Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 443-бабына түсініктеме. Әскери қызметтен жалтару немесе оны атқарудан бас тарту
1. Әскери қызметшінің ауруды сылтаурату немесе өзіне қандай да бір зақым келтіру (дене мүшесін зақымдау) не денсаулығына өзге де зиян келтіру немесе құжаттарды қолдан жасау не өзге де алдау арқылы әскери қызмет міндеттерін орындаудан жалтаруы, сол сияқты әскери қызметті атқарудан бас тартуы —
екі жүз айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына не елу тәулікке дейінгі мерзімге қамаққа алуға жазаланады.
2. Дәл сол әрекеттер ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимі жағдайларында жасалса —
он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
3. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген әрекеттер соғыс уақытында жасалса —
он жылдан жиырма жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға не өмір бойына бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Әскери қызметтен жалтару немесе оны атқарудан бас тарту түріндегі қылмыстық құқық бұзушылықтың (1-бөлігі — қылмыстық теріс қылық, 2, 3-бөліктері — қылмыстар) қоғамдық қауіптілігі оның объективтік жағының ерекшелігінде жатыр. Әскери қызметтен жалтарудың осы қауіпті тәсілдеріне тән белгілер кінәлі адамдардың, әдетте, тиісті бастықтардың рұқсатымен әскери қызмет міндеттерін орындаудан заңсыз босатылу мақсатына қол жеткізуінен тұрады. Сырттай қарағанда босату негізді болып көрінеді, ал шын мәнінде ол жалған сипатта болады және ауруды сылтауратып көрсетуге, дене мүшесін зақымдауға, құжаттарды қолдан жасауға немесе өзге де алдауға, әскери қызметті атқарудан бас тартуға негізделеді.
Осы қылмыстық құқық бұзушылықтың қоғамдық қауіптілігі әскери тәртіпті, әскери анттың және әскери жарғылардың әскери міндеттерді адал әрі жауапкершілікпен орындау, әскери қызметтің қиындықтары мен ауыртпалықтарын табандылықпен көтеру жөніндегі талаптарын қасақана бұзудан тұрады.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың объектісі — әскери қызметті атқарудың белгіленген тәртібі, сондай-ақ жүктелген міндеттерді уақтылы және дәл орындау.
Объективтік жағынан алғанда, әрекет ауруды сылтауратып көрсету, өзіне қандай да бір зақым келтіру (дене мүшесін зақымдау) немесе денсаулығына өзге де зиян келтіру, құжаттарды қолдан жасау немесе өзге де алдау арқылы әскери қызметтен жалтарумен, сондай-ақ әскери қызметті атқарудан бас тартумен сипатталады.
Әскери қызмет міндеттерін көрсетілген тәсілдермен орындаудан жалтару әскери қызметшінің алдау (ауруды сылтауратып көрсету, құжаттарды қолдан жасау, өзге де алдау) немесе өзіне зақым келтіру арқылы әскери қызметтің тиісті міндеттерін орындаудан уақытша немесе толық босатуға негіз болатын (не сондай негіздердің бар екендігі туралы көрініс қалыптастыратын) жағдайларды жасанды түрде туындатуынан тұрады.
ҚК-нің 443-бабының мағынасы бойынша ауруды сылтауратып көрсету — әскери қызметшінің әскери қызметтен босатылу мақсатында шын мәнінде өзі ауырмайтын аурулары бар екендігін қасақана бейнелеуі немесе мәлімдеуі, не сол мақсатпен өзінде бар ауруларды саналы түрде асыра көрсетуі (аггравация).
Бұл ретте әскери қызмет міндеттерін орындаудан жалтару тәсілі ретіндегі симуляцияны адам әскери қызметтен жалтару мақсатын көздемей, өзінде бар немесе ойдан шығарылған ауруға қатысты адал ниетпен жаңсақ пікірде болатын патологиялық (санасыз) симуляциядан ажырата білу қажет.
Өзіне қандай да бір зақым келтіру (дене мүшесін зақымдау) әскери қызметшінің әскери қызметтен жалтару мақсатында өз денсаулығына зиян келтіруінен тұрады. Бұл — қандай да бір органды, дене тіндерін қасақана жасанды түрде зақымдау, қандай да бір органның функцияларын бұзу, ауру туындату немесе оны асқындыру. Денсаулыққа зиян әртүрлі құралдарды, құрылғыларды, заттарды пайдалану арқылы келтірілуі мүмкін.
Кінәлінің әрекеттерін дене мүшесін зақымдау ретінде саралау үшін әскери қызметшінің өз денсаулығына келтірген зиянының ауырлық дәрежесі және оның әскери қызметтен жалтарған уақыт аралығы маңызды емес.
Егер әскери қызметшіге оның өтініші бойынша әскери қызметтен жалтаруына жәрдемдесу мақсатында басқа адам зақым келтірсе, онда осы адамның әрекеттері жеке адамға қарсы қылмыстық құқық бұзушылық және ҚК-нің 443-бабында көзделген әрекетті жасауға көмектесу ретінде саралануға жатады.
Бұл жағдайда әскери қызметшінің өзі осы қылмыстық құқық бұзушылықтың орындаушысы ретінде жауаптылыққа тартылуға тиіс, өйткені әскери қызметтен жалтаруды өзі жүзеге асырады.
Денсаулыққа өзге де зиян келтіру деп дене мүшесін зақымдаудан басқа, организмге әртүрлі тәсілдермен әсер етуді (денсаулыққа зиянды химиялық заттарды қабылдау, дәрілік заттардың мөлшерін шамадан тыс қолдану және тағы басқалар арқылы), соның салдарынан әскери қызмет міндеттерін орындау мүмкін болмайтын жағдайды түсіну қажет.
Құжаттарды қолдан жасау әскери қызметшінің әскери қызметтен босатылу мақсатында командирге өзі қолдан жасаған немесе оның өтініші бойынша басқа адам жасаған құжатты ұсынуынан тұрады. Мысалы, жақын туысының қайтыс болғаны туралы жалған жеделхат, баланың тууы туралы жалған куәлік немесе әскери қызметті атқарудан босатуға формальды түрде негіз болатын жалған мәліметтер қамтылған өзге де құжат.
Құжаттарды қолдан жасау әскери қызмет міндеттерін орындаудан жалтарудың объективтік жағының міндетті белгісі болғандықтан, көрінеу жалған құжатты пайдаланғаны үшін қылмыстық жауаптылық көздейтін ҚК-нің 385-бабының 3-бөлігі бойынша қосымша саралау талап етілмейді, яғни бұл жағдайда қылмыстық құқық бұзушылықтар жиынтығы болмайды.
Әскери қызметші әскери қызмет міндеттерін орындаудан жалтару кезінде көрінеу жалған құжатты өзі дайындаған жағдайда, оның әрекеті ҚК-нің 443 және 385-баптарының жиынтығы бойынша сараланады.
Осындай ұстанымды Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты да ұстанады. Мәселен, бұрын аталған Қаулының 18-тармағында: «ҚК-нің 443-бабы бойынша жауаптылық дене мүшесін зақымдау тәсіліне, өз денсаулығына келтірілген зиянның ауырлығына, сондай-ақ пайдаланылған алдау тәсіліне қарамастан туындайды.
Әскери қызметтен жалтару немесе оны атқарудан бас тарту, қылмыстық құқық бұзушылықтардың нақты жиынтығы болған жағдайларды қоспағанда, ҚК-нің 441 және 442-баптары бойынша қосымша саралауды талап етпейді.
Әскери қызметшінің көрінеу жалған құжатты өзі дайындау арқылы әскери қызметтен жалтаруы ҚК-нің 443 және 385-баптарының жиынтығы бойынша сараланады», — делінген.
Әскери қызметшінің әскери қызмет міндеттерін орындаудан босатылу мақсатында жалған құжатты ұсынуына жәрдемдескен немесе осы құжатты дайындаған адам, бірақ ол құжаттың қандай мақсатпен дайындалып немесе ұсынылып жатқанынан хабардар болған жағдайда ғана, осы қылмыстық құқық бұзушылықты жасауға көмектесуші ретінде қылмыстық жауаптылыққа тартылады.
Әскери қызметтен жалтару тәсілі ретіндегі өзге де алдау әскери қызметші командирге әскери қызмет міндеттерін орындаудан толық немесе уақытша босатылу мақсатында көрінеу жалған мәліметтер хабарлауынан немесе сол мақсатпен командованиеде бар мәліметтердің шындыққа сәйкес келмейтінін қасақана жасыруынан тұрады. Шындыққа сәйкес келмейтін мәліметтер әскери қызметшінің отбасылық жағдайына, біліміне және оны әскери қызметтен босатуға негіз болатын өзге де мән-жайларға қатысты болуы мүмкін.
Өзге де алдау ретінде әскери қызметшінің әскери қызмет міндеттерін орындаудан заңсыз босатылуға қол жеткізу мақсатында белгілі бір лауазымды адамдарды параға сатып алу әрекеттері де бағалануы мүмкін. Бұл жағдайда кінәлінің әрекеттері әскери қызметтен жалтару немесе оны атқарудан бас тарту (ҚК-нің 443-бабы) және пара беру (ҚК-нің 367-бабы) ретінде саралануға жатады. Мысалы, әскери қызметші заңды негіздерсіз әскери қызметтен мерзімінен бұрын босатылуын қамтамасыз ету мақсатында командирге пара береді.
Әскери қызметші заңды негіздер бойынша әскери қызметтен босатылу рәсімін жеделдету мақсатында пара берген жағдайларда, оның әрекеттері тек пара беру ретінде ғана саралануға жатады. Бұл жағдайда ҚК-нің 443-бабы бойынша саралауға негіз жоқ.
Әскери қызметті атқарудан бас тарту әскери қызметшінің алдауды қолданбай, ашық түрде, ауызша, жазбаша немесе өзге де тәсілмен әскери қызметті атқаруға немесе оның жекелеген міндеттерін орындауға ниеті жоқ екенін білдіруімен және іс жүзінде оларды орындауды тоқтатуымен сипатталады. Әскери қызметті атқарудан бас тарту екі нысанда көрініс табады.
Біріншіден, әскери қызметті атқаруға ниетінің жоқтығы туралы ашық мәлімдеу нысанында. Алайда мұндай мәлімдеменің өзі қаншалықты үзілді-кесілді болса да, егер ол әскери қызметті іс жүзінде атқарудан бас тартумен қатар жүрмесе, қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайтынын ескеру қажет.
Екіншіден, әскери қызметшінің әскери қызметті атқаруға ниетінің жоқтығы туралы мәлімдемесімен қатар жүрмеуі де мүмкін болғанымен, әскери қызметті іс жүзінде ашық түрде тоқтату нысанында. Мысалы, егер адам әскери қызметті атқаруға ниетінің жоқтығын ашық мәлімдемесе де, ешқандай себепсіз, демонстративті түрде әскери қызметті атқармаса, командирдің әскери қызметті атқару туралы талаптарын елемесе, онда мұндай өзінің сипаты бойынша қасақана әрі өрескел мінез-құлқы әскери қызметшінің әскери қызметті атқаруға ниетінің жоқ екенін айқын көрсетеді. Мұндай әрекеттер ҚК-нің 443-бабында көзделген әскери қызметті атқарудан бас тарту ретінде сараланады.
Әскери қызметті атқарудан бас тарту әскери бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше тастап кетуден (ҚК-нің 441-бабы) тек жасалу тәсілі бойынша ғана емес, сонымен қатар әскери бөлімді немесе қызмет орнын өз бетінше тастап кеткен кезде адам уақытша жалтаруымен, ал бас тартқан жағдайда кінәлінің әскери қызметті атқарудан мүлдем жалтаруымен де айтарлықтай ерекшеленеді.
Әскери қызметтен бас тарту құрамына діни наным-сенімдерді сылтау етіп, осы міндеттерді орындаудан жалтару жағдайлары да қамтылады. ҚК-нің 443-бабы бойынша, мысалы, діни себептермен әскери ант қабылдаудан бас тарту, егер мұндай бас тарту әскери қызметті іс жүзінде атқарудан немесе әскери міндеттердің қандай да бір бөлігін не жекелеген түрлерін орындамаумен (мысалы, ішкі қызмет, қарауыл қызметі немесе Мемлекеттік шекараны күзету жөніндегі міндеттерден және т.б.) ұштасса, саралануға тиіс. Мұндай шарт болмаған жағдайда әскери ант қабылдаудан бас тарту қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды.
Конституцияның 22-бабына, сондай-ақ Қарулы Күштердің Ішкі қызмет жарғысының 8-тармағының талаптарына сәйкес, әскери қызметші Қазақстан Республикасының азаматы ретінде ар-ождан бостандығына құқылы, алайда бұл құқық оның мемлекет алдындағы міндеттерін шектеуге тиіс емес. Әскери қызметші діни рәсімдерге жеке тұлға ретінде, қызметтен бос уақытында қатысады. Сондықтан діни және өзге де наным-сенімдерді сылтау етіп әскери қызметтен бас тарту азаматтық борышты және әскери қызметті атқару тәртібін өрескел бұзу болып табылады әрі ҚК-нің 443-бабында көзделген әскери қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрайды.
Бағынысты адамның бастықтың нақты талабын, мысалы, тәуліктік кезекшілікке түсу, іссапарға бару және т.б. орындаудан бас тартуы әскери қызметті атқарудан бас тарту ретінде қарастырылмайды. Мұндай әрекеттер бағынбау немесе бұйрықты өзге де орындамау құрамын (ҚК-нің 437-бабы) құрауы мүмкін, өйткені бұл жағдайда бастықтың талабы бұйрық сипатында болады, ал әрекеттердің өзі әскери қызметті атқарудан бас тартудан емес, бұйрықты ашық түрде орындамаудан тұрады.
Қылмыстық құқық бұзушылық құрамы өзінің құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыстық құқық бұзушылық кінәлінің диспозицияда көрсетілген әрекеттердің бірін жасаған сәтінен бастап, адастырылған командир (бастық) немесе өзге де мемлекеттік орган әскери қызметшіні әскери қызмет міндеттерін орындаудан (уақытша немесе тұрақты) босату туралы шешім қабылдаған кезден бастап аяқталған болып есептеледі.
Қылмыстық құқық бұзушылықтың субъективтік жағы тікелей қасақаналық түріндегі қасақана кінә нысанымен сипатталады. Кінәлі ауруды сылтауратып көрсету немесе өзіне қандай да бір зақым келтіру не денсаулығына өзге де зиян келтіру, құжаттарды қолдан жасау немесе өзге де алдау арқылы әскери қызмет міндеттерін орындаудан жалтаратынын, сондай-ақ әскери қызметті атқарудан бас тартатынын сезінеді, қоғамдық қауіпті салдардың туындау мүмкіндігін немесе болмай қоймайтынын алдын ала біледі және соны қалайды.
Осы қылмыстық құқық бұзушылық құрамының қажетті белгісі — әскери қызметтен жалтару мақсаты. Егер ауруды сылтауратып көрсету немесе дене мүшесін зақымдау, денсаулығына зиян келтіру, құжаттарды қолдан жасау немесе өзге де алдау, бас тарту әскери қызметтен жалтару мақсатынсыз жасалса, онда мұндай әрекеттер қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылық құрамын құрамайды. Мәселен, әскери қызметшінің өз денсаулығына абайсызда зиян келтіруі, соның салдарынан ол әскери қызметті атқарудан босатылған болса да, әскери қызмет міндеттерін орындаудан жалтару болып табылмайды, өйткені бұл жағдайда әскери қызметтен жалтару мақсаты жоқ. Ауруды сылтауратып көрсету немесе өзге де алдау жақсартылған тамақтану немесе санаторийге жолдама, басқа дәрілік препараттар, медициналық қызметтер алу түріндегі өзге де материалдық игіліктерге қол жеткізу үшін пайдаланылса, мұндай әрекеттер де талданып отырған іс-әрекеттің белгілеріне жатпайды.
Бейбіт уақытта әскери қызметтен жалтару немесе оны атқарудан бас тарту себептері әскери қызметтің қиындықтары мен ауыртпалықтарын көтергісі келмеу, үйіне барып келуге ұмтылу және т.б. болуы мүмкін, ал ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимі жағдайларында, соғыс уақытында, әдетте, қорқақтық, жігерсіздік және т.б. болуы мүмкін.
Субъект — арнайы, яғни шақыру бойынша немесе келісімшарт бойынша әскери қызмет өткеретін кез келген әскери қызметші. Қарастырылып отырған қылмыстық құқық бұзушылықтың субъектісі әскери жиындарға шақырылған запастағы азамат та болуы мүмкін.
ҚК-нің 443-бабының 2-бөлігі ұрыс жағдайында немесе төтенше жағдай режимі жағдайларында әскери қызметтен жалтарғаны немесе оны атқарудан бас тартқаны үшін, ал 3-бөлігі соғыс уақытында осындай әрекеттер жасағаны үшін жауаптылықты көздейді. Олардың анықтамаларын ҚК-нің 437-бабының 3 және 4-бөліктеріне берілген түсініктемеден қараңыз.
ҚК-нің 443-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет қылмыстық теріс қылыққа жатады.
ҚК-нің 443-бабының 2 және 3-бөліктерінде көзделген әрекеттер аса ауыр қылмыстарға жатады.
**Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, авторы — Исидор Шамилович Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
