Кәсіпкерлік еркіндігін теріс пайдалануға жол бермеу
🔷 I. ЖАЛПЫ СИПАТТАМА
Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 11-бабы төмендегі екі қағиданың арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз етеді:
· кәсіпкерлік еркіндігінің кепілдігі (АК 10-бабы, ҚР Конституциясының 26-бабы);· қоғамдық мүддеден туындайтын шектеулер — бәсекелестікті, тұтынушыларды және нарықтың басқа қатысушыларын қорғау.
Бұл норма құқықтарды теріс пайдалануға қарсы бағытталған, яғни кәсіпкерлердің құқықтар мен бостандықтардың мақсатына қайшы келетін әрекеттерін шектейді.
🔹 II. 1-ТАРМАҚ — МОНОПОЛИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БӘСЕКЕГЕ ҚАРСЫ ҚЫЗМЕТКЕ ТЫЙЫМ САЛУ
🔸 Негізгі идея: кәсіпкерлік еркіндігі шексіз емес, ол келесі қажеттіліктермен шектеледі:
· бәсекелестікті сақтау;· тұтынушылардың мүдделерін қорғау;· нарықтағы үстем жағдайды теріс пайдаланудың алдын алу.
📌 Байланысты нормативтік актілер:
· «Бәсекелестік туралы» ҚР Заңы (2023 жылғы 4 желтоқсан);· ҚР Кәсіпкерлік кодексі (6-бөлім);· ҚР Қылмыстық кодексі — 198-бап (үстем жағдайды теріс пайдалану).
📌 Мысал: Сауда желісі нарықта үлкен үлеске ие бола отырып, жергілікті бәсекелестерді ығыстыру мақсатында шалғай аудандарға тауар жеткізуді тоқтатады — бұл заң бұзушылық болып табылады.
🔹 III. 2-ТАРМАҚ — ТЫЙЫМ САЛЫНҒАН НЫСАНДАРДЫ НАҚТЫЛАУ
🔸 1) Үстем жағдайды теріс пайдалану
Мысалы: жасанды тапшылық жасау, тиімсіз шарттарды күштеп таңу, бағаларды негізсіз көтеру.
📌 Мысал: Цемент өндіруші нарықтағы жеткізілім көлемін әдейі азайтып, бағаларды жасанды түрде көтереді — бұл үстем жағдайды теріс пайдалану.
📌 Құқықтық негіз:
· «Бәсекелестік туралы» ҚР Заңы, 63-бап;· ҚР Жоғарғы Сотының 2016 жылғы №2 қаулысы — «Антимонополиялық заңнаманы бұзумен байланысты даулар туралы».
🔸 2) Бәсекеге қарсы келісімдер (картельдер)
Бағаларды келісу, нарықты бөлу, бәсекелестерді жою — нарықты бұзатын сөз байласу нысандары ретінде тыйым салынады.
📌 Мысал: Екі құрылыс компаниясы белгілі бір ауданда тұрғын үй бағасын бірдей деңгейде ұстап тұру туралы келіседі — бұл картельдік келісім.
📌 Байланысты нормалар:
· ҚР Кәсіпкерлік кодексінің 170-бабы — бәсекеге қарсы келісімдер;· ҚР Қылмыстық кодексінің 198-бабы — картель үшін қылмыстық жауаптылық.
🔸 3) Жосықсыз бәсекелестік
Тұтынушыларды жаңылыстыратын, өзгенің тауарын көшіретін немесе іскерлік әдепті бұзатын кез келген әрекеттер.
Негізгі түрлері:
· жаңылыстыратын ақпарат тарату (жалған жарнама);· тауарларды дұрыс емес салыстыру (мысалы, «біз X-тен жақсырақпыз»);· тауардың сыртқы келбетін, қаптамасын көшіру;· бәсекелесті қаралау.
📌 Мысал: Тұрмыстық техника өндірушісі тұтынушыларды жаңылыстыру үшін белгілі брендке ұқсас қаптама мен дизайнды пайдаланады.
📌 Байланысты реттеу:
· «Жарнама туралы» ҚР Заңы (15-бап — жосықсыз жарнама);· ҚР АК 43-тарауы — зияткерлік меншік;· ҚР Жоғарғы Сотының 2014 жылғы №3 қаулысы — «Іскерлік беделді қорғау туралы».
🔷 IV. ХАЛЫҚАРАЛЫҚ ҚҰҚЫҚПЕН ҰҚСАСТЫҚТАР
| Халықаралық акт | Норма | Ұқсастық |
|---|---|---|
| Еуразиялық экономикалық одақ туралы шарт | №18 хаттама (бәсекелестік туралы) | Бәсекеге қарсы келісімдер, үстем жағдайды теріс пайдалану |
| ЕО Директивасы 2006/114/EC | Жосықсыз жарнама туралы | Жалған ақпараттан қорғау |
| Еуропалық адам құқықтары конвенциясының 10-бабы | ЕСПЧ түсіндірмесі | Бәсекелестікті қорғау мақсатында сөз бостандығын шектеу |
| UNCTAD Model Law on Competition (2020) | Нарықтық билікті теріс пайдалануға тыйым салу моделі |
🔷 V. ҰЛТТЫҚ ЗАҢНАМАНЫҢ БАЙЛАНЫСТЫ НОРМАЛАРЫ
| Кодекс/Заң | Бап | Түсіндірме |
|---|---|---|
| ҚР Азаматтық кодексі | 8, 9, 10-баптар | Адалдық, парасаттылық және кәсіпкерлік еркіндігі қағидаттары |
| ҚР Кәсіпкерлік кодексі | 170–180-баптар | Бәсекеге қарсы келісімдер, теріс пайдалану, шаралар |
| «Бәсекелестік туралы» ҚР Заңы | 62–68-баптар | Үстем жағдай, тыйымдар |
| ҚР Қылмыстық кодексі | 198-бап | Картельдік келісім үшін жауаптылық |
| «Жарнама туралы» ҚР Заңы | 14–16-баптар | Жосықсыз жарнама |
🔷 VI. ПРАКТИКАЛЫҚ ЖАҒДАЙЛАР (ҚАЗАҚСТАН)
🔸 1-кейс:Антимонополиялық орган автодилердің әрекетін заң бұзушылық деп таныды: ол көліктерді «қосымша қызметтер үшін үстеме ақысыз» сатудан бас тартқан. Сот бұл әрекетті нарықтық билікті теріс пайдалану деп таныды.
🔸 2-кейс:Күнделікті тұтыну тауарларын өндіруші бәсекелесінің қаптамасын көшіріп алған. Сот мұны сыртқы безендіруді көшіру және тұтынушыны жаңылыстыру деп таныды (ҚР АК 1027-бабы).
🔷 VII. ҚОРЫТЫНДЫ
ҚР Азаматтық кодексінің 11-бабы:
· кәсіпкерлік еркіндігін адал бәсекелестік шеңберімен шектейді;· тұтынушылар мен адал нарық қатысушыларын қорғауға бағытталған;· антимонополиялық саясаттың халықаралық стандарттарына негізделген.
Бұл норма антимонополиялық органдар, соттар және нарықта заңды әрі адал қызмет жүргізуге ұмтылатын кәсіпкерлер үшін маңызды құқықтық құрал болып табылады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
