Заңды тұлға ұғымы
📘 1. Баптың жалпы сипаттамасы
Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 33-бабы заңды тұлға ұғымын бекітіп, оны азаматтық құқықтың дербес субъектісі ретінде айқындайды. Заңды тұлға мүлікке, құқық қабілеттілігіне, іс жүргізудегі дербестікке және ұйымдастырушылық құрылымға ие болады.
📌 Бұл — азаматтық заңнаманың базалық нормаларының бірі, онсыз мүліктік айналымды, кәсіпкерлікті және шаруашылық субъектілерінің қызметін жүзеге асыру мүмкін емес.
⚖️ 2. Заңды тұлға: белгілері
ҚР АК 33-бабының 1-бөлігіне сәйкес, заңды тұлға келесі белгілердің жиынтығына ие болуы тиіс:
🔹 1. Оқшауланған мүлік
Заңды тұлғаның мүлкі болуы мүмкін:
· меншік құқығында; немесе· шаруашылық жүргізу құқығында (мемлекеттік кәсіпорындар үшін); немесе· жедел басқару құқығында (қазыналық кәсіпорындар, бюджеттік ұйымдар үшін).
📌 Бұл мүлік қатысушылардың немесе мемлекеттің мүлкінен оқшауланған болып табылады және мүліктік дербестікті қамтамасыз етеді.
🔹 2. Дербес мүліктік жауапкершілік
Заңды тұлға:
· өз міндеттемелері бойынша дербес жауап береді;· қатысушылар (құрылтайшылар) оның борыштары бойынша жауап бермейді(заңда тікелей көзделген жағдайларды қоспағанда — мысалы, ҚР АК 94-бабы).
🔹 3. Құқық қабілеттілігі
Заңды тұлға:
· құқықтар мен міндеттерді иеленуге және жүзеге асыруға;· шарттар жасасуға;· сотта талапкер немесе жауапкер болуға;· іскерлік беделге, фирмалық атауға байланысты жеке мүліктік емес құқықтарға ие болуға құқылы.
🔹 4. Ұйымдастырушылық құрылымның болуы
Заңды тұлға:
· ЖШС, АҚ, толық серіктестік, шаруа қожалығы және т.б. нысандарда(ҚР АК 34–41-баптары);· жарғысы, басқару органдары, заңды мекенжайы және деректемелері болуы тиіс.
🔹 5. Дербес баланс немесе смета
Заңды тұлға міндетті түрде:
· мүлік пен міндеттемелердің есебін жүргізуге;· коммерциялық ұйымдар — баланс,· коммерциялық емес ұйымдар — смета жасауға міндетті.
📎 3. 2-бөлім: Заңды тұлғаның мөрі
«Заңды тұлғаның өз атауы бар мөрі болады...»
🔹 Жалпы ережелер:
· Заңды тұлғаның толық атауы көрсетілген мөрі болуы тиіс;· Мөр құжаттардың ресмилігін және қолдардың заңдылығын растайды.
🔹 Ерекшелік:
· Жеке кәсіпкерлік субъектілері(мысалы, жеке кәсіпкерлер немесе ЖШС нысанындағы микрокәсіпорындар)заңда өзгеше көзделмесе, мөрді пайдаланбауы мүмкін.
📌 Алайда кейбір жағдайларда(банктік құжаттар, нотариаттық сенімхаттар, мемлекеттік сатып алу)шағын кәсіпкерлік субъектілері үшін де мөр міндетті түрде талап етіледі.
📚 4. Байланысты нормалар
| Норма | Мазмұны |
|---|---|
| ҚР АК, 34–41-баптар | Заңды тұлғалардың түрлері мен құқық қабілеттілігі |
| «Заңды тұлғаларды мемлекеттік тіркеу туралы» ҚР Заңы | Тіркеу тәртібі, атауы, органдары |
| Салық кодексі, 10, 217-баптар | Салықтық есепке қою, есептілік нысандары |
| «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» ҚР Заңы | Баланс жүргізу |
| «Жеке кәсіпкерлік туралы» ҚР Заңы | ШОБ субъектілерінің ерекшеліктері |
🧾 5. Сот тәжірибесінен мысалдар
🔹 1-мысал: Алматы, 2022 жыл
ЖШС жеткізу шарты бойынша жеткізушіге талап арыз берді. Жауапкер талапкердің мөрі жоқ екенін алға тартып, шартты жарамсыз деп тануды сұрады.📜 Сот заңнамадағы өзгерістерге сәйкес шағын бизнес субъектілері мөрді қолданбауға құқылы екенін көрсетті. Мәміле жарамды деп танылды.
🔹 2-мысал: Қарағанды, 2021 жыл
Мемлекеттік кәсіпорын ретінде тіркелген АҚ шаруашылық жүргізу құқығындағы мүлікті үшінші тұлғаға берді.📜 Сот жедел басқару құқығындағы мүлікті иеліктен шығару меншік иесінің (мемлекеттің) рұқсатын талап ететінін көрсетіп, мәмілені жарамсыз деп таныды.
🌍 6. Халықаралық тәсілдер
✅ UNIDROIT халықаралық коммерциялық шарттар қағидаттары (ПУНИДРУА):
· Заңды тұлғаны халықаралық айналымның дербес қатысушысы ретінде таниды;· шарт жасасу, мүлікке иелік ету және арбитражға қатысу мүмкіндігін мойындайды.
✅ ЮНСИТРАЛ-дың заңды тұлғалар туралы Үлгілік заңы:
· Заңды тұлғаны тану мына негіздерге сүйенетінін белгілейді:o құқықтық оқшауланғандық;o мүліктік дербестік;o тіркеу сипаты.
🧠 7. Маңызды құқықтық қорытындылар
| Сұрақ | Жауап |
|---|---|
| Заңды тұлға тіркеусіз өмір сүре ала ма? | ❌ Жоқ. Тек мемлекеттік тіркеуден кейін (ҚР АК 42-бап) |
| Мөр міндетті ме? | ✅ Әдетте иә, бірақ жеке кәсіпкерлік субъектілері мөрсіз бола алады |
| Құрылтайшы заңды тұлғаның борышы үшін жауап бере ме? | ❌ Тек ерекше жағдайларда (мысалы, кінәлі банкроттық — ҚР АК 94-бап) |
| Коммерциялық емес ұйым заңды тұлға бола ала ма? | ✅ Иә, егер ҚР АК 33-бабының талаптарына сай болса |
✅ 8. Қорытынды
ҚР Азаматтық кодексінің 33-бабы қазақстандық құқықтағы заңды тұлғаға іргелі анықтама беріп, мыналарды белгілейді:
· дербес субъектінің белгілерін;· мүліктік оқшаулануды;· құқық қабілеттілігі мен іс жүргізудегі дербестікті;· мөр мен құжат айналымына қойылатын талаптарды.
🔹 Бұл бап — заңды тұлғаларға, олардың тіркелуіне, құқық қабілеттілігі мен жауапкершілігіне қатысты барлық нормаларды қолданудың негізі болып табылады.
Назар аударыңыз!
«Заң және Құқық» адвокаттық кеңсесі, бұл құжаттың жалпылама екендігіне және нақты сіздің жағдайыңыздың талаптарына сәйкес келмеуі мүмкіндігіне көңіл бөлуіңізді сұрайды. Біздің заңгерлер сіздің нақты жағдайыңызға сәйкес келетін кез келген құқықтық құжатты әзірлеп көмектесуге дайын.
Қосымша ақпарат алу үшін Заңгер/Адвокат телефонына хабарласуыңызға болады: +7 (708) 971-78-58; +7 (700) 978 5755, +7 (700) 978 5085.
Адвокат Алматы Заңгер Қорғаушы Заң қызметі Құқық қорғау Құқықтық қөмек Заңгерлік кеңсе Азаматтық істері Қылмыстық істері Әкімшілік істері Арбитраж даулары Заңгерлік кеңес Заңгер Адвокаттық кеңсе Қазақстан Қорғаушы Заң компаниясы
