Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 223-бабына түсініктеме. Тұтынушыларды алдау
1. Тұтынушыларды дүкендерде немесе халыққа тауар өткізуді жүзеге асыратын не қызмет көрсететін, меншік нысанына қарамастан, басқа да кәсіпорындарда, сондай-ақ сауда (қызмет көрсету) саласында тіркелген азаматтардың елеулі мөлшерде жасаған өлшеуден алдауы, таразыдан алдауы, есептен алдауы, тауардың (қызметтің) тұтынушылық қасиеттері немесе сапасы туралы жаңылыстыруы не тұтынушыларды өзге де алдауы —
жүзден екі жүзге дейінгі айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде немесе сотталған адамның бір айдан екі айға дейінгі кезеңдегі жалақысы немесе өзге де табысы мөлшерінде айыппұл салуға, не жүз сексен сағаттан екі жүз қырық сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бір жылдан екі жылға дейінгі мерзімге түзеу жұмыстарына тартуға, не алты айға дейінгі мерзімге қамауға алуға жазаланады.
2. Дәл сол әрекеттер:
а) бұрын тұтынушыларды алдағаны үшін сотталған адам жасаған;
б) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе ұйымдасқан топ жасаған;
в) ірі мөлшерде жасалған болса, —
белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып, екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Ескерту. Елеулі мөлшер деп тұтынушыларға келтірілген залал сомасы айлық есептік көрсеткіштің үштен бір бөлігінен асатын алдауды, ал ірі мөлшер деп кемінде үш айлық есептік көрсеткіш мөлшеріндегі залал келтірілген алдауды тану қажет.
Тұтынушыларды алдау қазіргі уақытта сауда саласындағы ең көп таралған қылмыстардың бірі болып табылады. Тұтынушыларды алдау фактілерінің кең таралғанын ескере отырып, Қазақстан Республикасында азаматтардың сапалы қызмет көрсетуге, сапалы өнім алуға деген құқығы барлық жерде және күн сайын аяққа тапталып отырғанын атап өтуге болады. Сауда желілерінің кеңеюі, өнім иесі белгілейтін бағалардың еркіндігі, сауда және қызмет көрсету саласындағы шағын және жеке кәсіпкерліктің көптігі, олардың кейбіреулері көбінесе тек қарапайым кәсіби дағдыларды ғана меңгерген болуы сауда және қызмет көрсету саласы қызметкерлерінің құқыққа қайшы мінез-құлқына түрткі болатын жағымсыз факторлардың болуына және таралуына ықпал етеді.
Тұтынушыларды алдаудың қоғамдық қауіптілігі сауда қатынастарының жоғары маңыздылығымен айқындалады, соның нәтижесінде жәбірленушілерге елеулі зиян келтіріледі.
Осы қылмыстың объектісі сауда және халыққа қызмет көрсету саласында қалыптасатын, сондай-ақ осы саладағы экономикалық субъектілердің қызметін реттейтін және тұтынушылардың құқықтары мен мүдделерін, оның ішінде материалдық мүдделерін қорғайтын тұтыну нарықтарындағы қоғамдық қатынастар болып табылады.
Тұтынушы заңнаманы бұзуға жол бермейтін толыққанды қызмет көрсетілуіне, сондай-ақ өзінің заңды құқықтарының сақталуын талап етуге құқылы. Бұл ретте өз мүдделерін қорғау үшін қойылатын талаптар заңды болуы, яғни Қазақстан Республикасының Конституциясына, соның ішінде Қазақстан Республикасының «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заңына сәйкес келуі тиіс.
Нарық — сұраныс пен ұсыныс нарық үшін тепе-тең жағдайларда болуы тиіс заңды жүйе. Белгілі болғандай, ұсынысты сауда ұйымдары мен фирмалар қамтамасыз етеді, ал сұранысты азаматтар қалыптастырады. Тұтынушыларды алдау халыққа тауар өткізу және қызмет көрсету саласындағы нарықтық қатынастар тәртібін бұзады және оған нұқсан келтіреді.
Тауардың немесе қызметтің тұтынушылық қасиеттері немесе сапасы стандартпен, үлгімен, сипаттамамен, белгіленген жарамдылық мерзімімен айқындалады және қажет болған жағдайда шартта нақтыланатын нормативтік тұрғыдан белгіленген тауардың (қызметтің) сипаттамасын білдіреді. Тауардың (қызметтің) тұтынушылық қасиеттеріне немесе сапасына жарамдылық мерзімі, кепілдік мерзімі, дайындаушының тауарды жөндеу және техникалық қызмет көрсету мүмкіндігін қамтамасыз ету міндеті, тауардың (қызметтің) қауіпсіздігі және тұтынушы үшін маңызды басқа да қасиеттері кіруі мүмкін.
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты Пленумының 1996 жылғы 25 шілдедегі «Соттардың тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңнаманы қолдану тәжірибесі туралы» қаулысында (кейінгі өзгерістері мен толықтыруларын ескере отырып) тауарлар (қызметтер) туралы ақпарат міндетті түрде мыналарды қамтуы тиіс екендігі айтылған: стандарттардың белгілері, тауарлар мен қызметтердің негізгі тұтынушылық қасиеттері туралы мәліметтер, оның ішінде азық-түлік өнімдері бойынша құрамы, салмағы, көлемі, калориялылығы және басқа да мәліметтер; бағасы мен сатып алу шарттары, кепілдік мерзімі, тиімді әрі қауіпсіз пайдалану ережелері мен шарттары, қызмет ету мерзімі және жарамдылық мерзімі, сондай-ақ мерзімдер өткеннен кейін тұтынушының қандай әрекеттер жасауы қажеттігі және мұндай әрекеттерді орындамаудың ықтимал салдары туралы ақпарат, дайындаушының заңды мекенжайы және оның шағымдарды қабылдауға, жөндеу мен технологиялық қызмет көрсетуге уәкілеттік берген ұйымның орналасқан жері.
Тұтынушыға, сондай-ақ міндетті болған жағдайда тауарлар мен қызметтердің сертификатталғаны туралы ақпарат, тауарларды сату, жұмыстарды орындау қағидалары, сондай-ақ тауардың бұрын пайдаланылғаны немесе онда ақаудың жойылғаны туралы ақпарат ұсынылуы тиіс.
Қылмыстың объективтік жағы белсенді әрекеттермен де, әрекетсіздікпен де көрініс табады. Алдау кезіндегі әрекеттер мыналардан көрінеді: өлшеуден алдау, таразыдан алдау, есептен алдау, тауардың (қызметтердің) тұтынушылық қасиеттері немесе сапасы туралы жаңылыстыру немесе тұтынушыларды өзге де алдау. Әрекетсіздік арқылы жасалған алдауға ақшаның қайтарымын бермеу, тұтынушыға тауарлардың қасиеттері мен сапасы туралы мәліметтерді жеткізбеу және т.б. жатқызылуы мүмкін.
Қылмыстық заңның жекелеген нормаларының диспозицияларында алдау қылмыс жасау тәсілі ретінде тікелей көрсетілген (алаяқтық — ҚР ҚК-нің 177-бабы; алдау немесе сенімді теріс пайдалану арқылы мүліктік залал келтіру — ҚР ҚК-нің 182-бабы), ал басқа нормаларда қылмыс жасау тәсілінің алдау болып табылатынын көрсететін әрекеттің нақты белгілері аталған (жалған ақша немесе бағалы қағаздар жасау немесе өткізу — ҚР ҚК-нің 206-бабы). Осы қылмыстардың әрқайсысында алдау қол сұғу объектісінің, себептің немесе мақсаттың сипатына байланысты болатын өзіндік, ерекше белгілерге ие.
Алдау — бұл басқа адамды жаңылыстыру мақсатында, оны белгілі бір қылмыстық нәтижеге қол жеткізу үшін өз еркімен белгілі бір әрекеттер жасауға немесе әрекетсіздікке итермелеу мақсатында, кінәлі адамның нақты жағдайды қасақана бұрмалауы немесе хабарлауға міндетті болған шындықты жасыруы.
Өлшеуден алдау және таразыдан алдау (кем құю, кем өлшеу, кем салу) — тауарларды жасалған шартқа және берілетін тауардың салмағын, көлемін және өзге де сандық көрсеткіштерін айқындайтын белгіленген стандарттарға немесе басқа да талаптарға сәйкес келмейтін мөлшерде беру болып табылады. Өлшеуден алдау кінәлі адамның алдамшы әрекеттері арқылы тұтынушының тауарлар мен қызметтерді аз көлемде алуынан (кем өлшеу, кем құю) көрінеді. Таразыдан алдау кезінде тұтынушыға сатушымен келісілген мөлшерден аз салмақтағы тауар беріледі (жалған өлшеу құралдарын және басқа да өлшеу құралдарын пайдалану). Бұл ретте тауардың сандық көрсеткіштерінің стандарттан немесе шарттан ауытқып өзгертілу тәсілінің маңызы жоқ, мысалы, тауарды алдын ала қаптап өлшеген жағдайларда да осыған жатады.
Есептен алдау (тауарлар мен қызметтердің бағасын дұрыс есептемеу, тұтынушыға ақшаның қайтарымын дұрыс бермеу) — сатушының немесе қызмет көрсетуші тұлғаның тұтынушының хабарынсыз алдын ала келісілген немесе жарияланған бағадан ауытқуы болып табылады. Есептен алдау кезінде алдамшы әрекеттер арқылы сатып алушыдан тауар үшін басқа мөлшердегі төлем алынады (сатып алу сомасын асыра көрсету немесе ақшаның қайтарымын кем беру). Есептен алдауға, сондай-ақ егер тауардың бағасы нормативтік-құқықтық актілермен белгіленіп, тұтынушымен келісім бойынша айқындалмайтын болса, оның бағасын көрінеу дұрыс көрсетпеу, тауарды даналап сату кезінде есептен алдау және т.б. жатқызылуы мүмкін.
Тауардың тұтынушылық қасиеттері немесе сапасы туралы жаңылыстыру — сатып алушының шешім қабылдауына ықпал ету мақсатында көрінеу бұрмаланған ақпарат беру болып табылады. Бұған тауардың белгілі бір қасиеттері, оның шығарылған күні, сорты, шығарылған елі туралы жалған немесе жеткіліксіз толық ақпарат беру, баға тізімін жасыру, баға көрсеткіштерін өзгерту және т.б. жағдайлар жатады. Бұрмалау дегеніміз — тұтынушы алуға тиіс ақпараттың өткізілетін тауардың немесе көрсетілетін қызметтің нақты қасиеттері мен сапасына сәйкес келмеуі (сүт өнімдерін сумен араластыру, бір атаудағы әртүрлі санаттағы өнімдерді араластыру және т.б.). Объективті тұрғыдан алғанда, мұндай ақпарат берілген сәттің өзінде-ақ бұрмаланған болып табылады.
Тұтынушыны өзге де алдау тұтынушыны шарттың өзі үшін маңызды талаптарына қатысты жаңылыстыруға бағытталады, мысалы, тауарды үйге жеткізу, орнату және сатудан кейінгі қызмет көрсету; төменгі сұрыптағы тауарды жоғары сұрыптағы тауардың бағасымен сату, кәдімгі тапсырысты жедел тапсырыс ретінде рәсімдеу және т.б. Өзге де алдауға кінәлі адамның тұтынушыдан сатып алынған тауардың немесе көрсетілген қызметтің құнынан асып түсетін соманы алуға бағытталған кез келген әрекеттері жатады (жалған тауарды сату, нақты орындалған жұмыстардың күрделілігі мен көлемін асыра көрсету, кәдімгі тапсырысты жедел тапсырыс ретінде рәсімдеу, жұмсалған шикізат мөлшерін асыра көрсету және т.б.).
Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты 2004 жылғы 18 маусымдағы «Экономикалық қызмет саласындағы қылмыстарды саралаудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысының 15-тармағында тұтынушыларды алдаған адамдар, егер алдау фактісі оларды анықтауға және жолын кесуге бағытталған бақылау-тексеру іс-шаралары барысында анықталған жағдайда да қылмыстық жауаптылыққа тартылатынын түсіндірген.
Сауда (қызмет көрсету) саласында кәсіпкер ретінде тіркелмеген немесе халыққа қызмет көрсететін сауда және өзге де кәсіпорындарда жұмыс істемейтін, тұтынушыларды алдаған адамдар ҚР ҚК-нің 223-бабында көзделген қылмыстың субъектілері болып табылмайды. Көрсетілген адамдар жасаған тұтынушыларды алдау әрекеттері ҚР ҚК-нің 177-бабы бойынша алаяқтық ретінде саралануы тиіс.
ҚР ҚК-нің 223-бабының 1-бөлігі бойынша қылмыстық жауаптылықтың міндетті шарты тұтынушыларды елеулі мөлшерде алдау болып табылады. Осы бапқа берілген ескертуге сәйкес, тұтынушыға келтірілген залал сомасы айлық есептік көрсеткіштің үштен бір бөлігінен асатын алдау елеулі мөлшердегі алдау деп танылады.
Қылмыстың субъектісі тауарларды өткізетін немесе халыққа қызмет көрсететін ұйымдардың тиісті мәмілелерді толық немесе ішінара жасауға уәкілетті қызметкерлері, сондай-ақ жеке кәсіпкерлер болуы мүмкін. Тиісті рұқсатсыз (лицензиясыз) тауар өткізетін немесе қызмет көрсететін адамдар ҚР ҚК-нің 223-бабы бойынша жауаптылыққа тартылмайды, өйткені олардың әрекеттері ҚР ҚК-нің 190-бабында көзделген «Заңсыз кәсіпкерлік» қылмысының белгілеріне жатады.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өлшеуден алдау немесе басқа да алдамшы әрекеттер арқылы сатып алушыға сатып алған тауарының белгілі бір бөлігін бермейтінін немесе тапсырыс берушіден артық ақша алатынын түсінеді, елеулі залал келтірілетінін алдын ала біледі және соны қалайды.
Тұтынушыларды алдаудың сараланған түрі осы әрекеттің мынадай жағдайларда жасалуы болып табылады: а) бұрын тұтынушыларды алдағаны үшін сотталған адам жасаған; б) адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша немесе ұйымдасқан топ жасаған; в) ірі мөлшерде жасалған.
Кінәлі адам ҚР ҚК-нің 223-бабының 2-бөлігі бойынша тұтынушыларды алдағаны үшін бұрын жасаған қылмысы бойынша сотталғандығы заңда белгіленген тәртіппен алынбаған немесе жойылмаған жағдайда жауаптылыққа тартылады.
Алдын ала сөз байласу бойынша адамдар тобы және ұйымдасқан топ белгілері қылмыстардың алдыңғы құрамдарында қарастырылған (осы тақырып бойынша ҚР ҚК-нің 31-бабының 2 және 3-бөліктеріне түсініктемені қараңыз).
ҚР ҚК-нің 223-бабына берілген ескертуге сәйкес, тұтынушыға кемінде үш айлық есептік көрсеткіш мөлшерінде залал келтірген алдау ірі мөлшердегі алдау деп танылады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2007 жылғы түсініктеме. Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі И.Ш. Борчашвили.
Актінің өзгертілген күні: 02.08.2007
Актінің қабылданған күні: 02.08.2007
Қабылданған орны: ЖОҚ
Актіні қабылдаған орган: 180000000000
Қолданылу өңірі: 100000000000
Нормашығармашылық орган берген нормативтік құқықтық актінің тіркеу нөмірі: 167
Актінің мәртебесі: new
Құқықтық қатынастар саласы: 028000000000
Актінің нысаны: ТҮСІНІКТЕМЕ
Заңдық күші: 1900
Актінің тілі: орыс тілі
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Конституция Заң Кодекс Норматив Жарлық Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер орғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Конвенция Келісімшарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Ережелер Бағдарлама Жарғы Мақала Түсініктеме Қарар Регламент Хаттама Жоба Жолдау
