Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 129-бабына түсініктеме. Адамды клондау
- 1. Адамды клондау, биомедициналық зерттеулер мақсатында адам эмбриондарын жасау немесе адам эмбрионын коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда пайдалану, сол сияқты осы мақсаттарда жыныс жасушаларын немесе адам эмбрионын Қазақстан Республикасынан әкету —
- үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан екі жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
- 2. Осы әрекеттер:
- 1) адамдар тобы, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған;
- 2) бірнеше рет жасалған болса, —
- белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, төрт жылдан сегіз жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
- 3. Осы баптың бірінші немесе екінші бөліктерінде көзделген әрекеттерді қылмыстық топ жасаған болса, —
- белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан бес жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, жеті жылдан он екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Біріккен Ұлттар Ұйымы 2005 жылғы 19 ақпанда БҰҰ-ға мүше мемлекеттерді клонирлеудің барлық нысандарына тыйым салатын заңнамалық актілер қабылдауға шақырды, өйткені олар «адамның қадір-қасиетіне қайшы келеді» және «адам өмірін қорғауға» қарсы бағытталған.
2005 жылғы 8 наурыздағы 59/280 қарарымен қабылданған БҰҰ-ның Адамды клондау туралы декларациясында былай делінген: «Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы Біріккен Ұлттар Ұйымы Жарғысының мақсаттары мен қағидаттарын басшылыққа ала отырып, 1997 жылғы 11 қарашада Біріккен Ұлттар Ұйымының Білім, ғылым және мәдениет жөніндегі Бас конференциясы қабылдаған Адам геномы және адам құқықтары туралы жалпыға бірдей декларацияға, атап айтқанда, оның 11-бабына сілтеме жасай отырып, онда адамның қадір-қасиетіне қайшы келетін, адамды қайта өндіру мақсатындағы клондау сияқты практикаға жол берілмейтіні айтылғанын ескере отырып, ... мынадай мәлімдемені салтанатты түрде жариялайды: ... мүше мемлекеттерге адамның қадір-қасиеті мен адам өмірін қорғауға қайшы келетін дәрежеде адамды клондаудың барлық нысандарына тыйым салу ұсынылады...».
Қазіргі уақытта адамды клондауға тыйым салуды белгілейтін жалғыз халықаралық акт — Биология мен медицина жетістіктерін қолдануға байланысты адамның құқықтары мен қадір-қасиетін қорғау туралы конвенцияға Қосымша хаттама. Ол 1998 жылғы 12 қаңтарда қол қойылған. Хаттаманың 1-бабына сәйкес, тірі немесе қайтыс болған басқа адаммен генетикалық тұрғыдан бірдей адамды жасауға бағытталған кез келген араласуға тыйым салынады.
Сонымен қатар, адамды клондау ғалымдар арасында да, жалпы жұртшылық арасында да елеулі алаңдаушылық туғызды. Әңгіме тек күрделі биоэтикалық және құқықтық мәселелер туралы ғана емес, сонымен бірге оның адамзат түрінің одан әрі дамуы үшін ықтимал болжап болмайтын салдары туралы болып отыр.
Әлемдік қоғамдастық толық тыйым салу идеясын болмаса да, кем дегенде адам клондарын жасауға уақытша мораторий енгізу идеясын барған сайын қолдап келеді. Атап айтқанда, мұндай қылмыс құрамдары Испанияның 1995 жылғы, Колумбияның 2000 жылғы, Эстонияның 2002 жылғы, Мексиканың (федералдық округ) 1931 жылғы, Молдованың 2002 жылғы, Румынияның 2014 жылғы қылмыстық кодекстеріне енгізілген. Словенияда тиісті түзету Қылмыстық кодекске 2002 жылы, Словакияда — 2003 жылы енгізілді, Францияда толықтырулар 2004 жылғы 6 тамыздағы Биоэтика туралы заңға сәйкес енгізілді. Кейбір елдерде (Бразилияда, Германияда, Ұлыбританияда, Жапонияда) клондау үшін қылмыстық жауаптылық арнайы заңдармен белгіленген. Мысалы, Германия Федеративтік Республикасының 1990 жылғы «Эмбриондарды қорғау туралы» Федералдық заңы тірі немесе қайтыс болған адамнан алынған басқа эмбрионмен генетикалық тұрғыдан бірдей эмбрион жасауды қылмыс деп таниды.
Қазақстан Республикасы БҰҰ-ның мүшесі бола отырып, адамды клондағаны үшін қылмыстық жауаптылықты алғаш рет енгізді.
«Клон» және «клондау» терминдері бастапқыда микробиология мен селекцияда, кейінірек генетикада қолданылды және оның жетістіктеріне байланысты жалпы қолданысқа енді. Клондау (ағылш. cloning, көне грек тілінен κλών — «бұтақша, өскін, ұрпақ») ең жалпы мағынасында қандай да бір объектіні дәлме-дәл қайта өндіруді білдіреді. Клондау нәтижесінде алынған объектілер клондар деп аталады. Қазіргі уақытта адамды клондаудың бірде-бір жағдайы нақты тіркелмеген. Алайда бүгінгі күні технологияның негізгі мәселесі шешілгені туралы едәуір сенімділікпен айтуға мүмкіндік беретін әдістер бар.
Ең көп қарсылық тудыратын негізгі мәселе — клондаудың мақсаты, яғни өмірді табиғи емес жолмен жасанды түрде құру. Сондай-ақ маңызды теріс фактор — терапиялық клондау кезінде адамды бірден өлтіру мақсатында ғана жасау және қазіргі әдістемелер жағдайында бірден бірнеше бірдей клонның жасалуы іс жүзінде сөзсіз болып, олардың дерлік әрдайым жойылуы.
Осы қылмыстың қоғамдық қауіптілігі адам эмбрионын жасауға заңсыз араласудан, оны коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда пайдаланудан көрінеді.
Қылмыстың объектісі — адам өмірін қорғау құқығының бұзылуы.
Қылмыстың объективтік жағы адамды клондаумен немесе адам эмбрионын коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда пайдаланумен, сондай-ақ осы мақсаттарда жыныс жасушаларын немесе адам эмбрионын Қазақстан Республикасынан әкетумен сипатталады.
Осылайша, қарастырылып отырған қылмыс құрамының объективтік жағын мынадай әрекеттердің бірін жасау құрайды: 1) адамды клондау; 2) адам эмбрионын коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда пайдалану; 3) жыныс жасушаларын Қазақстан Республикасынан коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда әкету; 4) адам эмбрионын Қазақстан Республикасынан коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда әкету.
Адамды клондау — қазіргі уақытта өмір сүріп жатқан немесе бұрын өмір сүрген белгілі бір адамның генотипіне ие адамдарды эмбрион жасау және одан кейін сол эмбрионнан өсіру арқылы алуға бағытталған болжамды әдістеме.
Ғылымда адамды клондаудың екі түрі бар. Адамды репродуктивтік клондау клондау нәтижесінде дүниеге келген адамның есім, азаматтық құқықтар, білім, тәрбие алып, қысқасы, барлық қарапайым адамдар сияқты өмір сүруін көздейді. Репродуктивтік клондау көптеген этикалық, діни, құқықтық мәселелерге тап болады, олардың бүгінгі күні әлі де айқын шешімі жоқ. Репродуктивтік клондау нәтижесінде тұтас организм алуды көздейді.
Адамды терапиялық клондау эмбрионның дамуын 14 күн өткен соң тоқтатуды, ал эмбрионның өзін дің жасушаларын алу үшін өнім ретінде пайдалануды көздейді. Көптеген елдердің заң шығарушылары терапиялық клондауды заңдастыру оның репродуктивтік клондауға ауысуына алып келеді деп қауіптенеді.
Адам эмбрионы — адамның ұрығы. Зертханалық жағдайда мамандар адам денесінің кез келген бөлігінен алынған жасушаның (соматикалық, яғни жыныстық емес жасушаның) ядросын алып тастайды. Сонымен қатар әйелдің жыныс жасушасының (жұмыртқа жасушасының) ядросы да алынып тасталады. Содан кейін соматикалық жасушаның ядросы жұмыртқа жасушасының қабығына енгізіледі. Жаңа ядросы бар жұмыртқа жасушасы электр тогының әсеріне ұшырайды, бұл бөлінуді ынталандырады. Осылайша эмбрион пайда болады. Эмбрион деп дамудың 8 аптаға дейінгі сатысындағы адам ұрығы танылады.
Құрылымы бойынша бұл қылмыс құрамы формальдық қылмыстарға жатады.
Қылмыстың аяқталу сәті — адамды клондаудың басталуы немесе адам эмбрионын коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда пайдалану, сондай-ақ осы мақсаттарда жыныс жасушаларын немесе адам эмбрионын Қазақстан Республикасынан әкету болып табылады.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Егер адам өз әрекеттерінің (әрекетсіздігінің) қоғамдық қауіптілігін сезінсе, қоғамдық қауіпті зардаптардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала білсе және олардың туындауын қаласа, адамды клондау тікелей қасақаналықпен жасалған деп танылады. Адам өзінің адамды клондап жатқанын, адам эмбрионын коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда пайдаланып жатқанын, жыныс жасушаларын Қазақстан Республикасынан коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда әкетіп жатқанын немесе адам эмбрионын Қазақстан Республикасынан коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсаттарда әкетіп жатқанын сезінеді.
Адам эмбрионын пайдалану, жыныс жасушалары мен адам эмбрионын Қазақстан Республикасынан әкету кезінде қылмыс құрамының міндетті белгісі болып көрсетілген әрекеттерді жасаудың мақсаты — коммерциялық, әскери немесе өнеркәсіптік мақсат табылады.
Коммерциялық мақсаттар пайда, мүліктік пайда алуды көздейді. Әскери мақсаттар — қылмыстық әрекеттердің нәтижелерін әскери қимылдарда пайдалану. Мысалы, ата-анасы немесе туыстары жоқ клондау арқылы өсірілген адамдарды әскери қимылдарға пайдалану. Өнеркәсіптік мақсаттарда пайдалану, мысалы, клондарды, адам эмбриондарын өнеркәсіптік ауқымда, яғни жаппай өндіруді білдіреді.
Қылмыстың субъектісі — 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
Қылмыстың сараланған құрамы 129-баптың 2-бөлігінде көзделген. Оған мынадай әрекеттер жатады:
адамдар тобының, алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобының жасауы. Егер қылмысты жасауға алдын ала сөз байласпай екі немесе одан да көп орындаушы бірлесіп қатысса, қылмыс адамдар тобы жасаған деп танылады. Егер қылмысқа осы түсіндіріліп отырған қылмысты бірлесіп жасау туралы алдын ала уағдаласқан адамдар қатысса, ол алдын ала сөз байласу арқылы адамдар тобы жасаған қылмыс деп танылады;
бірнеше рет жасалуы. Бірнеше рет жасалу деп түсіндіріліп отырған бапта немесе баптың бөлігінде көзделген екі немесе одан да көп әрекетті жасау танылады. Егер бұрын жасалған әрекеті үшін адам сотталған немесе заңда белгіленген негіздер бойынша қылмыстық жауаптылықтан босатылған болса, қылмысты бірнеше рет жасалған деп тануға болмайды. Бірыңғай пиғылмен және мақсатпен қамтылған, жалпы алғанда ҚК-нің 129-бабында көзделген бір қылмысты құрайтын бірқатар бірдей құқыққа қайшы әрекеттерден тұратын жалғаспалы қылмыс бірнеше рет жасалған деп танылмайды.
ҚК-нің 129-бабының 3-бөлігінде осы баптың 1 немесе 2-бөліктерінде көзделген әрекеттерді қылмыстық топ жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық белгіленген (ҚК-нің 99-бабы 2-бөлігінің 15) тармағына берілген түсініктемені қараңыз).
ҚК-нің 129-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет орташа ауырлықтағы қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 129-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер
