Адам құқықтары мен бостандықтарын тиісті қорғауды қамтамасыз ете отырып адам саудасы үшін қылмыстық жауапкершілік
Қазақстан Республикасы заңдарының және адам саудасына байланысты Қазақстан Республикасы ратификациялаған халықаралық шарттардың дұрыс және біркелкі қолданылуын қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жалпы отырысы қаулы етеді:
Адам құқықтары мен бостандықтарын тиісті қорғауды қамтамасыз ете отырып адам саудасы үшін қылмыстық жауапкершілік
Қылмыстық процесті жүргізетін органдардың назарын адам саудасы үшін жауапкершілікті белгілейтін заңнаманы дұрыс қолдану адамның құқықтары мен бостандықтарын тиісті қорғауды қамтамасыз ететініне аудару.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің (бұдан әрі-ҚК) 128 және 133-баптарында көзделген қылмыстардың объективті жағы адамның құқықтары мен бостандықтарына қол сұғу болып табылады және адамға қатысты сатып алу-сату немесе өзге де мәмілелер жасау, оны пайдалану, жалдау, тасымалдау, беру, жасыру, сондай-ақ мақсатта өзге де іс-әрекеттер жасауда көрініс табады пайдалану. ҚК-нің 128-бабының бірінші бөлігі бойынша және ҚК-нің 133-бабының бірінші бөлігі бойынша әрекетті саралау үшін осы баптардың диспозициясында көрсетілген әрекеттердің кем дегенде біреуін жасау фактісін анықтау жеткілікті. Адам саудасына байланысты қылмыстың объектісі-адамның бостандығы, оның жеке қауіпсіздігі, құқықтары мен заңды мүдделері, ар-намысы мен қадір-қасиеті, тұрғылықты жерін, кәсібі мен кәсібін еркін таңдау құқығы. Адамды сатып алу-сатудың немесе оған қатысты өзге де мәмілелер жасаудың субъективті жағы тікелей ниетпен сипатталады. Сондықтан ҚК-нің 128-бабының бірінші бөлігі бойынша және ҚК-нің 133-бабының бірінші бөлігі бойынша іс-әрекетті саралау үшін осындай мәмілелерді жасау мақсаты маңызды емес. Адамды жалдау, тасымалдау, беру, паналау кезінде қылмыстың субъективті жағы тікелей ниетпен сипатталады, ал қылмыстың мақсаты адамды қанау болып табылады.
Сатып алу-сату деп бір Тарап (сатушы) адамды белгілі бір сыйақы үшін екінші Тарапқа (сатып алушыға) беретін заңсыз өтеулі мәмілені түсіну керек. ҚК-нің 128-бабы не ҚК-нің 133-бабы бойынша қылмыстық жауаптылыққа әкеп соғатын өзге де мәмілелерге сыйға тарту (адамды басқа адамға өтеусіз беру), айырбастау (адамды бір нәрсеге айырбастау), айырбастау (бір адамды екіншісіне ауыстыру), жалға беру (адамды ақылы түрде уақытша иеленуге және пайдалануға беру), адамды Тараптар арасында жасалған мәміле бойынша міндеттемені орындауды қамтамасыз ету ретінде қалдыру, адамды төлем заты ретінде пайдалану, мүліктік емес сипаттағы қандай да бір пайда алу мақсатында адамды беру және басқалар.
Адамға қатысты басқа мәмілелерді пайдалану мақсатында сатып алу-сату немесе жасау адамды басқа адамдарға берген сәттен бастап аяқталған қылмыс деп саналуы керек. Бұл ретте адамды сатқаны немесе өзге мәмілелер жасағаны үшін сыйақы алу уақыты маңызды емес.
Жалдау деп жәбірленушінің қандай да бір жұмыстарды немесе қандай да бір қызметті, оның ішінде, егер бұл оны пайдалану мақсатына байланысты болса, құқыққа қайшы қызметті орындауға келісіміне қол жеткізу түсініледі. Жалдау тәсілдері әр түрлі болуы мүмкін: сыйақы беру, жұмыс ұсыну, алдау, сендіру, бопсалау, қорқыту, қорқыту және басқалар.
Адамды тасымалдау адамды пайдалану мақсатында жасалатын оны бір жерден екінші жерге, оның ішінде бір елді мекен шегінде ауыстыру жөніндегі қасақана әрекеттерді білдіреді. Бұл ретте көлік түрі, адамды тасымалдау уақыты мен тәсілі іс-әрекеттің біліктілігі үшін маңызды емес. Тасымалдау тасымалданатын адамды біреудің сүйемелдеуімен жеткізуде ғана емес, сондай-ақ тасымалданатын адамға жәбірленуші өз бетінше келетін жол жүру орнына дейін жол жүру құжаттарын сатып алуда да көрініс табуы мүмкін. Тасымалдау оны жүзеге асыру басталған сәттен бастап аяқталды деп есептеледі.
Тапсыру деп жәбірленушінің оны пайдалану үшін адамға тікелей берілуін түсіну керек. Адамды өздері немесе басқа адамдар оны пайдалану мақсатында берген және алған адамдардың іс – әрекеттері ҚК-нің 128-бабының тиісті бөлігі бойынша, ал кәмелетке толмағанға қатысты-ҚК-нің 133-бабының тиісті бөлігі бойынша, сондай-ақ алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобының белгісі бойынша саралануға жатады.
Кейіннен пайдалану мақсатында адамның жамылғысы деп жәбірленушіні құқық қорғау органдарынан, туыстарынан және басқа адамдардан жасыру (мысалы, арнайы үй-жайларда жасыру, белгілі бір аумақтан шығуға жол бермеу, физикалық немесе психикалық белсенділікті дәрі-дәрмекпен басу) түсінілуі керек. Баспана жәбірленушінің физикалық жасыруында ғана емес, сонымен бірге жәбірленушіні анықтауды қиындататын басқа әрекеттерде де көрінуі мүмкін (құжаттардың өзгеруі, сыртқы түрі және т.б.).
ҚК-нің 128, 133-баптарына қатысты "адамды пайдалану" ұғымын айқындау кезінде ҚК-нің 125-бабының ескертпесін басшылыққа алу керек.
Жәбірленушіні жыныстық сипаттағы әрекеттер жасау үшін мәжбүрлеп пайдалану (азғындық әрекеттер, порнографиялық суреттер, бейне-клиптер жасау) ҚК-нің 128, 133-баптарының диспозициясымен және ҚК-нің 132-1-бабы не 270-бабы бойынша қосымша біліктілікпен қамтылмайды.
ҚК-нің 128, 133-баптарында көрсетілген әрекеттердің кем дегенде біреуі тікелей жасалған адамдар жәбірленуші деп танылуы керек. Жоғарыда аталған әрекеттер жасалған адамға келтірілген зиянды анықтау қажет болған кезде соттар арнайы білімі бар адамдарды тартуға құқылы. Жәбірленушілердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында қылмыстық процесті жүргізетін органдар алдын ала тергеу барысында Қазақстан Республикасы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің (бұдан әрі-ҚІЖК) 99-100 –баптарында, ал сот талқылауында-ҚІЖК-нің 101-бабында көзделген шараларды қабылдауға міндетті. ҚІЖК-нің 53-бабына сәйкес олар жәбірленушінің интимдік жағдайлары мен жеке өміріне қатысты мәліметтердің құпиялылығын қамтамасыз етуге міндетті. Жәбірленушілер заңсыз көші-қон, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік шекарасын қасақана заңсыз кесіп өткені, шығарып жіберу туралы шешімді орындамағаны, елде болу қағидаларын бұзғаны, жалған құжаттарды пайдаланғаны, егер бұл әрекеттерді жәбірленушілер олардың саудасына байланысты жасаса, еңбек қызметін заңсыз жүзеге асырғаны үшін жауапқа тартылмайды.
Екі немесе одан да көп адамға қатысты Адам саудасы бір уақытта немесе әртүрлі уақытта жасалуы мүмкін. Қылмыстардың қайталануы не екі және одан да көп адамға қатысты іс-әрекет жасау белгілері бойынша кінәлінің іс-әрекеттерін саралау кезінде оның ниетінің бағытына, нақты іс-әрекеттердің сипатына, қылмыстар мен жасалған қылмыстың басқа да мән-жайлары арасындағы уақыт аралығына негізделу керек. Әр уақытта бірнеше жәбірленушіге қатысты бірыңғай ниетпен қамтылмаған іс-әрекеттер ҚК 128-бабының екінші бөлігінің б) тармағы бойынша және ҚК 133-бабының екінші бөлігінің б) тармағы бойынша саралануға жатады. Кінәлінің екі және одан да көп адамға қатысты бірыңғай ниетпен жасалған іс-әрекеттері ҚК 128-бабы екінші бөлігінің е) тармағы бойынша және ҚК 133-бабы екінші бөлігінің д) тармағы бойынша саралануға жатады. Адам саудасына байланысты аяқталған қылмыс жасаған адамның іс-әрекеті, оған дайындық және оған оқталу қылмыстардың жиынтығын құрайды.
ҚК-нің 128-бабы екінші бөлігінің ж) тармағы және ҚК 133-бабы екінші бөлігінің е) тармағы бойынша кінәлінің іс-әрекетін саралау үшін адам саудасы трансплантациялау немесе өзге де пайдалану үшін жәбірленушінің мүшелерін немесе тіндерін алу мақсатында жасалғанын анықтау қажет.Адам ағзалары мен тіндерін алып қоюға мәжбүрлеуге немесе заңсыз алып қоюға байланысты іс-әрекеттер ҚК-нің 113-бабының тиісті бөлігі бойынша дербес саралануға жатады.
ҚР ҚК 128-бабы екінші бөлігінің з) тармағы, ҚК 133-бабы екінші бөлігінің ж) тармағы бойынша Адам саудасын жасағаны үшін жауапкершілік жәбірленушінің сенімін алдау немесе теріс пайдалану жағдайларында туындайды. Осының нәтижесінде жәбірленуші кінәлі оны сатуға, оны пайдалануға бағытталған өзге де мәмілелер мен іс-әрекеттер жасауға ниетпен әрекет етеді деп болжамастан, еріксіз жағдайда болады.
ҚК-нің 128-бабының екінші бөлігінің и) тармағы және ҚК-нің 133-бабының екінші бөлігінің з) тармағы бойынша Мемлекеттік не мемлекеттік емес ұйымдарда жұмыс істей отырып, өзінің қызметтік жағдайын пайдалана отырып, қылмыс жасаған лауазымды адамның іс-әрекетін саралау қажет. Лауазымды адам жасаған адам саудасы осы қылмыстың саралаушы белгісі болып табылады және ҚК-нің 307-бабы бойынша қосымша біліктілік талап етілмейді.
ҚК-нің 128-бабы екінші бөлігінің к) тармағы және ҚК-нің 133-бабы екінші бөлігінің к) тармағы бойынша жәбірленушіге қатысты жасалған, материалдық немесе кінәліге өзге де тәуелді іс-әрекеттер сараланады. Жәбірленушінің материалдық тәуелділігі, мысалы, оны кінәлінің толық немесе ішінара асырауында болу, кінәлінің тұрғын үйінде тұру арқылы білдірілуі мүмкін. Басқа тәуелділік деп жәбірленушінің кінәліге кез-келген материалдық емес тәуелділігін түсіну керек (мысалы, отбасылық қатынастар, бағыныштының басшыға, оқушының мұғалімге тәуелділігі).
ҚК-нің 128 және 133-баптарының үшінші бөліктері Қазақстан Республикасынан тысқары жерлерге әкету (жөнелту), адамды Қазақстан Республикасының аумағы арқылы бір шет мемлекеттен екіншісіне әкелу немесе тасымалдау (транзит), сол сияқты Қазақстан Республикасынан тысқары жерлерге әкету, Қазақстан Республикасына әкелу немесе тасымалдау мақсатында жасалған адам саудасы үшін жауаптылықты көздейді осындай әрекеттерді жасау мақсатында бір шет мемлекеттен екінші мемлекетке Қазақстан Республикасының аумағы арқылы адамдар.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
