Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 221-бабына түсініктеме. Азаматтың салық төлеуден жалтаруы
1. Азаматтың салық декларациясын ұсыну міндетті болып табылатын жағдайларда табыстары туралы декларацияны ұсынбау арқылы не декларацияға немесе салықтарды не мемлекеттік бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдерді есептеуге немесе төлеуге байланысты басқа да құжаттарға салық салуға жататын табыстар немесе шығыстар не мүлік туралы көрінеу бұрмаланған мәліметтерді енгізу арқылы салықты немесе мемлекеттік бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдерді төлеуден жалтаруы, егер бұл әрекет салықтың немесе міндетті төлемдердің ірі мөлшерде төленбеуіне әкеп соқса, —
екі жүзден бір мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде не сотталған адамның екі айдан он айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға, не жүз сексен сағаттан екі жүз қырық сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына, не төрт айға дейінгі мерзімге қамауға алуға, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, оған қоса екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде не сотталған адамның екі айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салынады немесе онсыз жазаланады.
2. Дәл сол әрекетті салық төлеуден жалтарғаны үшін бұрын сотталған адам жасаған болса, —
бес жүзден үш мыңға дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде не сотталған адамның бес айдан бір жылға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға, не екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады, оған қоса үш жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде не сотталған адамның үш айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салынады немесе онсыз жазаланады.
Ескерту. Азаматтың салықтарды немесе мемлекеттік бюджетке төленетін өзге де міндетті төлемдерді төлемеуі, егер төленбеген салықтың немесе міндетті төлемдердің сомасы бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асса, ірі мөлшерде жасалған деп танылады.
Қазақстан Республикасы Конституциясының 35-бабына сәйкес әрбір азамат заңды түрде белгіленген салықтарды, алымдарды және өзге де міндетті төлемдерді төлеуге міндетті. Жеке тұлғалардың салық төлеу тәртібі 2001 жылғы 12 маусымдағы Қазақстан Республикасының «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» кодексімен (ҚР Салық кодексі) (кейінгі өзгерістері мен толықтыруларын қоса алғанда) реттелген. Салықтарды төлеу мәні бойынша азаматтың табыс алуға байланысты қызметінің барлық түрлерін қамтиды, олардың әртүрлі негіздер бойынша заңға сәйкес жиынтық жылдық табыс туралы салық декларациясын ұсыну міндеті көзделген. Табыс салығы бойынша декларация жеке тұлғаның тұрақты тұрғылықты жері бойынша салық комитетіне есепті жылдан кейінгі жылдың 31 наурызынан кешіктірілмей ұсынылады. K080000099_
Салықтық қылмыстардың қоғамдық қауіптілігі салықтардың қоғамның экономикалық қызметіндегі жоғары маңыздылығымен айқындалады, соның салдарынан мемлекетіміздің экономикасына елеулі залал келтіріледі.
Қылмыстың объектісі мемлекеттің заңға негізделген қаржылық қызметін жүзеге асыруға байланысты қоғамдық қатынастар болып табылады.
Табыс салығын есептеу мен төлеуге негіз болатын құжат — табыс туралы декларация. Бұл салық төлеушінің белгіленген нысандағы бланкіде алынған табыстары мен жүзеге асырған шығыстары, табыс көздері, өзара байланысты тұлғалармен жасалған мәмілелері, салықтық жеңілдіктері және есептелген салық (алым) сомасы, сондай-ақ өткен кезең (тоқсан, жартыжылдық) үшін салықты (алымды) есептеуге және төлеуге байланысты басқа да мәліметтер туралы жазбаша өтініші болып табылады. Егер салық заңнамасында өзгеше белгіленбесе, әрбір салық төлеуші өзі салық төлеуші болып танылған әрбір салық (алым) бойынша салық декларациясын ұсынады. Салық декларациясы салық төлеушінің есепке алынған жері бойынша салық органдарына заңнамада белгіленген нысанда ұсынылады.
Қылмыстың объективтік жағы салық төлеуден жалтарудан көрінеді: әрекетсіздік арқылы, яғни декларацияны ұсыну міндетті болып табылатын жағдайларда табыс туралы декларацияны ұсынбау арқылы; немесе әрекет жасау арқылы, яғни іс жүзінде интеллектуалдық жалғандық жасау, атап айтқанда декларацияға табыстар немесе шығыстар туралы көрінеу бұрмаланған мәліметтерді енгізу арқылы жүзеге асырылады.
2001 жылғы 12 маусымдағы Қазақстан Республикасының Салық кодексіне (кейінгі өзгерістері мен толықтыруларын қоса алғанда) сәйкес салықтар деп мемлекет біржақты тәртіппен заңнамалық түрде белгілеген, белгілі бір мөлшерде бюджетке төленетін, қайтарымсыз және өтеусіз сипаттағы міндетті ақшалай төлемдер түсініледі. K080000099_
Өзге де міндетті төлемдер деп бюджетке белгілі бір мөлшерде төленетін міндетті ақшалай аударымдар (алымдар, баждар, төлемдер) түсініледі. K080000099_
Декларацияда жеке тұлға өз жауапкершілігімен бір жыл ішінде алған және салық салуға жататын барлық табыстарын, сондай-ақ оларды алу көздерін көрсетеді. Табыстар мен шығыстар туралы декларацияны ұсыну жиынтық табысы ҚР салық заңнамасында айқындалған деңгейге жететін азаматтар үшін, сондай-ақ салық салынатын табыстың бірнеше көзі бар немесе негізгі жұмыс орнынан тыс осындай табыс көздері бар тұлғалар үшін міндетті болып табылады. ҚР азаматтары үшін салық салу объектісі олардың ҚР аумағындағы және одан тыс жерлердегі көздерден ақшалай да, заттай да нысанда, оның ішінде материалдық пайда түрінде алған жылдық табысы болып табылады; ҚР-да тұрақты тұрғылықты жері жоқ жеке тұлғалар үшін — ҚР аумағындағы көздерден алынған табыс. Жиынтық жылдық табыс — бұл тұлғаның күнтізбелік жыл ішінде әртүрлі көздерден алған табысы. Оның құрамына табыстардың барлық түрлері, оның ішінде:
- еңбекақы төлеу және зейнетақы төлемдері түрінде алынған табыстар;
- кәсіпкерлік қызметтен алынған табыстар;
- мүліктік табыстар кіреді.
1999 жылғы 23 шілдедегі ҚР «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңына (кейінгі өзгерістері мен толықтыруларын қоса алғанда) және 1998 жылғы 2 шілдедегі ҚР «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес туралы» Заңының 9-бабына (кейінгі өзгерістері мен толықтыруларын қоса алғанда) сәйкес мемлекеттік қызметшілер мен мемлекеттік функцияларды орындайтын өзге де тұлғалар өз табыстарын декларациялауға міндетті. Декларация тұрақты тұрғылықты жері бойынша салық органына есепті жылдан кейінгі, салық заңнамасында белгіленген мерзімнен кешіктірілмей ұсынылады. Көрсетілген кезеңде тек негізгі жұмыс орны бойынша табысы болған жеке тұлғалар, сондай-ақ есепті кезеңдегі салық салынатын жиынтық табысы заңнамада белгіленген мөлшерден аспаған тұлғалар декларация ұсынудан босатылады.*
Жалтару — өзінің объективтік бағыттылығы бойынша міндетті әрекеттерді орындамауды көздейтіндіктен, декларацияны ұсынбау салық төлеуден жалтаруға айналатын қосымша шарттардың болуын талап етеді. Мұндай міндетті шарттарға мыналар жатады: декларацияны ұсыну мерзімінің өтуі; декларацияны ұсыну мүмкіндігінің болуы; декларацияны ұсынуға ынталандыратын салық комитетінің әрекеттері.
Декларацияға табыстар немесе шығыстар туралы көрінеу бұрмаланған мәліметтерді енгізу деп алынған пайда мен оған жұмсалған шығындарға қатысты нақты жағдайды көрсетпейтін мәліметтерді салық құжаттарына енгізу түсініледі, яғни тұлғаның енгізілетін мәліметтердің нақты шындыққа сәйкес келмейтіндігі туралы алдын ала жеткілікті түрде хабардар болуы. Мәліметтерді бұрмалау мынадай жолдармен жүзеге асырылуы мүмкін: алынған табыстарды жасыру немесе төмендетіп көрсету; табыс көздерін жасыру немесе дұрыс көрсетпеу; жұмсалған шығыстарды асыра көрсету және т.б. Мұндағы міндетті белгі — әрекеттердің көрінеулілігі, яғни тұлғаның декларацияға енгізілетін мәліметтердің бұрмаланғанын білуі. Көрінеу бұрмаланған мәліметтерге фактілерді қасақана бұрмалауға немесе елемеуге негізделген мәліметтер жатады, мысалы, есептелген табыс туралы төмендетілген мәліметтер. Дөрекі арифметикалық қателіктің нәтижесінде алынған мәліметтер, салықтарды есептеу процесіне әсер ететін фактілердің құқықтық табиғатын даулы түсіндіру, сондай-ақ заңнама нормаларының екіұшты мазмұны болған жағдайларда алынған мәліметтер көрінеу бұрмаланған болып табылмайды.
Қылмыс декларацияны ұсыну мерзімі өткен кезде салықтың ірі мөлшерде төленбеуі немесе декларацияға көрінеу бұрмаланған мәліметтерді енгізу сәтінен бастап аяқталған болып есептеледі. Осы бапқа ескертпеге сәйкес салықтың төленбеуі, егер төленбеген салық сомасы қылмыс жасалған кездегі ҚР заңнамасында белгіленген бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асса, ірі мөлшерде жасалған деп танылады. Бұл ретте әрекет мынадай жағдайларда аяқталған болып есептеледі:
а) табыс туралы декларацияны ұсынбау арқылы салық төлеуден жалтару кезінде — есепті жылдан кейінгі сәуір айынан бастап;
б) табыстар мен шығыстар туралы көрінеу бұрмаланған мәліметтерді декларацияға енгізу арқылы салық төлеуден жалтару кезінде — осындай декларация ұсынылған күннен бастап 10 күн өткен соң.
Табыс туралы декларацияны жасау кезінде салық төлеуші жіберген елеусіз дәлсіздіктер (қате жазулар, түзетулер, арифметикалық қателер), сондай-ақ декларацияны ұсынудың қысқа мерзімге кешіктірілуі ҚР ҚК-нің 221-бабында көзделген қылмыс құрамын құрмайтынын ескеру қажет.
Қылмыстың субъектісі — он алты жасқа толған, дербес табысы бар және салық заңнамасына сәйкес салық органдарына декларация ұсынуға міндетті, есі дұрыс жеке тұлға.
Субъективтік жағынан қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалады. Кінәлі тұлға табыс туралы декларацияны салық органдарына ұсынбау немесе оған табыстар немесе шығыстар туралы көрінеу бұрмаланған мәліметтерді енгізу арқылы ірі мөлшерде салық төлеуден жалтарып отырғанын сезінеді, салықтың ірі мөлшерде төленбеу мүмкіндігін алдын ала біледі және салық төлеуден жалтаруды қалайды. Бұл қылмыс пайдакүнемдік ниетпен жасалады. Қылмыстық әрекеттердің мақсаты — табыс салығын төлеу жөніндегі міндеттемелерді орындаудан жалтару және кейіннен жасырылған қаражатты өз қалауы бойынша пайдалану.*
Азаматтың салық төлеуден жалтаруының сараланған түрі — бұл әрекетті салық төлеуден жалтарғаны үшін бұрын сотталған адамның жасауы болып табылады, бұл ретте алдыңғы қылмыс үшін сотталғандық заңда белгіленген тәртіппен жойылмаған немесе алынбаған болуы тиіс.
Алайда қарастырылып отырған қылмыста тұлғаның ҚР ҚК-нің 222-бабы «Ұйымдардан салық төлеуден жалтару» бойынша сотталғандығы саралаушы белгі болып табыла ма деген мәселе туындайды. Біздің ойымызша, жоқ, себебі, біріншіден, ҚР ҚК-нің 221-бабының 2-бөлігін қолдану үшін біртектес қылмыс, яғни осы баптың 1-бөлігі бойынша сотталған болуы қажет. Екіншіден, ҚР ҚК-нің 221 және 222-баптары әртүрлі мақсаттар мен ниеттерді көздейді. Бірінші жағдайда салық төлеуден жалтару қаражатты жеке тұлғаның иелігінде қалдыру мақсатында жүзеге асырылады, ал екінші жағдайда — ұйымның иелігінде қалдыру мақсатында жүзеге асырылады. Үшіншіден, аталған баптарда әртүрлі материалдық құрам көзделген. ҚР ҚК-нің 221-бабында салық төлеуден бес жүз айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде жалтарғаны үшін жауаптылық туындайды, ал ҚР ҚК-нің 222-бабында — екі мың айлық есептік көрсеткіштен асатын мөлшерде жалтарғаны үшін жауаптылық көзделген. Төртіншіден, ҚР ҚК-нің 221-бабына ескертпеде «төленбеген салық» деген сөз тіркесі жекеше түрде қолданылған.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. БОРЧАШВИЛИ
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007
Актінің қабылданған күні: 02.08.2007
Қабылданған орны: ЖОҚ
Актіні қабылдаған орган: 180000000000
Қолданылу өңірі: 100000000000
Нормативтік құқықтық актіге нормашығармашылық орган берген тіркеу нөмірі: 167
Актінің мәртебесі: new
Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000
Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕ
Заңдық күші: 1900
Актінің тілі: орыс тілі
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
