Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 136-бабы. Баланы ауыстырып жіберу туралы түсініктеме
1. Баланы қасақана ауыстырып жіберу –
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол іс-әрекет пайдакүнемдік немесе өзге де төмен ниеттермен жасалса –
үш жылдан жеті жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Баланы ауыстырып жіберудің қоғамдық қауіптілігі баланың өз отбасында тәрбиелену құқығының, сондай-ақ ата-аналардың өз баласын өздері тәрбиелеу құқығының бұзылуынан тұрады. Балалар мен ата-аналар арасындағы отбасылық байланыстар үзіледі, бала мен ата-анасына терең әрі жазылмайтын психологиялық жарақат келтіріледі. Пайдакүнемдік уәж болған жағдайда кінәлі адамдар заңсыз баю көзіне ие болады.
2009 жылғы 20 қарашадағы Бала құқықтары туралы конвенцияның 9-бабында былай делінген: «Қатысушы мемлекеттер баланың ата-анасының қалауына қарсы олардан ажыратылмауын қамтамасыз етеді, бұған құзыретті органдар сот шешіміне сәйкес, қолданылатын заңдар мен рәсімдерге сай мұндай ажырату баланың ең жақсы мүдделеріне сай қажет деп айқындайтын жағдайлар қосылмайды. Мұндай шешім белгілі бір нақты жағдайда, мысалы, ата-анасы балаға қатыгездік көрсеткенде немесе оған қамқорлық жасамағанда, не ата-анасы бөлек тұрған және баланың тұрғылықты жері туралы шешім қабылдау қажет болғанда, қажет болуы мүмкін».
Қарастырылып отырған қылмыстың объектісі баланың бостандығы, оның құқықтары мен заңды мүдделері, сондай-ақ баланың ата-анасының заңды мүдделері мен құқықтары болып табылады. Қылмыс баланың дене және рухани дамуына да зиян келтіреді. ҚК-нің 136-бабында көзделген қылмыстан жәбірленуші деп бала танылады. БҰҰ-ның 1989 жылғы Бала құқықтары туралы конвенциясының 1-бабына, Қазақстан Республикасы «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» кодексінің 1-бабы 1-тармағының 8) тармақшасына сәйкес, бала деп он сегіз жасқа (кәмелетке) толмаған адам танылады. Талданып отырған қылмыстың сипаты жәбірленушінің тұлғасын мұндай кең көлемде айқындауға мүмкіндік бермейді.
Қылмыстық құқық ғылымында баланың жасына қатысты ғалымдар арасында бірізді көзқарас жоқ. Біреулері баланы ауыстырып жіберу он сегіз жасқа толмаған және өзінің шығу тегін түсінбейтін кез келген адамға қатысты, ата-анасы да оның шығу тегі туралы хабардар болмаған жағдайда мүмкін деп есептейді; екіншілері «бала» ұғымын біркелкі түсіндіру үшін бапқа түсіндірме енгізіп, онда ауыстырып жіберуге болатын баланың жасын, мысалы, екі жас деп көрсетуді ұсынады; үшіншілері баланың жасын айқындау кезінде оның әрекет қабілеттілігін негізге алуды ұсынады; төртіншілері іс-әрекетті саралау үшін баланың жасы емес, ата-анасының немесе олардың біреуінің субъективті қабылдауы маңызды деп есептейді. Менің ойымша, ҚК-нің 136-бабының мағынасына сәйкес, сөз тек анасы немесе заңды өкілдері оның жеке ерекшеліктерін есте сақтап үлгермеген жаңа туған нәрестені ауыстырып жіберу туралы болып отыр, яғни, әдетте, алғашқы тамақтандыруға дейінгі кезең. Баланың немесе анасының денсаулық жағдайына байланысты не анасының қайтыс болуына орай жаңа туған нәрестенің ата-анасымен немесе заңды өкілдерімен байланысы кейінге қалдырылатын жағдайлар да кездеседі. Мұндай жағдайда баланы жасырын түрде ауыстырып жіберу ата-анасының баламен тікелей байланысы болмаған бүкіл кезең ішінде мүмкін болады.
Осылайша, баланы ауыстырып жіберу іс жүзінде тек жаңа туған нәрестеге қатысты мүмкін. Егер заң шығарушы баланы ауыстырып жіберуді осы ұғымның тікелей құқықтық мағынасында (бала – он сегіз жасқа дейінгі адам ретінде) қарастырған болса, онда ол: «кәмелетке толмағаны көрінеу белгілі адамды ауыстырып жіберу» деп тікелей көрсеткен болар еді.
Жекелеген ғалымдардың пікірінше, «бала» ұғымы тек жаңа туған нәрестені (яғни, бір айға дейінгі жастағы баланы) білдіруі мүмкін. Айта кету керек, Латвия заң шығарушысы Латвия ҚК-нің 167-бабында ауыстырып жіберу жаңа туған нәрестеге қатысты жүзеге асырылатынын көрсеткен. Біздің Республикамыздың заң шығарушысы Латвияның және басқа елдердің заңнамасын зерделеуі тиіс, оның үстіне ҚК-нің 100-бабында біз «жаңа туған нәресте» ұғымын қолданамыз.
Қылмыстық-құқықтық мағынада жәбірленушілер деп ауыстырылып жіберілген балаларды ғана емес, балалары ауыстырылған отбасыларды да тану қажет.
Қылмыстың объективтік жағы бір жаңа туған нәрестені екіншісімен перзентханада немесе өзге де медициналық мекемеде босанғаннан кейін бірден немесе босанғаннан кейінгі алғашқы күндері алмастырудан тұрады. Әдетте, мұндай қылмыс балада жеке дара айқындалатын белгілер әлі қалыптаспаған кезде жасалады. Ауыстырып жіберу белсенді әрекеттер арқылы жасалады және ата-анасы, баланың заңды өкілдері немесе бала ұсталатын мекеменің қызметкерлері болып жатқан жағдайды қабылдай алмайтын жасырын жағдайда жүзеге асырылады. Өз баласын бөтен баламен ауыстыру жағдайында да баланы ауыстырып жіберу орын алады, өйткені бұл ретте басқа баланың отбасының мүдделері ескерілмейді. Бөтен баланы басқа бөтен баламен ауыстыру да ҚК-нің 136-бабы бойынша сараланады. Түсіндіріліп отырған бапта көзделген қылмысты тағу үшін міндетті шарт – ауыстырылатын балалардың кем дегенде біреуінің ата-анасының келісімінің болмауы. Егер балаларды алмастыру ата-аналардың өзара келісімімен жүзеге асырылса, ҚК-нің 136-бабы бойынша жауаптылық туындамайды (мысалы, қарама-қарсы жыныстағы балалы болуды қалау жағдайында). Сондай-ақ тастанды баланы тәрбиелеу де қылмыс құрамын құрамайды. Алайда бұл мәселе бойынша ғалымдар мен практиктер арасында толық бірізділік жоқ екенін атап өту қажет.
ҚК-нің 136-бабы бойынша қылмыс құрамының болуы үшін баланы ата-анасынан алып қою фактісінің өзі жеткіліксіз, оны басқа баламен алмастыру қажет. Егер адам баланы тек алып қойса, онда жасалған әрекет адамды ұрлау (ҚК-нің 125-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы) болып табылады. Егер баланы ауыстырып жіберудің алдында оны ұрлау орын алса, онда жасалған әрекет саралау белгілеріне қарай ҚК-нің 125-бабы 2-бөлігінің 5) тармағы және ҚК-нің 136-бабы бойынша қылмыстар жиынтығымен саралануға тиіс.
Баланы ауыстырып жіберу орны саралауға әсер етпейді. Бұл перзентхана, балалар үйі немесе өзге де мекеме, тұрғын үй, көше болуы мүмкін.
Қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады. Қылмыс баланы ауыстырып жіберген сәттен бастап аяқталған деп есептеледі.
Субъективтік жағынан талданып отырған қылмыс тек тікелей қасақаналықпен жасалуы мүмкін. Кінәлі адам баланы ауыстырып жіберіп жатқанын сезінеді, қоғамдық қауіпті салдардың туындауын алдын ала болжайды және соны қалайды.
Баланы ауыстырып жіберудің субъектілері ретінде перзентханалардың, балалар үйлерінің қызметкерлері, сондай-ақ медициналық мекемеден тыс жерде босану немесе жаңа туған нәрестеге күтім жасау кезінде көмек көрсететін адамдар не он алты жасқа толған, есі дұрыс кез келген жеке тұлға бола алады. Медициналық қызметкерлермен қатар, жаңа туған нәрестенің анасы немесе оның басқа да туыстары субъект бола алады.
Егер мұндай әрекеттерді лауазымды адам, мысалы, перзентхана меңгерушісі жасаса, онда бұл әрекеттер түсіндіріліп отырған бап және ҚК-нің 362-бабы бойынша көзделген қылмыстар жиынтығымен саралануға тиіс. Перзентханада, балалар үйінде баланы абайсызда ауыстырып жіберген жағдайда, лауазымды адам белгілеріне ие кінәлі тұлғалар салғырттық үшін қылмыстық жауаптылыққа (ҚК-нің 371-бабы) немесе тәртіптік жауаптылыққа тартылуы мүмкін.
Баланы ауыстырып жіберудің сараланған құрамы (ҚК-нің 136-бабының 2-бөлігі) заң шығарушы тарапынан оның субъективтік жағы пайдакүнемдік немесе өзге де төмен ниеттермен сипатталатындай етіп құрастырылған. Пайдакүнемдік ниеттер, мысалы, баланы ауыстырып жіберуге мүдделі адамдардан материалдық сыйақы алудан не қандай да бір материалдық шығындардан құтылуға ұмтылудан (мысалы, дене кемістігі бар баланың дүниеге келуі жағдайында) көрінуі мүмкін. Өзге де төмен ниеттердің көрінісі кек алу, бөтен баланың ата-анасына қызғанышпен қарау, кейде бұзақылық ниеттер болуы мүмкін. Өзге де төмен ниеттер – айқын азғындық сипатымен, жалпыадамзаттық құндылықтармен үйлеспеуімен, зұлымдық жасауға деген ниетпен сипатталатын ұмтылыстар.
Егер баланы ауыстырып жіберу оны қайтару шарты ретінде кейіннен мүліктік сипаттағы талаптар қоюмен қатар жүрсе, онда тиісті жағдайларда жасалған әрекет ҚК-нің 194 және 136-баптарында көзделген қылмыстар жиынтығын құрайды.
Баланы ауыстырып жіберуді пайдакүнемдік ниетпен жасалған баланы ұрлаудан ажырату қажет. Бұл қылмыстардың ұқсастығы – баланы басып алу немесе алып қою, оның ата-анасымен бірге қалу мүмкіндігінен айыру орын алады. Талданып отырған қылмыстардың аяқталу сәті сәйкес келеді: баланы нақты басып алу және оны әдеттегі ортасынан (отбасынан, ата-анасынан, балабақшадан немесе медициналық мекемеден) алып кету. Субъективтік белгілері де (пайдакүнемдік, өзге де жеке мүдделілік) сәйкес келуі мүмкін. Бұл қылмыстардың айырмашылығы мынада: баланы ауыстырып жіберу кезінде жәбірленуші ретінде өзінің бостандығын жеке құндылық ретінде сезінбейтін бала танылады. Яғни, бұл қылмыстарда жәбірленуші де, объектілер де әртүрлі. Баланы ұрлау кезінде кінәлі адамдар оны басқа баламен алмастырмайды, ал баланы ауыстырып жіберу кезінде дәл осындай алмастыру орын алады. Оның үстіне, баланы ауыстырып жіберу кезінде кінәлі адамдар үшін ауыстырылған баланың қасиеттері маңызды болады: дені сау болуы, науқас болмауы, ұл болуы, қыз болмауы және т.б. Ал ұрлаушылар үшін жәбірленушінің өздерінде болуы фактісінің өзі маңызды.
ҚК-нің 136-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 136-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауыр қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы – Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі және ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заң қызметі Заң қызметі Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Төрелік Қазақстанның заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Ережелер Жолдаулар
