Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 151-бабына түсініктеме. Қамауда ұстау мерзімдері және оларды ұзарту тәртібі
- 1. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде қамауда ұстау мерзімі осы Кодексте көзделген айрықша жағдайларды қоспағанда, екі айдан аспауға тиіс.
- 2. Судья қысқа мерзімге санкциялаған қамауда ұстау мерзімін екі айға дейін ұзарту қажет болған жағдайда, прокурор оның аяқталуына бір тәулік қалғанда тергеу судьясына қосымша жиналған материалдармен бірге тиісті өтінішхат енгізеді. Екі айға дейінгі мерзімде тергеп-тексеруді аяқтау мүмкін болмаған және бұлтартпау шарасын өзгертуге немесе оның күшін жоюға негіздер болмаған жағдайда, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның аудандық (қалалық) және оған теңестірілген прокурормен келісілген уәжді өтінішхаты бойынша тергеу судьясы бұл мерзімді үш айға дейін, ал тергеп-тексеруді үш айлық мерзімде аяқтау мүмкін болмаған және күдіктіні, айыпталушыны одан әрі қамауда ұстау қажет болған жағдайда, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның облыс прокурорымен және оған теңестірілген прокурорлармен және олардың орынбасарларымен келісілген уәжді өтінішхаты бойынша тергеу судьясы тоғыз айға дейін ұзарта алады.
- 3. Қамауда ұстау мерзімін тоғыз айдан астам, бірақ он екі айдан аспайтын мерзімге ұзартуды аудандық және оған теңестірілген соттың тергеу судьясы істің ерекше күрделілігіне байланысты, аса ауыр қылмыстар, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар, сондай-ақ өзге де террористік және (немесе) экстремистік қылмыстар жасады деп күдік келтірілген адамдарға қатысты ғана тергеу бөлімінің бастығының не қылмыстық істі өз өндірісіне қабылдаған прокурордың, не тергеу, тергеу-жедел тобы басшысының облыс прокурорымен және оған теңестірілген прокурорлармен келісілген уәжді өтінішхаты бойынша жүзеге асыра алады.
- 4. Қамауда ұстау мерзімін он екі айдан астам, бірақ он сегіз айдан аспайтын мерзімге ұзартуға аса ауыр қылмыстар, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар, сондай-ақ өзге де террористік және (немесе) экстремистік қылмыстар жасады деп күдік келтірілген адамдарға қатысты айрықша жағдайларда аудандық және оған теңестірілген соттың тергеу судьясы қылмыстық қудалау органының орталық аппараты тергеу бөлімшесінің басшысы не қылмыстық істі өз өндірісіне қабылдаған прокурор, тергеу, тергеу-жедел тобы басшысы берген, облыс прокуроры және оған теңестірілген прокурор бекіткен әрі Қазақстан Республикасының Бас Прокурорымен, оның орынбасарларымен келісілген уәжді өтінішхат бойынша жол беріледі.
- 5. Қамауда ұстау мерзімін одан әрі ұзартуға жол берілмейді, қамауда отырған күдікті, айыпталушы дереу босатылуға жатады.
- 6. Қамауда ұстау мерзімін үш айға дейін ұзарту туралы өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін он тәуліктен кешіктірілмей аудандық (қалалық) прокурорға және оған теңестірілген өзге де прокурорларға келісуге ұсынылады және прокурор оны келіп түскен кезден бастап үш тәуліктен аспайтын мерзімде қарайды.
- 7. Үш айдан астам мерзімге ұзарту туралы өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін он бес тәуліктен кешіктірілмей прокурорға келісуге ұсынылуға тиіс және прокурор оны келіп түскен кезден бастап бес тәуліктен аспайтын мерзімде қарайды.
- 8. Қамауда ұстау мерзімін он екі айдан астам мерзімге ұзарту туралы өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін жиырма тәуліктен кешіктірілмей прокурорға келісуге ұсынылуға тиіс және прокурор оны бес тәуліктен аспайтын мерзімде қарайды.
- 9. Қамауда ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхатты қарағаннан кейін прокурор сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның қаулысын келіседі және оны қамауда ұстау мерзімін ұзартудың негізділігін растайтын қылмыстық іс материалдарымен бірге тиісті сотқа дереу жолдайды не келісуден уәжді түрде бас тартады. Прокурор қамауда ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхатты қолдамаған жағдайда, күдікті, айыпталушы қамауда ұстау мерзімі аяқталғаннан кейін дереу босатылуға жатады.
- 10. Қамауда ұстау мерзімін үш айға дейін ұзарту туралы өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін жеті тәуліктен кешіктірілмей, қамауда ұстау мерзімін үш айдан астам уақытқа ұзарту туралы өтінішхат он тәуліктен кешіктірілмей, ал қамауда ұстау мерзімін он екі айдан астам уақытқа ұзарту туралы өтінішхат он бес тәуліктен кешіктірілмей сотқа ұсынылады.
- 11. Қылмыстық істің материалдарымен танысу кезеңінде күдіктінің қамауда болу мерзімін санкциялау туралы өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін бес тәуліктен кешіктірілмей прокурорға келісуге ұсынылуға тиіс және прокурор оны келіп түскен кезден бастап бір тәуліктен аспайтын мерзімде қарайды.
Қылмыстық істің материалдарымен танысу кезеңінде күдіктінің қамауда болу мерзімін санкциялау туралы өтінішхатты қарағаннан кейін прокурор сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның қаулысын келіседі және оны қамауда ұстау мерзімін санкциялау қажеттілігін растайтын қылмыстық іс материалдарымен бірге сотқа дейінгі тергеп-тексеру аяқталған жердегі аудандық және оған теңестірілген соттың тергеу судьясына дереу жолдайды. Прокурор күдіктінің қамауда болу мерзімін санкциялау туралы өтінішхатты қолдамаған жағдайда, ол қамаудан дереу босатылуға жатады.
- 12. Іс материалдарымен танысу кезеңінде күдіктінің қамауда болу мерзімін санкциялау туралы өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін үш тәуліктен кешіктірілмей тергеу судьясына ұсынылады.
- Ескерту. 151-бапқа Қазақстан Республикасының 2019 жылғы 27 желтоқсандағы № 292-VI Заңымен өзгерістер енгізілді (қолданысқа енгізу тәртібін 2-баптан қараңыз).
УПК-нің 151-бабының нормалары негізінен қамауда ұстау мерзімдерін және оларды ұзартудың процестік нысанын, сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүргізетін адамдардың әртүрлі деңгейдегі прокурорлардың құзыретін пайдалану тәртібін сипаттайды. Әдетте, қылмыстық іс бойынша қамауда ұстаудың стандартты мерзімі оны қолдану туралы шешім қабылданған кезден бастап екі айдан аспайды (УПК-нің 151-бабының 1-бөлігі). Қамауда ұстаудың екі айлық мерзімі шегінде тергеу судьясы адамды қамауда ұстаудың қысқа мерзімдерін белгілей отырып, оларды белгіленген тәртіппен ұзарта алады. Қамауда ұстау мерзімі одан да қысқа болып есептеледі, егер бұлтартпау шарасы уақытша ұстау изоляторына қамалған күдіктіге қолданылып, кейін тергеу судьясының санкциясымен қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасы таңдалса. Бұл мерзім күдікті нақты ұсталған кезден бастап он немесе отыз тәуліктен аспауға тиіс. Егер осы мерзім ішінде күдіктіге оның іс-әрекетін саралау туралы қаулы табыс етілмесе, қамауда ұстау тергеу судьясының қаулысымен дереу тоқтатылуға тиіс (УПК-нің 139-бабының 1-бөлігі). Сонымен қатар, күдіктіге оның іс-әрекетін саралау туралы қаулы жарияланған кезде оған бұлтартпау шарасы ретінде қамауда ұстауды қолдану мәселесі УПК-нің 147-бабында көзделген тәртіппен тергеу судьясының қайта қарауына жатады.
Алайда қамауда ұстаудың стандартты екі айлық мерзімі аяқталған кезде, сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері сияқты, айрықша жағдайларда алдын ала ұзартылуы мүмкін. Бұл үшін қойылатын негізгі талаптар — істің күрделілігіне, ерекше күрделілігіне байланысты алдын ала тергеу нысанындағы сотқа дейінгі тергеп-тексеруді екі айға дейінгі мерзімде аяқтаудың мүмкін болмауы, сондай-ақ күдіктінің аса ауыр қылмыстар және т.б. жасауы салдарынан қамауда ұстау түріндегі бұлтартпау шарасын өзгертуге немесе оның күшін жоюға негіздердің болмауы. Қамауда ұстау мерзімін ұзартудың аталған негіздері жеке-жеке емес, бір мезгілде болуы тиіс.
Істі тергеп-тексеруді аяқтау мүмкін еместігі көбінесе объективті себептерге негізделеді: іс шеңберінде көптеген қылмыстар (көптеген эпизодтар) тергелуде; оларды қылмыстық топ жасаған; қылмыстық әрекет кең аумақты қамтиды; әртүрлі, оның ішінде стационарлық, медициналық бейіндегі сараптамалардың әртүрлі түрлері тағайындалған; шет мемлекеттердің құзыретті мекемелеріне құқықтық көмек көрсету тәртібімен жіберілген тергеу тапсырмалары бойынша ақпарат келіп түспеген және т.б. (УПК-нің 151-бабының 2-бөлігі).
Қамауда ұстаудың күшін жою немесе оны өзгерту үшін негіздердің болмауы бұлтартпау шарасының осы түрін таңдау кезінде ескерілетін, заңда тікелей көрсетілген немесе қылмыстық іс материалдарында қамтылған және қылмыстық істі тергеп-тексеру кезеңінде өзге бұлтартпау шарасын қолдану туралы шешім қабылдауға мүмкіндік бермейтін мән-жайлардың тұтас жиынтығынан туындауы мүмкін. Бұл мән-жайлар УПК-нің 136, 138, 147-баптарына түсініктеме беру кезінде қарастырылған болатын (УПК-нің 151-бабының 2-бөлігі).
Қамауда ұстау мерзімін ұзартудың барлық жағдайларында (мерзіміне қарамастан) бұл мәселе аудандық (қалалық) және оған теңестірілген соттың тергеу судьясының құзыретіне жатады (УПК-нің 152-бабы).
Қамауда ұстаудың екі айға дейінгі мерзімі шегінде қысқа мерзімді кезекті ұзарту кезінде тергеу судьясына өтінішхатпен қатар, мерзімді ұзарту сәтінде қосымша жиналған қылмыстық іс материалдары да бір тәулік бұрын ұсынылуға тиіс екенін атап өткен жөн. Бұл орынды, өйткені адамды екі айға дейінгі мерзім шегінде қысқа уақыт қамауда ұстау барысында қылмыстық істің қозғалысы туралы мәліметтер айтарлықтай өзгеруі мүмкін (УПК-нің 151-бабының 1-бөлігі).
Қамауда ұстау мерзімдері тергеушінің уәжді (негізделген) өтінішхаты (қаулысы) негізінде ұзартылады. Бұл ретте, тиісінше, аудан (қала) прокурорының және оған теңестірілген прокурордың келісімімен — үш айға дейін (өтінішхат тергеу судьясына мерзімнің аяқталуына дейін жеті тәулік бұрын ұсынылуға тиіс); облыс прокурорының және оған теңестірілген прокурордың келісімімен — тоғыз айға дейін (өтінішхат тергеу судьясына мерзімнің аяқталуына дейін он тәулік бұрын ұсынылуға тиіс) ұзартылады (УПК-нің 151-бабының 2, 6—8, 10-бөліктері). Қылмыстық іс материалдарымен танысу барысында қамауда ұстау мерзімін ұзарту туралы келісілген өтінішхатты ұсынған кезде оны қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін үш тәуліктен кешіктірмей тергеу судьясына ұсыну қажет (УПК-нің 151-бабының 11—12-бөліктері).
Қамауда ұстау мерзімін тоғыз айдан астам, бірақ он екі айдан аспайтын мерзімге ұзарту кезінде тиісті мәселелер бойынша уәжді өтінішхаттарды (қаулыларды) тергеу судьясына тергеуші емес, тергеу бөлімінің бастығы не қылмыстық істі өз өндірісіне қабылдаған прокурор, не тергеу, тергеу-жедел тобының басшысы мерзімнің аяқталуына дейін он бес тәулік бұрын енгізеді. Олар барлық жағдайларда облыс прокурорымен және оған теңестірілген прокурормен келісіледі. Қамауда ұстау мерзімін тоғыз айдан астам уақытқа ұзартудың негізі ретінде заң істің ерекше күрделілігін, сондай-ақ күдіктілердің аса ауыр және өзге де қауіпті қылмыстар жасағанын белгілейді (УПК-нің 151-бабының 3, 10-бөліктері).
Заң айрықша жағдайларда қамауда ұстау мерзімін он екі айдан астам уақытқа, он сегіз айға дейін ұзартуға жол береді, егер күдіктілер аса ауыр қылмыстар, қылмыстық топ құрамында жасалған қылмыстар, сондай-ақ өзге де террористік және (немесе) экстремистік қылмыстар жасаған болса. Бұл жағдайда облыс прокуроры және оған теңестірілген прокурор бекіткен әрі Бас Прокурормен, оның орынбасарларымен келісілген уәжді өтінішхаттарды (қаулыларды) тергеу судьясына қылмыстық қудалау органының орталық аппараты тергеу бөлімшесінің басшысы не қылмыстық істі өз өндірісіне қабылдаған прокурор, тергеу, тергеу-жедел тобының басшысы енгізеді (УПК-нің 151-бабының 4-бөлігі).
Қамауда ұстау мерзімін екі айдан астам уақытқа ұзартудың барлық жағдайларында заң прокурорларға сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамның осы мәселе бойынша шешімін заңда белгіленген мерзімдерде алғаннан кейін қылмыстық іс материалдарын мұқият зерделеп, тергеушінің немесе алдын ала тергеуді жүргізетін өзге адамның өтінішхатын қолдау немесе оны қолдаудан бас тарту туралы шешім қабылдауы үшін жеткілікті уақыт береді: қамауда ұстау мерзімін үш айға дейін ұзарту туралы өтінішхат келіп түскен сәттен бастап үш тәуліктен аспайтын мерзімде қаралады (ол қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін он тәулік бұрын прокурорға келіп түсуге тиіс); үш айдан астам мерзімге ұзарту кезінде — бес тәуліктен аспайтын мерзімде (өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін он бес тәулік бұрын прокурорға келіп түсуге тиіс); он екі айдан астам мерзімге ұзарту кезінде — бес тәуліктен аспайтын мерзімде (өтінішхат қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін жиырма тәулік бұрын прокурорға келіп түсуге тиіс) (УПК-нің 151-бабының 6—9-бөліктері).
Бұған дейін біз аяқталған қылмыстық істің материалдарымен танысу кезінде қамауда ұстау мерзімін ұзарту мәселесін шешу тәртібі туралы заңның ережелеріне назар аударған болатынбыз. Бұл жағдайда заң сотқа дейінгі тергеп-тексеруді жүзеге асыратын адамға өтінішхатты келісу үшін прокурорға уақтылы (қамауда ұстау мерзімінің аяқталуына дейін бес тәулік бұрын) жіберуге мүмкіндік береді (прокурор оны келіп түскен сәттен бастап бір тәуліктен аспайтын мерзімде қарайды) (УПК-нің 151-бабының 11—12-бөліктері).
Осылайша, күдікті қамауда он сегіз айдан аспайтын мерзім бойы ұсталуы мүмкін. Бұл — заңның қатаң талабы. Нақты іс бойынша іс жүргізу шеңберінде қамауда ұстау шарасын таңдау, оның мерзімдерін ұзарту, күшін жою, қайтадан таңдау кезінде процестің кез келген сатысында адамның қамауда болған барлық уақыты (оның ішінде үйқамақта болған уақыты, ұсталған уақыты, медициналық мекемеде мәжбүрлеп болған уақыты) әрдайым есепке алынатынын және жиынтығында он сегіз айдан аспауға тиіс екенін есте сақтау өте маңызды.
Оның үстіне, күдіктінің өзі қамауға алынған қылмыс үшін бас бостандығынан айыру түріндегі жаза ретінде көзделген мерзімнен артық уақыт қамауда болуы мүлдем жол берілмейтін және заңсыз болып табылады.
Адамды қамауда ұстау мерзімін ұзарту туралы өтінішхат келісілген прокурордың немесе уәкілетті прокурордың осы мәселені қарау жөніндегі сот отырысына қатысуы міндетті (УПК-нің 152-бабының 1-бөлігі).
УПК-нің 152-бабының 4—5-бөліктерінің мағынасына сәйкес, қамауда ұстау мерзімдерінің өтуі және оларды уақтылы ұзарту мәселесі тергеу изоляторы бастығының үздіксіз бақылауында болуға тиіс. Бұл мәселелер бойынша ол, тағы да атап өтеміз, тәуелсіз әрі бейтарап тұлға болып табылады және айыпталушыны қамаудан босатудың барлық процестік негіздері болған кезде (мерзімдер өтіп кеткен және тергеу судьясының оны ұзарту немесе қамауда ұстаудың күшін жою туралы қаулысы келіп түспеген жағдайда) тек заңға сәйкес әрекет етуге тиіс.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексіне 2020 жылғы түсініктеме. Авторы: Когамов Марат Чекишевич, заң ғылымдарының докторы, Қазақстанның құрметті заңгері, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік қаулы Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы заңгері Заң қызметі Заңгерлік кеңес Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік даулар Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Арыз Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
