Тұрғын үйге меншік құқығын қорғауға байланысты өз бетінше салынған құрылысқа құқықты тану туралы талап қоюлар
Өз бетінше салынған құрылысқа құқықты тану туралы талап қою талап қою ісін жүргізу тәртібімен қаралады, өйткені мүдделі тұлға құқық туралы дауды шешу арқылы бұзылған немесе дауланатын құқықты не заңды мүддені қорғау туралы талаппен жүгінеді.
«Тұрғын үйге меншік құқығын қорғауға байланысты дауларды шешудің кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулының 11-тармағында осы мәселе бойынша жан-жақты түсіндірмелер берілген.
Осылайша, өз бетінше салынған құрылысқа құқықты тану туралы талап қоюлар барлық жағдайларда соттарға талап қою тәртібімен беріледі және қаралады.
Соттылық
Азаматтық процестік кодекстің 31-бабының 1-бөлігіне сәйкес жер учаскелеріне, ғимараттарға, үй-жайларға, құрылыстарға, жермен берік байланыстағы басқа да объектілерге (жылжымайтын мүлікке) және өзге де объектілерге құқықтар туралы талап қоюлар осы объектілер орналасқан жер бойынша беріледі.
Яғни, өз бетінше салынған құрылысқа меншік құқығын тануға байланысты даулар даулы жылжымайтын мүлік объектісі аумақтық орналасқан жер бойынша қаралады.
Егер іс бойынша тараптардың бірі азамат болса, мұндай талап қоюлар аудандық соттарда қаралады.
Іс тараптары заңды тұлға құрмай жеке кәсіпкерлік қызметті жүзеге асыратын жеке тұлғалар және заңды тұлғалар болған жағдайларда, талап Азаматтық процестік кодекстің 27-бабының 1-бөлігіне сәйкес мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттардың соттылығына жатады.
Іске қатысушы тұлғалар шеңбері
Өз бетінше салынған құрылысқа меншік құқығын тану туралы талап қоюлар соттарда талап қою ісін жүргізу тәртібімен қаралады және жергілікті атқарушы органға беріледі. Мұндай істер бойынша жауапкер ретінде жергілікті атқарушы органды басқаратын тиісті әкімшілік-аумақтық бірліктің әкімдері қатысуға тиіс. Даудың санатына қарай мұндай талап қоюлар жер учаскесінің меншік иесіне немесе құрылыс салушыға (өз бетінше құрылыс салған тұлғаға) қойылуы мүмкін.
Соттар өз бетінше салынған құрылыс мердігерлік ұйымдар арқылы жүзеге асырылған жағдайда, өз бетінше құрылыс кімнің тапсырмасы бойынша салынған болса, сол тапсырыс беруші жауапкер болып табылатынын назарда ұстауы тиіс.
Әрбір нақты жағдайда істі дұрыс шешу үшін қатысуы қажет үшінші тұлғалардың құрамы талап қоюшы талаптарының нысанасы мен негіздерінің мазмұнына, жауапкердің қарсылықтарына және қолданылуға жататын заңдарға қарай сотпен айқындалады.
Іс бойынша қабылданған шешім осы тұлғалардың құқықтары мен міндеттерінің көлеміне әсер етуі мүмкін екенін ескеру қажет.
Мемлекеттік баж
Салық кодексінің 607-бабына сәйкес мемлекеттік баж уәкілетті мемлекеттік органдар немесе лауазымды адамдар заңдық маңызы бар іс-әрекеттер жасағаны және (немесе) құжаттар бергені үшін алынатын міндетті төлем болып табылады.
Азаматтық процестік кодекстің 149-бабына сәйкес талап қою арызына мемлекеттік баждың төленгенін растайтын құжат қоса беріледі.
Азаматтық процестік кодекстің 104-бабы 1-бөлігінің 11) тармақшасында жылжымайтын мүлік объектілеріне меншік құқығы туралы талап қоюларда талап қою бағасы талап қою берілген күнгі осындай объектілердің орналасқан жеріндегі нарықтық құнымен айқындалатыны көзделген.
Өз бетінше салынған құрылыстарға меншік құқығы туралы азаматтық-құқықтық даулар бағалануға жататын мүліктік сипаттағы талаптарға жатады. Даулы объект материалдық сипатқа ие және ақшалай мәнде құны бар, сондықтан оның талап қою бағасы нарықтық құны бойынша айқындалады.
Салық кодексінің 610-бабы 1-тармағының 1) тармақшасына сәйкес, егер осы тармақта өзгеше белгіленбесе, мүліктік сипаттағы талап қою арыздарынан мемлекеттік баж жеке тұлғалардан талап қою сомасының 1 пайызы, заңды тұлғалардан 3 пайызы мөлшерінде алынады.
Өз бетінше салынған құрылысқа меншік құқығын тану туралы талап қою берілген кезде мемлекеттік баж мүліктің құнын негізге ала отырып төленуге тиіс және талап қою арызына оның нарықтық құнын растайтын құжаттар (бағалау туралы есеп, жылжымайтын мүліктің нарықтық құны туралы ақпараттық анықтамалар) қоса беріледі.
Азаматтық процестік кодекстің 109-бабы 1-бөлігінің сот шығыстарын шешім пайдасына шығарылған тараптың пайдасына өндіру арқылы бөлу туралы қағидалары өз бетінше салынған құрылысқа меншік құқығын тану туралы жергілікті атқарушы органға қойылған талап қоюлар жөніндегі істер санатына қолданылмайды және соттар мемлекеттік бажды төлеуге жұмсалған шығыстарды жергілікті атқарушы органдардан талап қоюшылардың пайдасына өндірмеуге тиіс.
Бұл ретте талап қоюшы өз құқықтарын сот арқылы қорғау тәсілін өзі таңдағанын, ал мұндай істер бойынша жауапкер талап қоюшының материалдық құқықтарын бұзбайтынын басшылыққа алған жөн. Бұған дейін Жоғарғы Сот осы мәселеге қатысты түсіндірмелер берген, оның ішінде «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулыда да көрсетілген.
Аталған түсіндірмелер өңірлердің сот практикасын қорыту материалдарында көрініс тапқан, бұл олардың сот практикасында кеңінен қолданылатынын және соттардың осы мәселе бойынша қиындықтарға тап болмайтынын көрсетуі мүмкін.
Сонымен қатар, соттардың жылжымайтын мүлік объектісінің нарықтық құны бағаланбастан немесе жылжымайтын мүлікті бағалау туралы есептің тек титулдық парағы болған кезде талап қоюларды іс жүргізуге қабылдап, істерді қараған жағдайлары кездеседі. Бұл ретте бағалау есебінің зерттеу бөлімі, яғни зерттеу объектісіне қатысты қолданылған тәсілдер мен әдістерді, сипаттамаларды, техникалық және конструктивтік сипаттамаларды және басқа да мәліметтерді қамтитын бөлігі іс материалдарында болмаған.
Материалдық құқық нормаларын қолдану практикасы
Азаматтық процестік кодекстің 23-бабына сәйкес, егер заңға сәйкес бұзылған немесе дауланатын құқықтарды, бостандықтар мен заңды мүдделерді қорғау өзге тәртіппен жүзеге асырылмаса, соттар азаматтық сот ісін жүргізу тәртібімен оларды қорғау туралы істерді қарайды және шешеді.
Сот тәртібімен өз бетінше салынған құрылысқа меншік құқығын тану – сотқа жүгінген тұлғаға өзіне байланысты емес қандай да бір себептермен қала құрылысы қызметіне байланысты қатынастарды және жерді пайдалану жөніндегі қатынастарды реттейтін нормативтік құқықтық актілерде белгіленген тәртіппен жаңадан салынған немесе реконструкцияланған жылжымайтын мүлік объектісіне құқық белгілейтін құжаттарды алу мүмкіндігінен айырылған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін құқықты қорғаудың ерекше тәсілі болып табылады.
Мұндай талап қою жаңа жылжымайтын мүлік объектісіне құқықтарды тіркеуді жеңілдету, жаңа жылжымайтын заттарды жасауға және оларды азаматтық айналымға енгізуге рұқсат беру тәртібін көздейтін арнайы заңнаманың нормаларын айналып өту мақсатында қолданылмайды.
Сәулет қызметі туралы заңға сәйкес объектілерді және олардың кешендерін салу (қайта жаңғырту, қалпына келтіру, кеңейту, техникалық қайта жарақтандыру, жаңғырту, күрделі жөндеу) елді мекеннің бас жоспарының (немесе тұрғындарының саны бес мың адамға дейінгі елді мекендерді дамыту мен салудың оны алмастыратын схемасының) негізінде орындалған, белгіленген тәртіппен бекітілген егжей-тегжейлі жоспарлау жобаларына, құрылыс салу жобасына сәйкес әзірленген жобалық (жобалау-сметалық) құжаттама бойынша (бұдан әрі – ЖСҚ) жүзеге асырылады.
Заңның 63-бабы 1-тармағына сәйкес жаңа ғимараттар мен құрылыстардың, олардың кешендерінің құрылыс ЖСҚ-сы объектінің орналасқан жерінің қала құрылыстық негіздемесін, құрылысты жүргізу және құрылысы аяқталған объектіні пайдалануға беру үшін қажетті көлемдегі экономикалық, сәулеттік, көлемдік-жоспарлау, функционалдық, технологиялық, конструктивтік, инженерлік, табиғатты қорғау, энергия үнемдеу және өзге де шешімдерді қамтуға тиіс.
Заңның 73-бабының 2 және 4-тармақтарында салынған объектіні қабылдау және пайдалануға беру тапсырыс беруші тарапынан оның бекітілген жобаға сәйкес толық дайын болған кезде және сәйкестік туралы декларация, құрылыс-монтаждау жұмыстарының сапасы туралы, сондай-ақ орындалған жұмыстардың бекітілген жобаға сәйкестігі туралы қорытындылар болған жағдайда жүргізілетіні көзделген.
Бұл ретте салынған объектінің толық дайындығы құрылыс салуды ұйымдастыру және құрылыс саласындағы рұқсат беру рәсімдерінен өту қағидаларына сәйкес айқындалады. Салынған объектіні пайдалануға қабылдау актімен ресімделеді. Салынған объектіні пайдалануға қабылдау актісі бекітілуге жатады. Қабылдау актісін бекітуді тапсырыс беруші жүзеге асырады. Объектіні пайдалануға қабылдау актісіне қол қойылған күн оның бекітілген күні және объектінің пайдалануға берілген күні болып есептеледі.
Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрінің 2017 жылғы 13 желтоқсандағы №867 бұйрығымен меншік иесінің салынған объектіні өз бетінше пайдалануға қабылдау қағидалары, сондай-ақ қабылдау актісінің нысандары бекітілген.
Осылайша, Заңның ережелеріне сәйкес жер учаскесінің меншік иелері құрылысы аяқталған тұрғын үйді пайдалануға қабылдауды өз бетінше жүзеге асырады. Салынған құрылысқа құқықтарды тіркеуге салынған объектіні пайдалануға қабылдау туралы акт негіз болып табылады.
Салынған объектіні меншік иесінің өз бетінше пайдалануға қабылдау тәртібі, сондай-ақ салынған объектіні пайдалануға қабылдау актісінің нысаны сәулет, қала құрылысы және құрылыс істері жөніндегі уәкілетті органдармен бекітіледі. Салынған объектіні меншік иесінің өз бетінше пайдалануға қабылдау актісі сәулет, қала құрылысы және құрылыс саласындағы функцияларды жүзеге асыратын жергілікті атқарушы органдарда міндетті есепке алынуға жатады.
Жоғарыда айтылғандардан өз бетінше салынған құрылыстың иесі Заңның 9-тарауында көзделген тәртіппен сәулет, қала құрылысы және құрылыс саласындағы уәкілетті органдарға жүгінуге тиіс екені туындайды.
Сәулет, қала құрылысы және құрылыс саласындағы уәкілетті орган құрылыстың белгіленген қала құрылысы, құрылыс нормалары мен қағидаларына сәйкестігін растайтын техникалық құжаттаманы беруден бас тартқан жағдайда, құрылыс иесі мемлекеттік органдардың әрекеттеріне (әрекетсіздігіне) Қазақстан Республикасының Әкімшілік рәсімдік-процестік кодексінде көзделген тәртіппен дау айту туралы талаппен сотқа жүгінуге құқылы.
Соттар негізінен өз шешімдерін Азаматтық кодекстің 244-бабында қамтылған нормаға сүйене отырып, талап қоюшы ұсынған тұрғын үй құрылысының сенімділігі мен орнықтылығына жүргізілген техникалық тексеруге және өз бетінше салынған құрылысқа меншік құқығын танудың өзге мүмкіндігінің жоқтығына сілтеме жасай отырып дәлелдейді.
Сонымен бірге, даудың болмауына байланысты мұндай істер сотта қаралуға жатпайды.
Нормативтік-құқықтық база
Өз бетінше салынған құрылысқа құқықты тануды реттейтін және осы санаттағы істерді қарау кезінде қолданылуға жататын негізгі нормативтік құқықтық актілер мыналар болып табылады:
- Қазақстан Республикасының Конституциясы;
- Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (бұдан әрі – АК);
- Қазақстан Республикасының Азаматтық процестік кодексі (бұдан әрі – АПК);
- Қазақстан Республикасының Жер кодексі (бұдан әрі – Жер кодексі);
- «Қазақстан Республикасындағы сәулет, қала құрылысы және құрылыс қызметі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – Сәулет қызметі туралы заң);
- «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару және өзін-өзі басқару туралы» Қазақстан Республикасының Заңы (бұдан әрі – Жергілікті басқару туралы заң);
- Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі (бұдан әрі – ӘҚБтК);
- «Салық және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» Қазақстан Республикасының Кодексі (Салық кодексі) (бұдан әрі – Салық кодексі);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1999 жылғы 9 шілдедегі №10 «Тұрғын үйге меншік құқығы туралы заңнаманы қолданудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – «Тұрғын үйге меншік құқығы туралы заңнаманы қолданудың кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулы);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 16 шілдедегі №5 «Тұрғын үйге меншік құқығын қорғауға байланысты дауларды шешудің кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – «Тұрғын үйге меншік құқығын қорғауға байланысты дауларды шешудің кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулы);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2007 жылғы 16 шілдедегі №6 «Соттардың жер заңнамасын қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – «Соттардың жер заңнамасын қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулы);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2006 жылғы 25 желтоқсандағы №9 «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – «Қазақстан Республикасы соттарының азаматтық істер бойынша сот шығыстары туралы заңнаманы қолдануы туралы» нормативтік қаулы);
- Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 2009 жылғы 29 маусымдағы №5 «Соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулысы (бұдан әрі – «Соттардың мұрагерлік туралы заңнаманы қолдануының кейбір мәселелері туралы» нормативтік қаулы);
- Қазақстан Республикасы Ұлттық экономика министрінің 2015 жылғы 30 қарашадағы №750 бұйрығымен бекітілген Құрылыс салуды ұйымдастыру және құрылыс саласындағы рұқсат беру рәсімдерінен өту қағидалары (бұдан әрі – Құрылыс салуды ұйымдастыру қағидалары);
- сәулет, қала құрылысы және құрылыс саласындағы қатынастарды реттейтін Қазақстан Республикасының құрылыс нормалары мен қағидалары (ҚР ҚНжЕ).
Дауларды қарау кезінде тиісті құқықтық қатынастар туындаған кезде қолданыста болған нормативтік құқықтық актілер қолданылуға жатады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
