Түсініктеме 383-бабына Шарт және заңнама Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің
1. Осы баптың 1-тармағында алдыңғы бапта сөз болған императивтік норманың ұғымы ашып көрсетіледі. Алайда алдыңғы бапта біз тек шарттың талаптары туралы айтсақ, бұл жерде шарт тұтастай қарастырылады.
Аталған тармақта шарт оны жасасу кезінде қолданыста болған императивтік нормаларға сәйкес келуге тиіс екені бекітілген. Осы қағидадан шарт жасалғаннан кейін, бірақ оның қолданылу мерзімі ішінде қабылданған және шарт талаптарына қайшы келетін императивтік нормалардың шарт үшін міндеттілігі туралы заңды сұрақ туындайды.
Мысалы, белгілі бір әрекеттерді (мұнай өндіру, туристік қызметтер көрсету және т.б.) жүзеге асыруға шарт негізінде рұқсат етілетін кезеңде шарт жасалды делік. Алайда кейіннен осы қызмет түрін жүзеге асыру үшін лицензия алу міндеттілігі енгізілді. Мұндай жағдайда міндетті лицензиялауды енгізетін заң қабылданғанға дейін жасалған шарттан туындайтын әрекеттерді орындау үшін лицензия алу талап етіле ме?
2. Бұл сұрақтың жауабы түсіндіріліп отырған баптың 2-тармағында берілген. Аталған тармақтың ережелері жаңадан қабылданған заңның күші, жалпы алғанда, сол заң қолданысқа енгізілгеннен кейін туындаған құқықтық қатынастарға ғана таралады деген қағидаға негізделеді.
Әдетте бұл қағида тиісті заңды қолданысқа енгізу туралы қаулыда бекітіледі. Мысал ретінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 27 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексін (Жалпы бөлім) қолданысқа енгізу туралы» қаулысын келтіруге болады.
Аталған қаулыда Азаматтық кодекстің 1995 жылғы 1 наурыздан бастап қолданысқа енгізілуіне байланысты оның осы күннен кейін туындаған азаматтық-құқықтық қатынастарға қолданылатыны туралы жалпы ережемен қатар (1-тармақ), жекелеген құқықтық қатынастарға қатысты арнайы қағидалар да белгіленген.
Атап айтқанда, қаулының 6-тармағында Азаматтық кодексте жаңадан белгіленген мәмілелердің жарамсыздығының негіздері мен мәмілелердің жарамсыздығының салдары туралы ережелер 1995 жылғы 1 наурыздан кейін жасалған мәмілелерге қолданылатыны бекітілген.
3. Жаңа заңнамада белгіленген қағидаларды бұрын жасалған шарттардың талаптарына қолдануға заңнамада оның күші бұрын жасалған шарттардан туындайтын қатынастарға да таралатыны тікелей көзделген жағдайларда ғана жол беріледі.
Мысалы, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Кеңесінің 1994 жылғы 27 желтоқсандағы «Шетелдік инвестициялар туралы» Қазақстан Республикасының Заңын қолданысқа енгізу тәртібі туралы» қаулысының 2-тармағында Заңның 6-бабының күші осы Заң қолданысқа енгізілгенге дейін туындаған құқықтық қатынастарға да таралатыны белгіленген.
4. Түсіндіріліп отырған баптың 2-тармағында бекітілген жалпы қағида басқа заңнамалық актілердегі қатынастардың ерекшеліктері ескеріле отырып қолданылады.
Мысалы, мұнай туралы Жарлықта осы Жарлық қолданысқа енгізілгенге дейін берілген лицензиялар мен жасалған келісімшарттардың, сондай-ақ оларға байланысты Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары қабылдаған барлық актілердің өз күшін сақтайтыны көзделген (Жарлықтың 2-бабының 5-тармағы).
Осыған ұқсас ереже Жер қойнауы туралы Жарлықтың 73-бабының 2-тармағында да бекітілген.
5. Шетелдік инвестициялар туралы заңда заңнама өзгерген жағдайда шарттың тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған неғұрлым жалпы қағида бекітілген. Бұл — Заңның 6-бабында көзделген ереже.
6-бап — Шетелдік инвестициялар туралы заңның ең көп талқыланған әрі даулы баптарының бірі.
Осы бапта заңнамаға енгізілген өзгерістердің және (немесе) халықаралық шарттардың күшіне енуі немесе олардың талаптарының өзгеруі шетелдік инвестордың жағдайын нашарлатқан жағдайда, шетелдік инвестицияларға инвестиция салынған сәтте қолданыста болған заңнама 10 жыл бойы қолданылатыны белгіленген.
Ал уәкілетті мемлекеттік органдармен жасалған ұзақ мерзімді (10 жылдан астам) келісімшарттар бойынша инвестицияларға қатысты, егер келісімшартта өзгеше көзделмесе, бұрын қолданыста болған заңнама келісімшарттың қолданылу мерзімі аяқталғанға дейін қолданылады.
Заңнамаға енгізілген өзгерістердің және (немесе) халықаралық шарттардың күшіне енуі немесе олардың талаптарының өзгеруі шетелдік инвестордың жағдайын жақсартқан жағдайда, республика атынан әрекет ететін шетелдік инвестор мен уәкілетті мемлекеттік орган арасындағы келісімшарттардың жекелеген талаптары тараптардың өзара келісімі бойынша экономикалық мүдделердің теңгерімін қамтамасыз ету мақсатында өзгертілуі мүмкін.
Аталған баптың келісімшарттарға қатысты ережелері, негізінен, мұнай өндіруге және жер қойнауын пайдалануға байланысты өзге де келісімшарттарға қатысты қолданылады.
Шетелдік мердігерлер үшін бұл ереже, ең алдымен, салықтық қатынастар тұрғысынан маңызды. Алайда салықтық қатынастарды реттеу саласында, өкінішке қарай, Мұнай туралы жарлықтың ережелеріне қайшы келетін өзгерістер енгізілді.
Салықтар туралы Жарлықтың 94-3-бабының 2-тармағында (1996 жылғы 31 желтоқсандағы және 1997 жылғы 8 желтоқсандағы заңдардың редакциясында) мынадай ереже көзделген болатын:
«Шартқа қол қойылған күннен кейін заңнамаға енгізілген өзгерістер шарттың бастапқы талаптарын одан әрі орындау мүмкін болмайтын жағдайға әкелсе немесе оның жалпы экономикалық талаптарын елеулі түрде өзгертсе, жер қойнауын пайдаланушы, құзыретті органның өкілдері және Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігі тараптардың шартқа қол қойылған кездегі экономикалық мүдделерін қалпына келтіру үшін қажетті өзгерістер мен толықтырулар енгізе алады.
Шарттың талаптарына енгізілетін мұндай өзгерістер мен толықтырулар Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі мен жер қойнауын пайдаланушы бір-біріне жазбаша хабарлама жіберген кезден бастап алпыс күн ішінде енгізіледі».
Осылайша, Шетелдік инвестициялар туралы заңның 6-бабында көзделген кепілдіктер Салық кодексіндегі өзгерістерге байланысты шектелді.
Салық заңнамасына өзгерістер енгізілген жағдайда, олар бұрын жасалған жер қойнауын пайдалану жөніндегі келісімшарттарға да қолданылуға тиіс болды. Алайда тараптарға жобаның экономикалық тиімділігін сақтап қалу мақсатында келісімшарттың жекелеген талаптарын өзгерту құқығы берілді.
Іс жүзінде осы ереженің Салық кодексі қолданысқа енгізілгенге дейін, яғни 1995 жылғы 1 шілдеге дейін жасалған келісімшарттарға қолданылу-қолданылмауы туралы мәселе туындады.
Құқық теориясының жалпы қағидаларынан бұл норманың кері күші жоқ екені және бұрын жасалған келісімшарттарға Шетелдік инвестициялар туралы заңның 6-бабы толық көлемде қолданылуға тиіс екені анық туындайды.
Алайда бұл мәселе шетелдік инвесторларды алаңдатқандықтан, заңнамалық деңгейде шешілді.
Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 21 желтоқсандағы заң күші бар Жарлығымен Салық кодексіне өзгерістер енгізіліп, 179-баптың 4-тармағы мынадай редакцияда жазылды:
«4. Қазақстан Республикасының Үкіметі немесе құзыретті орган мен отандық немесе шетелдік жер қойнауын пайдаланушылар арасында 1996 жылғы 1 қаңтарға дейін жасалған жер қойнауын пайдалану жөніндегі келісімшарттарда, сондай-ақ көрсетілген күннен кейін осы жер қойнауын пайдаланушылармен бұрын жасалған келісімшарттарды орындау мақсатында жасалған келісімшарттарда және 1996 жылғы 1 қаңтардан бастап жасалып, міндетті салықтық сараптамадан өткен жер қойнауын пайдалану жөніндегі келісімшарттарда белгіленген салық салу талаптары олардың қолданылу мерзімі ішінде сақталады және қолданылады».
6. Жер қойнауын пайдалану саласындағы инвестицияларға қатысты жағдай осындай. Ал жер қойнауын пайдалануға қатысы жоқ басқа салалардағы инвестицияларға бұл ережелер қалай қолданылады?
1995 жылғы 1 шілдеге дейін жүзеге асырылған инвестицияларға Шетелдік инвестициялар туралы заңның 6-бабы қолданылатыны күмән тудырмайды.
Бұл — жалпы қағида: егер жаңа заңда өзгеше тікелей көзделмесе, жаңа заң қолданысқа енгізілгенге дейін басқа заңмен реттелген қатынастарға ол кері күшпен қолданылмайды.
Ал 1995 жылғы 1 шілдеден кейін туындаған құқықтық қатынастарға қатысты жағдай күрделірек.
Мәселе — инвестициялар 1995 жылғы 1 шілдеден кейін жүзеге асырылған жағдайда, Шетелдік инвестициялар туралы заңның 6-бабының салық заңнамасына қатысты қолданылатынында.
Мысалы, шетелдік инвестор 1997 жылғы қаңтарда сол кезде қолданыста болған жаңа Салық кодексінде белгіленген талаптар негізінде бірлескен кәсіпорын құрды делік. Бірнеше жылдан кейін, мысалы, 1999 жылы Салық кодексіне инвестордың жағдайын едәуір нашарлататын өзгерістер енгізілді. Мұндай жағдайда осы инвесторға Шетелдік инвестициялар туралы заңның 6-бабында белгіленген қағидалар қолданыла ма?
Нормаларды және, ең бастысы, Салық кодексінің негізіне алынған тұжырымдаманы түсіндіру салық салу мәселелеріне қатысты Шетелдік инвестициялар туралы заңның 6-бабы қолданылмауға тиіс деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Бұл мынадай ережелерден туындайды:
- салық салуға байланысты мәселелерді салықтық емес заңнамаға енгізуге тыйым салынады (Салықтар туралы Жарлықтың 1-бабының 2-тармағы);
- өзге актілермен, оның ішінде жеке сипаттағы жеңілдіктерді қоса алғанда, салықтық жеңілдіктер беруге тыйым салынады (Салықтар туралы Жарлықтың 2-бабының 3-тармағы).
Алайда бұл қорытынды заңнамалық актілерге енгізілген өзгерістермен теріске шығарылды.
Қазақстан Республикасының 1997 жылғы 16 шілдедегі «Қазақстан Республикасының «Шетелдік инвестициялар туралы» Заңына өзгерістер мен толықтырулар енгізу туралы» Заңымен Шетелдік инвестициялар туралы заңның 6-бабына 4-тармақ енгізілді.
Осы тармаққа сәйкес, 6-баптың 1-тармағында белгіленген кепілдіктер акцизделетін тауарларды импорттау және (немесе) өндіру және (немесе) өткізу тәртібі мен шарттарын, оның ішінде салық салу мәселелері мен мемлекеттік реттеудің өзге де шараларын, сондай-ақ өңдеусіз өткізуге арналған тауарларды импорттау тәртібі мен шарттарын өзгертетін заңнамалық өзгерістерге қолданылмайды.
Бұл толықтырудан 6-баптың 1-тармағының жекелеген салық түрлеріне қатысты қолданылмайтынын, ал басқа салық түрлеріне қатысты оның күші сақталатынын түсінуге болады.
Демек, 4-тармақта көзделген ерекшеліктерді қоспағанда, 6-бап салық заңнамасына енгізілетін өзгерістерге де қолданылады.
Айта кету керек, қазіргі уақытта бұл пайымдаулардың тек теориялық маңызы бар.
Қазақстан Республикасының 1998 жылғы 15 сәуірдегі Заңымен Салықтар туралы Жарлыққа кезекті өзгерістер енгізілді. Жер қойнауын пайдаланушы шетелдік инвесторлардың мүдделерін қорғау мақсатында елеулі ықпал жасалған болуы мүмкін. Соның нәтижесінде Салықтар туралы Жарлықтың 94-3-бабының 2-тармағы алынып тасталды.
Осылайша, Шетелдік инвестициялар туралы заңның заңнаманың тұрақтылығына қатысты 6-бабында көзделген ережелер 4-тармақта белгіленген ерекшеліктерді қоспағанда, жер қойнауын пайдалану саласындағы инвестицияларды қоса алғанда, инвестициялардың барлық түрлеріне қолданылады.
Түсініктеме Қазақстан мемлекеттік заң университетінің Жеке құқық ғылыми-зерттеу орталығының ғылыми-практикалық зерттеулер бағдарламасы аясында дайындалған.
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің жобасын әзірлеу жөніндегі жұмыс тобының жетекшісі, Қазақстан Республикасы Ұлттық ғылым академиясының корреспондент-мүшесі, профессор М.Қ. Сүлейменов
Жұмыс тобы жетекшісінің орынбасары, профессор Ю.Г. Басин
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
