Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 387-бабына түсініктеме. Әскери қызметтен жалтару
1. Әскери қызметтен босатудың заңды негіздері болмаған кезде әскери қызметке шақырудан жалтару —
айлық есептік көрсеткіштің бір мың есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не төрт жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бір жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол іс-әрекет:
1) өз денсаулығына зиян келтіру арқылы;
2) ауруды сылтаурату жолымен;
3) құжаттарды қолдан жасау немесе өзге де алдау арқылы жасалса, —
айлық есептік көрсеткіштің үш мың есесіне дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Ескертпе. Егер тергеп-тексеру органы істі сотқа бергенге дейін шақырылушы шақыру пунктіне өз еркімен келсе, ол қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
ҚК-нің 387-бабында көзделген қылмыстың қоғамдық қауіптілігі кінәлі адамның өзінің заңсыз әрекеттері арқылы азаматтарды әскери қызметке шақырудың және Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерін жасақтаудың белгіленген тәртібін бұзуында, соның салдарынан мемлекеттің қорғаныс қабілетіне залал келтіруінде болып табылады.
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі әскери қызметке шақыруды ұйымдастыру тәртібін және Қарулы Күштерді қалыпты жасақтауды белгілейтін қоғамдық қатынастар болып табылады.
ҚК-нің 387-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы әскери қызметтен босатудың заңды негіздері болмаған кезде әскери қызметке шақырудан жалтарудан көрінеді.
Қарулы Күштердегі әскери қызметтің негіздері, оны ұйымдастыру тәртібі және өткеру тәртібі Конституциямен (36-баппен) және Қазақстан Республикасының «Қорғаныс және Қазақстан Республикасының Қарулы Күштері туралы», «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» заңдарымен айқындалады.
Әскери қызметке шақырылуға жататын азаматтар жергілікті әскери басқару органының шақыруы бойынша шақыру комиссиясына келуге міндетті. Шақыру қағазы азаматқа жергілікті әскери басқару органдарының лауазымды адамдары арқылы жеке өзіне немесе жұмыс (оқу) орны бойынша ұйымның басшысы арқылы қол қойдырумен табыс етіледі. Азаматқа шақыру қағазын жеке өзіне табыс ету мүмкін болмаған жағдайда оның келуін қамтамасыз ету тиісті ішкі істер органына жүктеледі.
Қазақстан Республикасының 2012 жылғы 16 ақпандағы «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңының 1-бабының 16) тармақшасына сәйкес, әскери қызмет — Қазақстан Республикасы егемендігін, аумақтық тұтастығын және Мемлекеттік шекарасының қол сұғылмаушылығын қарулы қорғауға байланысты әскери қауіпсіздікті тікелей қамтамасыз етуге бағытталған Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің, басқа да әскерлері мен әскери құралымдарының әскери қызметшілері мемлекеттік қызметінің ерекше түрі.
Әскери қызметке шақыру бойынша әскери қызмет және келісімшарт бойынша әскери қызмет жатады.
Шақыру бойынша әскери қызметке мыналар жатады: сарбаздар (матростар) құрамының мерзімді әскери қызметі; бейбіт уақытта Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысы негізінде әскери қызметке жарамды, жиырма тоғыз жасқа дейінгі запастағы офицерлердің уәкілетті органдардың өтінімдері бойынша офицерлік құрам лауазымдарында әскери қызмет өткеру үшін шақырылатын әскери қызметі; жұмылдыру, соғыс жағдайы, соғыс уақытындағы әскери қызмет және әскери жиындардан өту.
Келісімшарт бойынша әскери қызметке мыналар жатады: сарбаздар (матростар), сержанттар (старшиналар) және офицерлер құрамдарының лауазымдарында келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін әскери қызметшілердің әскери қызметі; әскери оқу орындарының кадеттерінің, курсанттарының, адъюнкттарының, магистранттары мен докторанттарының, әскери интерндерінің әскери қызметі және оқуы.
Әскери жиындарға шақырылған әскери міндеттілер әскери қызмет міндеттерін орындайды.
Құқық қорғау және арнаулы мемлекеттік органдардың оқу орындарының күндізгі бөлімдерінде азаматтардың оқу уақыты, сондай-ақ Қорғаныс министрлігінің мамандандырылған ұйымдарында әскери-оқытылған резервті даярлау бағдарламасы бойынша әскери даярлықтан өту уақыты мерзімді әскери қызметті өткеруге теңестіріледі.
Әскери қызметшілер Қазақстан халқына адал болуға әскери ант қабылдайды.
Бұрын әскери ант қабылдамаған әскери міндеттілер әскери жиындарға және жұмылдыру бойынша шақырылған кезде әскери ант қабылдайды.
Қазақстан Республикасының «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңында айқындалған жағдайларда және тәртіппен азаматтарға әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыру немесе әскери қызметтен босату беріледі.
Азамат облыстың (республикалық маңызы бар қаланың немесе астананың) жергілікті әскери басқару органы бастығының оны әскери қызметке шақыру туралы бұйрығы шығарылған кезден бастап әскери қызметке шақырылды деп есептеледі.
Әскери қызметке шақырудан жалтару — әскери қызметке шақырылуға жататын адамның ауруды сылтаурату немесе өзге де тәсілдер арқылы белгіленген шақыру тәртібінен босатылуға бағытталған қасақана әрекеттері. Басқаша айтқанда, бұл — жергілікті әскери басқару органының әскери қызметке шақыру туралы шақыру қағазында көрсетілген мерзімде дәлелді себептерсіз келмеу не әскери бөлімге жөнелту үшін жиналу орнына келмеу, мұндай әрекеттер белсенді іс-әрекеттермен (өзіне дене жарақатын келтіру, ауруды сылтаурату), сондай-ақ әрекетсіздікпен (медициналық куәландырудан өтуге келмеу, әскери комиссариаттың шақыру қағазын алудан бас тарту) жасалуы мүмкін.
Қазақстан Республикасының «Әскери қызмет және әскери қызметшілердің мәртебесі туралы» Заңының 36-бабында азаматтарды әскери қызметке шақырудан және әскери жиындардан босатудың заңды негіздері көрсетілген.
Сонымен қатар, Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2012 жылғы 15 мамырдағы қаулысымен бекітілген Қазақстан Республикасы азаматтарын әскери қызметке шақыруды ұйымдастыру және өткізу қағидаларына сәйкес, азаматтардың шақыру пункттеріне келмеуінің дәлелді себептері деп мыналар танылады: еңбекке қабілеттілігінен айырылуға байланысты ауру (жарақат); шақырылушы адамның күтімін қажет ететін, толық мемлекеттік қамсыздандыруда тұрмайтын жақын туысының қайтыс болуы немесе ауруы, бұл ретте Қазақстан Республикасының аумағында олармен бірге немесе бөлек тұратын, заң бойынша отбасы мүшелерін асырауға міндетті жақын туыстарының немесе басқа адамдардың болмауы; азаматтың жеке өзі келу мүмкіндігінен айырған табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар (жер сілкінісі, сел, қар көшкіні, су тасқыны, өрт және басқалар). Келмеу себептері құжат жүзінде расталуға тиіс.
Әскери қызметке шақырудан босатудың заңды негізі кейінге қалдыру болып табылады. Әскери қызметке шақыруды кейінге қалдыру азаматтарға аудандық (облыстық маңызы бар қала) шақыру комиссиясының шешімі бойынша беріледі.
ҚК-нің 387-бабында көзделген қылмыстық құқық бұзушылық құрамы объективтік жағының құрылымы бойынша формальды болып табылады, тиісінше, адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін әскери қызметке шақырудан жалтару фактісінің өзі, яғни адамның жергілікті әскери басқару органының шақыру қағазы бойынша өзінің әскери қызметке жарамдылығын анықтау үшін шақыру комиссиясына белгіленген уақытта және белгіленген жерге дәлелді себептерсіз келмеуі жеткілікті.
Айта кету керек, бұл қылмыстық құқық бұзушылық созылмалы болып табылады, тиісінше, оның басталу сәті жалтару басталған кезден, ал аяқталу сәті жалтарған адамның шақыру (жиналу) орнына келуі немесе оның ұсталу кезінен айқындалады.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам әскери қызметтен босатудың заңды негіздері болмаған кезде әскери қызметке шақырудан жалтарып жүргенін сезінеді және соны қалайды.
Себеп пен мақсат іс-әрекетті саралауға әсер етпейді, бірақ жаза тағайындау кезінде сот оларды ескереді.
Қылмыстың субъектісі арнайы болып табылады — Қазақстан Республикасының он сегіз жастан жиырма жеті жасқа дейінгі, шақыру комиссиясы әскери қызметке жарамды деп таныған, шақыруды кейінге қалдыруға немесе одан босатылуға құқығы жоқ, Қарулы Күштерді жасақтау үшін қажетті мөлшерде шақырылуға жататын ер жынысты азаматтары.
ҚК-нің 387-бабының 2-бөлігінде әскери қызметтен босатудың заңды негіздері болмаған кезде әскери қызметке шақырудан мынадай тәсілдермен жалтарғаны үшін жауаптылық көзделген: 1) өз денсаулығына зиян келтіру арқылы; 2) ауруды сылтаурату жолымен; 3) құжаттарды қолдан жасау немесе өзге де алдау арқылы.
Денсаулыққа зиян келтіру деп шақырылушының әскери қызметке шақырудан жалтару мақсатында өз денсаулығына әртүрлі дәрежедегі зиянды қасақана келтіруі, мұны оның өзі де, оның келісімімен басқа адам да жасауы (дене мүшелеріне зақым келтіру) түсініледі.
Ауруды сылтаурату — субъектінің оны әскери қызметке шақыру туралы мәселені шешетін адамдарда өзінің физикалық немесе психикалық ауру белгілері бар екендігі туралы жалған түсінік қалыптастыруы.
Құжаттарды қолдан жасау кезінде кінәлі адам шақырудан жалтару мақсатында шақыру комиссиясына жасы, отбасы құрамы және басқа да мәліметтер туралы көрінеу жалған ақпарат қамтылған құжаттарды ұсынады.
Егер кінәлі адам өзі қолдан жасаған жалған құжаттарды пайдалану нәтижесінде әскери қызметке шақырудан босатылса, оның әрекеттері қылмыстық құқық бұзушылықтардың жиынтығы бойынша (ҚК-нің 387-бабы 2-бөлігінің 3) тармағы және 385-бабының 1-бөлігі бойынша) саралануға тиіс.
Егер кінәлі адам әскери қызметтен жалтару үшін көрінеу жалған құжаттарды пайдаланса, оның әрекеті ҚК-нің 387-бабы 2-бөлігінің 3) тармағымен қамтылады және ҚК-нің 385-бабы бойынша қосымша саралауды қажет етпейді.
Өзге де алдау — кінәлі адамның шақырудан жалтару мақсатында шақыру комиссиясын жаңылыстыруы мүмкін кез келген басқа тәсіл, мысалы, комиссияға өзінің орнына әскери қызметке жарамсыз басқа адамды жіберу, діни наным-сенімдеріне сілтеме жасау арқылы жалтару және тағы басқалар.
Өз денсаулығына зиян келтіру арқылы жалтару мұндай зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі, өйткені осы кезден бастап ол әскери қызметке жарамсыз болып қалады, ал қалған барлық жағдайларда, жоғарыда атап өтілгендей, қылмыстық құқық бұзушылық әскери қызметтен нақты жалтарған сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
ҚК-нің 387-бабына ескертпеге сәйкес, егер тергеп-тексеру органы істі сотқа бергенге дейін шақырылушы шақыру пунктіне өз еркімен келсе, ол қылмыстық жауаптылықтан босатылады.
ҚК-нің 387-бабының 1-бөлігінде көзделген іс-әрекет онша ауыр емес қылмыстар санатына жатады.
ҚК-нің 387-бабының 2-бөлігінде көзделген іс-әрекет ауырлығы орташа қылмыстар санатына жатады.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулары Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
