Еңбек шартын тоқтату немесе бұзу туралы жұмыс беруші актісін жарамсыз деп тану
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының «Еңбек дауларын шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 10-тармағына сәйкес, жұмыс берушінің актісінде Еңбек кодексіне сай еңбек шартын тоқтатудың негізі көрсетілуі тиіс. Осыған байланысты соттар алдымен жұмыс берушінің еңбек шартын тоқтату немесе бұзу туралы актісін жарамсыз деп танып, содан кейін ғана қызметкерді жұмысқа қайта орналастыру мәселесін шешуі қажет.
Осы түсіндірмені басшылыққа ала отырып, Алматы қаласының соттары К.-ның Полиция департаментіне қарсы және С.-ның ІІМ Алматы академиясына қарсы лауазымына қайта орналастыру туралы талаптарын қанағаттандырудан бас тартты. Себебі талапкерлер бұйрықты жарамсыз деп тану туралы талап қоймағандықтан, талап арыз мерзімінен бұрын берілген деп танылды. Сонымен бірге соттар талапкерлердің бұйрыққа дау айту туралы талап қою құқығынан айырылмағанын түсіндірді.
Осыған байланысты соттарға істің созылуын және сотқа қайта жүгінуді болдырмау мақсатында ҚР Азаматтық процестік кодексінің 15-бабы 3-бөлігіне сәйкес талапкерлерге талап қою талаптарын нақтылау және толықтыру қажеттігін түсіндіру ұсынылады.
Соттылық
Азаматтық процестік кодекстің 26-бабына сәйкес осы санаттағы азаматтық істер аудандық және оларға теңестірілген соттарда қаралады.
М. Шығыс Қазақстан облысының Жұмыспен қамтуды үйлестіру және әлеуметтік бағдарламалар басқармасына жұмысқа қайта орналастыру туралы талап арызбен жүгінді.
Өскемен қалалық сотының 2021 жылғы 26 тамыздағы ұйғарымымен талап арыз мамандандырылған ауданаралық әкімшілік соттың қарауына жататындығына байланысты қайтарылды.
Апелляциялық сатыдағы сот аталған ұйғарымның күшін жою қажет деп тапты және мұны келесі негіздермен түсіндірді.
Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінің (бұдан әрі – ӘРПК) 102-бабының 2-бөлігіне сәйкес әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар қаралады. ӘРПК-нің 3-бабы 7-бөлігінің 2) тармақшасына сәйкес іс жүргізу тәртібі азаматтық процестік заңнамамен көзделген істер әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралмайды.
Жария-құқықтық қатынастардан туындайтын даулар – бұл билік пен бағыныштылық қатынастарына негізделген, онда бір тарап екінші тарапқа қатысты жария өкілеттіктерге ие болатын даулар.
Ал М.-ның қойған талабы еңбек шартын бұзу туралы бұйрыққа дау айтуға, бұрынғы лауазымына қайта орналастыруға, жалақыны және моральдық зиянды өтеуді өндіріп алуға байланысты еңбек дауы болып табылады.
Сондықтан Шығыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының ұстанымы дұрыс деп танылуы тиіс.
Осыған ұқсас ұстанымды Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасы да ұстанған. Оның 2022 жылғы 18 тамыздағы қаулысымен (№6ап/431) Жамбыл облысының мамандандырылған ауданаралық әкімшілік сотының 2021 жылғы 6 желтоқсандағы ұйғарымы және Жамбыл облыстық сотының әкімшілік істер жөніндегі сот алқасының 2022 жылғы 12 қаңтардағы ұйғарымы күшінде қалдырылды.
Аталған сот актілерімен М.-ның Тараз қаласы бойынша Мемлекеттік кірістер басқармасына қатысты қызметтік тергеп-тексеру қорытындысы мен тәртіптік комиссия шешімін заңсыз деп тану туралы талап арызы ӘРПК-нің 138-бабы 2-бөлігінің 11) тармақшасы негізінде қайтарылған, себебі бұл іс әкімшілік сот ісін жүргізу тәртібімен қаралуға жатпайды.
Төменгі соттардың актілерін күшінде қалдыра отырып, кассациялық сатыдағы сот мынаны көрсетті.
ӘРПК-нің 4-бабының 9) тармақшасына сәйкес әкімшілік талап қою (талап арыз) – жария-құқықтық қатынастардан туындайтын бұзылған немесе дауланатын құқықтарды, бостандықтарды және заңды мүдделерді қорғау және қалпына келтіру мақсатында сотқа берілген талап.
Дауланып отырған қорытынды мен тәртіптік комиссияның шешімі мемлекеттік органның жария-құқықтық қатынастар шеңберінде қабылданған өкімдік актілері болып табылмайды, талапкер үшін құқықтар мен міндеттер туындатпайды және ұсынымдық сипатқа ие.
Бұдан басқа, аталған құжаттар талапкердің жұмыстан босату туралы бұйрыққа дау айтуы кезінде сот актілерінде дәлелдеме ретінде бағаланған.
Осы санаттағы даулардың соттылығы Азаматтық процестік кодекстің 29-бабында белгіленген жалпы қағидалар бойынша анықталады, яғни талап арыз жауапкердің орналасқан жері бойынша беріледі.
Шығыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы К.-ның Қазақстан Республикасы Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігіне қатысты тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрықты жою жөніндегі талап арызы бойынша Өскемен қалалық сотының шешімінің күшін жойды, себебі іс жауапкердің орналасқан жері – Астана қаласында қаралуға тиіс болған.
Азаматтық процестік кодекстің 30-бабының 12-бөлігіне сәйкес бірнеше жауапкерге қатысты талап арыз талапкердің таңдауы бойынша жауапкерлердің бірінің орналасқан жері бойынша берілуі мүмкін.
Е. ҚР Ішкі істер министрлігінің Көліктегі полиция департаментіне және Қандыағаш станциясының полиция бөліміне бұйрықты жою туралы талап арызбен жүгінді.
Мұғалжар аудандық сотының ұйғарымымен іс көліктегі полиция департаментінің орналасқан жері бойынша Астана қаласының Сарыарқа аудандық сотына жолданды.
Бірінші сатыдағы соттың ұйғарымының күшін жоя отырып, апелляциялық сот екінші жауапкер ретінде Қандыағаш станциясының полиция бөлімі көрсетілгенін және талапкердің сол органмен еңбек қатынастарында екенін атап өтті. Сондықтан талап арызды жауапкерлердің бірінің орналасқан жері бойынша беру талапкердің құқығы болып табылады.
Мемлекеттік баж
Салық кодексінің 616-бабының 1) тармақшасына сәйкес еңбекке ақы төлеу сомаларын өндіріп алу және еңбек қызметіне байланысты өзге де талаптар бойынша талапкерлер соттарда мемлекеттік баж төлеуден босатылады.
Осылайша, бұйрықты заңсыз деп тану және күшін жою, бұрынғы лауазымына қайта орналастыру, амалсыз бос жүрген уақыт үшін жалақы өндіру, сондай-ақ төленбеген жалақы, пайдаланылмаған еңбек демалысы үшін өтемақы және басқа да төлемдерді өндіріп алу туралы талаптар бойынша талапкер мемлекеттік баж төлемейді.
Сонымен бірге еңбек заңнамасында моральдық зиянды өтеу мүмкіндігі көзделмегенін ескеру қажет. Мұндай талаптарды қанағаттандыру кезінде соттар Жоғарғы Соттың «Моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы соттардың қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 14-тармағына сәйкес ҚР Конституциясының 24-бабын және ҚР Азаматтық кодексінің 47-тарауының нормаларын (951, 952-баптар) басшылыққа алады.
Сондықтан моральдық зиянды өтеу туралы талап қамтылған талап арыздар бойынша мемлекеттік баж мүліктік емес талап ретінде айлық есептік көрсеткіштің (АЕК) 50 пайызы мөлшерінде алынады.
Азаматтық процестік кодекстің 117-бабына сәйкес талапкер төлеуден босатылған мемлекеттік баж және іс жүргізуге байланысты шығындар сот шығындарын төлеуден босатылмаған жауапкерден мемлекет кірісіне талаптың қанағаттандырылған бөлігіне сәйкес толық немесе пропорционалды түрде өндіріледі.
Жоғарғы Соттың «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығындары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысының 16-тармағына сәйкес мемлекеттік баж мөлшерлемесі талапкердің жеке немесе заңды тұлға болуына қарай айқындалады.
Сондықтан жалақы өндіру туралы талап қанағаттандырылған жағдайда жауапкерден мемлекет кірісіне талап сомасының 1 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж, сондай-ақ барлық мүліктік емес талаптар бойынша АЕК-тің 50 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж өндіріледі.
Азаматтық процестік кодекстің 109-бабына сәйкес шешім пайдасына шығарылған тараптың барлық сот шығындары екінші тараптан өндіріліп алынады.
Егер заңды тұлғаның қызметкерге қарсы материалдық залалды өтеу туралы талабы қанағаттандырылса, қызметкерден талапкердің пайдасына өзі төлеген мемлекеттік баж талап сомасының 3 пайызы мөлшерінде өндіріп алынады.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының 2023 жылғы 22 ақпандағы №3 нормативтік қаулысымен Салық кодексінің 610-бабы 2-тармағындағы «осындай даулар бойынша әкімшілік талап қоюды, талап арызды (өтінішті) берген кезде» деген сөздер Қазақстан Республикасы Конституциясының 13-бабының 2-тармағына және 14-бабына сәйкес келмейді деп танылды, өйткені олар әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға конституциялық құқығын шектейді.
Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 20 наурыздағы №213-VII Заңымен Салық кодексінің 610-бабына өзгерістер енгізіліп, 2-тармақ жаңа редакцияда баяндалды.
Осыдан материалдық залалды өтеу туралы сот актілерін қайта қарау жөніндегі кассациялық өтінішхат берген кезде жауапкер-қызметкерден жеке тұлғалар үшін белгіленген мемлекеттік баж мөлшерлемесінің 50 пайызы мөлшерінде мемлекеттік баж алынады, яғни талап сомасының 3 пайызы емес, 1 пайызы мөлшерінде.
Дауды реттеудің сотқа дейінгі тәртібі және сотқа жүгіну мерзімі
Еңбек кодексінің 159-бабында келісу комиссиясының дауды қарауы арқылы жеке еңбек дауын реттеудің міндетті сотқа дейінгі тәртібі көзделген.
Сонымен қатар, бұл норма бірқатар ерекшеліктерді қамтиды.
Осы Кодексте айқындалған тәртіппен жеке еңбек дауларын қарау үшін келісім комиссиясын құру туралы талап арнаулы заңдарда және өзге де заңдарда көзделген ерекшеліктермен Қазақстан Республикасының Еңбек кодексімен реттелетін Жұмыскерлердің жекелеген санаттарына қолданылмайды
Қазақстан Республикасының, оның ішінде әскери қызметте тұрған арнаулы мемлекеттік және құқық қорғау органдары қызметкерлерінің, мемлекеттік қызметшілердің нормативтік құқықтық актілерімен толықтырылады.
Осылайша, Заңда мемлекеттік қызметшілер мен құқық қорғау органдарының қызметкерлері үшін еңбек дауларын шешудің сотқа дейінгі тәртібі көзделмеген.
А.бұйрықтың күшін жою туралы "Шығыс Қазақстан облысының Денсаулық сақтау басқармасы" ММ - не сотқа жүгінді.
Өскемен қалалық сотының 2021 жылғы 25 наурыздағы ұйғарымымен талап арыз АІЖК-нің 152-бабы 1-бөлігінің 1) тармақшасы негізінде қайтарылды.
Сот талапты қайтаруды дауды жауапкердің келісу комиссиясы қарауы керек деп негіздеді.
Соттың ұйғарымына шағым жасалмады, алайда Шығыс Қазақстан облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасы өзінің талдауында дұрыс көрсеткеніндей, бұл ұйғарым Еңбек кодексінің 159 - бабы 1-тармағының талаптарына қайшы келеді.
Алматы облыстық соты өзге ұстанымды білдірді.
Қонаев қаласы сотының 2022 жылғы 17 тамыздағы ұйғарымымен АІЖК-нің 279-бабының 1) тармақшасының негізінде С.Қонаев қаласының әкіміне (Қапшағай) жұмысқа қайта қабылдау туралы талап қоюы бойынша азаматтық іс қараусыз қалдырылды.
Алматы облыстық сотының азаматтық істер жөніндегі сот алқасының 2022 жылғы 16 қарашадағы ұйғарымымен бірінші сатыдағы соттың ұйғарымы өзгеріссіз қалды.
Соттар өз шешімін Еңбек кодексінің 159-бабының 1 және 2-тармақтарының мәні бойынша келісу комиссиясында дауларды міндетті түрде қарау көзделгеніне негіздеді. Бұл ретте соттар келісім комиссиясын құру туралы талап мемлекеттік қызметшілерге қолданылмайтынын ескерген жоқ.
Павлодар облыстық соты заңнамалық деңгейде құқық қорғау органдарында келісім комиссияларын құруды көздеуді ұсынады, бұл ұжым ішіндегі қысқа мерзімде жергілікті жерлерде жанжалды шешуге мүмкіндік береді.
Мұндай ұсыныс даулы болып көрінеді, өйткені "құқық қорғау қызметі туралы" Заңның 4-бабына сәйкес құқық қорғау қызметінің арнайы қағидаттарының бірі дара басшылық және бағыныстылық (бағыныстылық) қағидаты болып табылады, бұл құқық қорғау органының қатардағы қызметкерлері мен басшылары қатарынан тепе-тең негізде келісу комиссиясын құру мүмкіндігін болдырмайды.
"Мемлекеттік қызмет туралы" Заңның 4-бабы 1-тармағының 10) тармақшасына сәйкес мемлекеттік қызметтің негізгі қағидаттарының бірі жоғары тұрған мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар өз өкілеттіктері шегінде қабылдаған шешімдерді бағынысты мемлекеттік қызметшілер мен төмен тұрған мемлекеттік органдардың мемлекеттік қызметшілері үшін орындау міндеттілігі болып табылады;
Солтүстік Қазақстан облыстық сотының Мемлекеттік қызметшілер мен құқық қорғау органдарының қызметкерлері үшін бағыныстылық тәртібімен жоғары тұрған лауазымды адамдарға, жоғары тұрған органдарға жүгіну сияқты дауды шешудің сотқа дейінгі міндетті тәртібін енгізу туралы ұсынысымен келісуге болады. Қазіргі уақытта мұндай құқық балама ретінде көзделген ("құқық қорғау қызметі туралы" Заңның 15-бабының 11) тармақшасы, "мемлекеттік қызмет туралы"Заңның 61-бабының 5-тармағы).
Еңбек кодексінің 160-бабына сәйкес осы Кодекске сәйкес жеке еңбек дауларын қарау жөніндегі келісу комиссиясына жүгінбей сотқа жүгінуге құқылы еңбек қатынастарына қатысушылар үшін мынадай мерзімдер белгіленген:
жұмысқа қайта қабылдау туралы даулар бойынша-еңбек шартын тоқтату туралы жұмыс беруші актісінің көшірмесін тапсыру туралы хабарламасы бар тапсырыс хатпен тапсырылған немесе пошта арқылы жіберілген күннен бастап үш ай;
басқа еңбек даулары бойынша-қызметкер, оның ішінде бұрын еңбек қатынастарында болған қызметкер өз құқығының бұзылуы туралы білген немесе білуге тиіс болған күннен бастап бір жыл.
Солтүстік Қазақстан облысы полиция департаменті бастығының 2020 жылғы 24 желтоқсандағы бұйрығымен С. ішкі істер органдарынан босатылды. 2022 жылдың 11 ақпанында талапкер сотқа жүгінді.
Петропавл қаласы сотының 2022 жылғы 11 наурыздағы №2 шешімімен талап қоюды қанағаттандырудан бас тартылды.
Бірінші сатыдағы сот талапкер Еңбек кодексінің 160-бабының 1) тармақшасында көзделген сотқа жүгіну мерзімін дәлелсіз себептермен өткізіп алды деген қорытындыға келді.
Апелляциялық сатының қаулысымен өзгеріссіз қалған Орал қаласы №2 сотының 2021 жылғы 24 қыркүйектегі шешімімен "өрт сөндіру және авариялық - құтқару жұмыстары қызметі" ММ-нің жұмысқа қайта қабылдау туралы талап арызын қанағаттандырудан бас тартылды.
Талапкер 2017 жылғы 24 ақпандағы бұйрық бойынша жұмыстан босатуға қарсы шықты. Жауапкердің өкілі алдын ала тыңдауда талап қоюдың ескіру мерзімін қолдану туралы өтінішхатты мәлімдеген, талапкер мерзімді өткізіп алудың дәлелдерін ұсынбаған. Бұл жағдай талапты қанағаттандырудан бас тартуға негіз болды.
Батыс Қазақстан облыстық сотының сот алқасының талап қою мерзімін қалпына келтіру үшін негіздердің болуы не болмауы туралы мәселені шешкен кезде АК - нің 185-бабын басшылыққа алу керек деген пікірімен келіскен жөн.
Нормативтік база
Жалпыланған санаттағы істерді қарау кезінде қолдануға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер:
Қазақстан Республикасының Конституциясы;
1994 жылғы 27 желтоқсандағы Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім); 1999 жылғы 1 шілдедегі Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім) (бұдан әрі – АК);
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 31 қазандағы № 377 - V Азаматтық іс жүргізу кодексі (бұдан әрі – АІЖК);
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 414 - V ҚРЗ Еңбек кодексі (бұдан әрі-Еңбек кодексі);
Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы (Салық Кодексі) 2017 жылғы 25 желтоқсандағы № 120-VI ҚРЗ (бұдан әрі-Салық кодексі);
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы № 416-V ҚРЗ Заңы
"Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы" (бұдан әрі-заң
"Мемлекеттік қызмет туралы");
Қазақстан Республикасының 2011 жылғы 6 қаңтардағы № 380-IV Заңы
"Құқық қорғау қызметі туралы "(бұдан әрі - "құқық қорғау қызметі туралы" Заң);
Қазақстан Республикасының 2014 жылғы 23 сәуірдегі № 199-V ҚРЗ Заңы
"Ішкі істер органдары туралы";
Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы № 410-V ҚРЗ Заңы
"Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы";
Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы № 153 Жарлығымен бекітілген Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшілерінің әдеп кодексі;
Қазақстан Республикасы Президентінің 2015 жылғы 29 желтоқсандағы № 152 Жарлығы, онда: мемлекеттік қызметшілердің қызметін бағалауды жүргізу қағидалары мен мерзімдері; ротациялауды жүргізу қағидалары мен мерзімдері, ротациялауға жататын мемлекеттік қызметшілердің санаттары мен лауазымдары; мемлекеттік қызметшілерге тәртіптік жаза қолдану қағидалары бекітілген;
Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының нормативтік қаулылары: "Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызметі туралы "Қазақстан Республикасы Заңының 16-бабы 3-тармағының 6) тармақшасының Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін қарау туралы" 2023 жылғы 22 ақпандағы №3; "Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін қарау туралы" Қазақстан Республикасы Конституциясының 2023 жылғы 6 наурыздағы № 4 "салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы" 2017 жылғы 25 желтоқсандағы Қазақстан Республикасы Кодексінің (Салық кодексі)610-бабы 2-тармағының;
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулылары:
"Еңбек дауларын шешу кезінде соттардың заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы "2017 жылғы 6 қазандағы №9;" Соттардың моральдық зиянды өтеу туралы заңнаманы қолдануы туралы " 2015 жылғы 27 қарашадағы №7;" азаматтық істер бойынша сот шешімі туралы " 2003 жылғы 11 шілдедегі
№5; "Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы" 2006 жылғы 25 желтоқсандағы №9.
"Қазақстан Республикасының Ішкі істер органдарында қызмет өткерудің кейбір мәселелері" туралы Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2011 жылғы 27 мамырдағы №246 бұйрығы (бұдан әрі – №246 бұйрық). Күші жойылды-Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2022 жылғы 22 қазандағы №830 бұйрығымен.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
