадан қарау үшін жолдауды сұраған. Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің (бұдан әрі – ҚПК) 485-бабының бірінші бөлігіне сәйкес істі тергеп-тексеру немесе сотта қарау кезінде жол берілген заң бұзушылықтар, азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын бұзушылықтар не қылмыстық және қылмыстық-процестік заңдардың дұрыс қолданылмауы заңды күшіне енген сот актілерін кассациялық тәртіппен қайта қарауға негіз болып табылады. Бұл іс бойынша Т.-ға қатысты апелляциялық сот сатысының ақтау үкімін кассациялық тәртіпте қайта қарауға негіз болатын мұндай заң бұзушылықтар орын алмаған. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру органының пайымдауынша, ақталған Т. өзінің болашақ құдасы – Қызылорда қалалық ішкі істер басқармасы Ақсай полиция бөлімінің бұрынғы бастығы – жәбірленуші Қ.-ны 2014 жылғы 24 сәуірде Қызылорда қаласы бойынша экономикалық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес департаментінің қызметкерлері жүргізген арнайы іс-шаралар барысында пара алу, яғни ҚК-нің 311-бабы төртінші бөлігінің «а» тармағы бойынша (1997 жылғы) күдікті ретінде ұстап, оның сол күні қамауға алынғанын біліп, соңғының туыстарының көмекке мұқтаж сәтін ұтымды пайдаланып, оны қамаудан шығарып алу үшін туыстары жинаған 100 000 АҚШ долларын тез арада оңай жолмен алуды жоспарлап, «үйлеріңде сейфтерің жоқ, бұл жинақталған ақшаларды біздің үйге сақтайық, себебі сендердің үйлеріңе тінту жүргізілуі мүмкін» – деп жалған сөз айтып, сендірген. 2014 жылғы 28 сәуірде жәбірленуші Қ.-ның қызы Ж.-ның үйінен алғашқының ұлы Қ. ақшаны алып Т.-ның үйіне апарып, соңғыға қолма-қол табыстаған. Содан кейін, 2014 жылғы 17 мамырда Қ.-дан «қамауда қылмыс жасап, қамалып жатқан әкең Қ.-ның шығуына көмектесемін» - деп Қ. Б.-дан 20 000 АҚШ долларын қолма-қол қарызға алған. Ал, 2014 жылғы 30 қазанда Қ.-дан, «әкеңді қамаудан шығаруға көмектесемін» - деп 40 000 АҚШ долларын алдап алып, жәбірленуші Қ.-ға барлығы 142 000 АҚШ доллары немесе сол кездегі курспен 27 264 000 теңге көлемінде алаяқтықпен аса ірі залал келтірген және оны лауазымды адамға аса ірі мөлшерде пара беруге айдап салған. ҚПК-нің 388-бабы үшінші бөлігінің және «Сот үкімі туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысының 2-тармағының талаптарына сәйкес сот отырысында сотқа ұсынылған дәлелдемелердi жан-жақты және объективтi зерттеу негiзiнде шығарылған, сол сияқты заң талаптары сақталған және тікелей сот отырысында толық, жан-жақты және объективті тексеріліп, талданған, тиісті баға берілген дәлелдемелерге негізделген, тұжырымдары дәлелденген үкім негізді болып табылады. Т.-ға қатысты ақтау үкімі заңның бұл талаптарына толығымен сәйкес келеді және басты сот талқылауында жан-жақты зерттелген, дәйектілігі жағынан ешбір күмән келтірмейтін, объективті бағаланған нанымды дәлелдемелерге негізделген. ҚПК-нің 113-бабы бірінші бөлігінің талаптарына сәйкес қылмыстық iс бойынша қылмыстық оқиға және қылмыстық заңда көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамының белгiлерi (оның жасалған уақыты, орны, тәсілі және басқа да мән-жайлары) міндетті түрде анықталуы тиіс.
Заңның осы тұрғысынан алғанда, Т.-ның айыптау актісінде баяндалған мән-жайда жәбірленуші Қ.-ға алаяқтық жолмен аса ірі залал келтіргені және оны лауазымды адамға аса ірі мөлшерде пара беруге айдап салғаны жөніндегі айыптың өз дәлелін таппағандығы жөніндегі апелляциялық сатыдағы соттың тұжырымы заңды әрі негізді. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында, сол сияқты басты сот талқылауында берген жауаптарында Т. өзіне тағылған айыпты толығымен мойындамай, өзінің айыптау актісінде көрсетілген қылмыстарды жасамағанын, жәбірленуші Қ.-дан қандай да бір ақша алмағанын, оның өзіне жала жауып отырғанын, аталған ақша қаражатын оның баласы С.-ның жұмсап жіберуінің мүмкін екендігін көрсетіп, өзін ақтауды сұраған. Керісінше, сотқа дейінгі тергеп-тергеу органы оған тағылған бөтеннің мүлкін аса ірі мөлшерде алаяқтық жолмен иемденгені және лауазымды адамға аса ірі мөлшерде пара беруге айдап салғаны жөніндегі айыпты жәбірленуші Қ. мен іске куә ретінде тартылған оның ұлы С.-ның жауаптарымен негіздеген. Сонымен қатар, айыптау тарапы С.-ның ақталған Т.-ға әуелі 100 000, содан кейін 40 000 және 20 000, яғни барлығы 160 000 АҚШ долларын сақтау үшін апарып бергенінің дәлелі ретінде жәбірленуші Қ.-ның қызы Ж.-ның зайыбы А.-ның, туған ағасы А.-ның, туған қарындасы З.-ның, бұрынғы әріптестері мен достары К. мен Б.-ның жауаптарын алға тартқан. Алайда Т.-ның уәждерін жоққа шығаратын, дәйектілігі жағынан қандай да бір күмән келтірмейтін басқадай бұлтартпас дәлелдемелер анықталмаған. «Сот үкімі туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2018 жылғы 20 сәуірдегі № 4 нормативтік қаулысының 18-тармағына сәйкес кінәсіздік презумпциясына орай және ҚПК-нің 19-бабына сәйкес айыптау үкімін болжамдарға негіздеуге болмайды және ол анық дәлелдердің жеткілікті жиынтығымен расталуы, ал іс бойынша туындаған барлық болжамдар зерттелуі тиіс. Дәлелдемелердің арасындағы қайшылықтар анықталуға әрі бағалануға жатады.
Сотталушының кінәлілігі жөнінде сейілмеген күдік, сондай-ақ қылмыстық және қылмыстық-процестік заңдарды қолданған кезде туындайтын күмәндар оның пайдасына шешілуі тиіс. Апелляциялық сатыдағы соттың аталған заңның талаптарын сақтай отырып, іс бойынша жинақталған дәлелдерге құқықтық тұрғыдан негізді баға беріп, жоғарыда аталған куәлардың жауаптарына сын көзбен қарап, жәбірленуші Қ.-ның аса ірі мөлшердегі ақшасын Т.-ның алаяқтық жолмен иемденгенінің дәлелі ретінде назарға алмауы заңды. Өйткені олар соңғының жақын туыстары мен достары ретінде іс бойынша мүдделі адамдар болып табылады және олардың жауаптары қандай да бір бұлтартпас дәлелдермен бекітілмеген. Сонымен қатар іс бойынша нақты анықталғанындай, Қ. қамауда болғандықтан Т.-ға жоғарыда аталған ақшаны тікелей беруге мүмкіндігі болмаған, бұл мән-жайды әйелі А. мен ұлы С.-дан естіген, ал оның жақын туыстары мен достарына бұл мән-жай соңғының сөзінен мәлім болған, яғни олар да бұл ақшаны С.-ның Т.-ға бергенін нақты көрмеген. Мұндай жағдайда іс бойынша өткізілген сот психологиялықфилологиялық сараптама қорытындылары да Т.-ның бұл қылмыстық құқық бұзушылықты жасағандығының бұлтартпас дәлелі бола алмайды. Өйткені аталған сараптаманың 2016 жылғы 1 тамыздағы қорытындысында зерттеуге ұсынылған хабарламалар мәтінінде ақша туралы мағыналық компоненттер бар болғанымен, Т. мен А.-ның сөздерінде нақты қандай да бір ақша алғандығы жөнінде жазылған компоненттер келтірілмегені көрсетілген. «Қылмыстық істер бойынша сот сараптамасы туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2004 жылғы 26 қарашадағы № 16 нормативтік қаулысының 11-тармағына сәйкес сарапшының қорытындысы зерттелуге әрі бағалануға тиіс. Сарапшы қорытындысын зерттеу кезінде оның басқа дәлелдемелерден қандай да болмасын артықшылығының жоқ екенін, алдын ала белгіленген күшінің жоқ екенін және ол іс бойынша басқа дәлелдемелермен қоса талданып, салыстырылып, бағалануға жататынын назарда ұстаған жөн. Сондықтан жоғарыда аталған куәлардың жауаптары мен сартаптама қорытындыларының Т.-ның жәбірленуші Қ.-ның аса ірі мөлшерде ақшасын алаяқтық жолмен иемденгенінің бұлтартпас дәлелі болып табылатыны жөніндегі наразылықтың уәжі негізсіз болып табылады. Істің мұндай тұрғысынан алғанда, Т. жәбірленуші Қ.-ны аса ірі мөлшерде лауазымды адамға пара беруге айдап салғаны үшін кінәлі деуге де заңды негіз жоқ. Өйткені сотқа дейінгі тергеп-тексеру органы Т.-ға жоғырыда көрсетілген айыпты таға отырып, оны кімге және қандай жағдайда пара беруге айдап салғаны жөнінде нақты дәлелдер келтірмеген. Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабы үшінші бөлігі 8) тармағының және ҚПК-нің 19-бабы төртінші бөлігінің талаптарына сәйкес адамның кінәлі екендігі жөніндегі кез келген күдік айыпталушының пайдасына қарастырылады және айыптау үкiмi болжамдарға негiзделе алмайды.
Болашақта Т.-ның айыптау актісінде сипатталған қылмыстық құқық бұзушылықтарды жасағандығын дәлелдейтін дәлелдерді жинақтау мүмкіндігі жоқ. Сондықтан апелляциялық сатыдағы соттың Т., оған ҚК-нің 177-бабы төртінші бөлігінің «б» тармағымен (1997 жылғы), 28-бабының төртінші бөлігімен, 312-бабының бесінші бөлігімен (1997 жылғы) тағылған айып бойынша ҚПК-нің 35-бабы бірінші бөлігінің 2) тармағына сәйкес оның іс-әрекетінде қылмыстық құқық бұзушылық құрамының болмауына байланысты толығымен ақталуға, ал қылмыстық іс қысқартылуға жатады деген тұжырымы заңды әрі негізді болып табылады. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының қылмыстық істер жөніндегі сот алқасы Т.-ға қатысты апелляциялық сатыдағы соттың үкімін өзгеріссіз қалдырды. Қазақстан Республикасы Бас Прокурорының міндетін атқарушының наразылығы қанағаттандырусыз қалдырылды.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
