Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 377-бабына түсініктеме. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қызметіне кедергі жасау
1. Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің өз өкілеттіктерін жүзеге асыруына кедергі жасау мақсатында оның қызметіне қандай да бір нысанда араласу –
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не екі жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Дәл сол әрекетті өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған адам –
үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға, белгілі бір лауазымдарды атқару немесе белгілі бір қызметпен айналысу құқығынан үш жылға дейінгі мерзімге айыра отырып немесе онсыз жазаланады.
Елдегі заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайту мәселелерінде Қазақстан Республикасының Конституциясын құқықтық қорғауға маңызды рөл беріледі. Конституцияны құқықтық қорғау деп Конституцияның барлық нормаларының орындалуын және конституциялық заңдылық режимінің қатаң сақталуын қамтамасыз ететін заңдық құралдардың жиынтығы түсініледі. Республика аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін орган Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі болып табылады.
Конституцияның 71-бабына сәйкес Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі өкілеттік мерзімі алты жылды құрайтын жеті мүшеден тұрады. Республиканың бұрынғы президенттері құқық бойынша Конституциялық Кеңестің өмір бойғы мүшелері болып табылады.
Конституциялық Кеңестің Төрағасын Республика Президенті тағайындайды және дауыстар тең бөлінген жағдайда оның дауысы шешуші болып табылады. Конституциялық Кеңестің екі мүшесін Республика Президенті, Конституциялық Кеңестің екі мүшесін тиісінше Сенат пен Мәжіліс тағайындайды. Конституциялық Кеңес мүшелерінің жартысы әрбір үш жыл сайын жаңартылып отырады. Конституциялық Кеңестің Төрағасы мен мүшелері өз өкілеттіктерінің мерзімі ішінде Парламенттің келісімінсіз, қылмыс үстінде ұсталған немесе ауыр қылмыстар жасаған жағдайларды қоспағанда, қамауға алынбайды, күштеп әкелінбейді, сот тәртібімен салынатын әкімшілік жазалау шараларына тартылмайды, қылмыстық жауаптылыққа тартылмайды.
Конституциялық Кеңестің ұйымдастырылуы мен қызметі конституциялық заңмен реттеледі.
Қарастырылып отырған қылмыстың қоғамдық қауіптілігі оның Республика аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға кепілдік беретін Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қызметіне қол сұғуында. Бұл ретте Конституциялық Кеңес мүшелерінің беделіне, олардың тәуелсіздігі мен дербестігіне нұқсан келтіріледі.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың объектісі Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қызметін қамтамасыз ететін қоғамдық қатынастар болып табылады.
ҚК-нің 377-бабында көзделген қылмыстың объективтік жағы Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің өз өкілеттіктерін жүзеге асыруына кедергі жасау мақсатында оның қызметіне қандай да бір нысанда араласудан көрінеді.
Қазақстан Конституциялық Кеңесінің мәртебесі 1995 жылғы 29 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 1-бабында айқындалған: «Конституциялық Кеңес Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында Конституцияның үстемдігін қамтамасыз ететін мемлекеттік орган ретінде: 1) өз өкілеттіктерін жүзеге асыру кезінде мемлекеттік органдардан, ұйымдардан, лауазымды адамдар мен азаматтардан тәуелсіз және дербес болады, тек Республика Конституциясына ғана бағынады және саяси әрі өзге де себептерді басшылыққа ала алмайды; 2) Республика Конституциясы мен осы Конституциялық заңды басшылыққа ала отырып, соттардың немесе басқа мемлекеттік органдардың құзыретіне кіретін мәселелерді барлық жағдайларда анықтау мен зерттеуден тартыну арқылы өз өкілеттіктерін жүзеге асырады».
Конституциялық Кеңестің қызметіне араласу – бұл Конституциялық Кеңестің қызметіне оның жұмысының барысын өзгерту, яғни оның қалыпты жұмысына кедергі келтіру немесе жұмысын бұзу мақсатында қатысу.
Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қызметіне араласу әртүрлі нысандарда көрініс табуы мүмкін. Мысалы, осы органның құзыретіне жатпайтын қандай да бір мәселелерді қарау жөнінде нұсқаулар беру, Конституциялық Кеңестің Төрағасы мен мүшелерінен өз өкілеттіктерін жүзеге асыру мәселелері бойынша заңсыз есеп талап ету, Кеңес мүшелеріне қысым көрсету немесе оларға өзге де қандай да бір ықпал ету, Конституциялық Кеңестің Конституцияда бекітілген адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні жою және қолданбау туралы түпкілікті шешіміне ықпал етуге әрекет жасау.
Мәселен, Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі Конституцияның 72-бабына сәйкес «... Қазақстан Республикасы Президентінің, Сенат Төрағасының, Мәжіліс Төрағасының, Парламент депутаттары жалпы санының кемінде бестен бір бөлігінің, Премьер-Министрдің өтініші бойынша: 1) Республика Президентін, Парламент депутаттарын сайлау және республикалық референдум өткізу кезінде дау туған жағдайда сайлаудың дұрыс өткізілгені туралы мәселені шешеді; 2) Парламент қабылдаған заңдарды Президент қол қойғанға дейін олардың Республика Конституциясына сәйкестігін қарайды; 2-1) Парламент пен оның Палаталары қабылдаған қаулылардың Республика Конституциясына сәйкестігін қарайды; 3) Республиканың халықаралық шарттарын ратификацияланғанға дейін олардың Конституцияға сәйкестігін қарайды; 4) Конституция нормаларына ресми түсіндірме береді; 5) Конституцияның 47-бабының 1 және 2-тармақтарында көзделген жағдайларда қорытындылар береді», сондай-ақ «Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» Қазақстан Республикасы Конституциялық заңының 17-бабы 3-тармағының 2) тармақшасына сәйкес Республика Президентін қызметінен мерзімінен бұрын босату туралы Парламент шешім қабылдағанға дейін, Республика Президентін қызметінен кетіру туралы түпкілікті шешім қабылдағанға дейін белгіленген конституциялық рәсімдердің сақталғаны туралы қорытынды береді.
Конституциялық Кеңес Республика Президентінің қолданысқа енгізілген заңның немесе өзге де құқықтық актінің Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі туралы өтініштерін, сондай-ақ сот Конституцияда бекітілген адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіретін, қолданылуға жататын заңды немесе өзге де нормативтік құқықтық актіні байқаса, осы актіні конституциялық емес деп тану туралы соттардың өтініштерін қарайды (Конституцияның 44-бабының 10-1) тармақшасы және 78-бабы).
Конституциялық іс жүргізу практикасын қорыту нәтижелері бойынша жыл сайын Парламентке Республикадағы конституциялық заңдылықтың жай-күйі туралы жолдау жібереді.
Сондай-ақ Конституциялық Кеңес өз құзыреті шегінде барлық мемлекеттік органдардан, ұйымдардан құжаттарды, материалдарды және өзге де ақпаратты сұратуға және алуға, сондай-ақ белгіленген тәртіппен мамандарды сараптамалық және ғылыми-консультациялық жұмыстарға тартуға құқылы; Конституциялық Кеңестің Төрағасы мен мүшелерінің өкілеттіктерін тоқтата тұру туралы өтінішхат береді.
ҚК-нің 377-бабында көзделген қылмыс құрамы құрылымы бойынша формальды болып табылады, сондықтан адамды қылмыстық жауаптылыққа тарту үшін қандай да бір жағымсыз салдардың туындауы талап етілмейді, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қызметіне қандай да бір нысанда араласу фактісінің өзі жеткілікті.
Түсіндіріліп отырған қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адам өзінің құқыққа қайшы әрекеттері арқылы Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қызметіне заңсыз араласып отырғанын сезінеді және мұны қалайды.
Қарастырылып отырған әрекеттің міндетті субъективтік белгісі (арнайы мақсаты) – Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің өз өкілеттіктерін жүзеге асыруына кедергі жасау болып табылады.
Кедергі жасау дегеніміз – Конституциялық Кеңес Конституцияда және «Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» Қазақстан Республикасының Конституциялық заңында белгіленген тәртіппен және шектерде өз қызметін толық немесе ішінара жүзеге асыра алмайтын жағдай туғызатын құқыққа қайшы әрекеттерді немесе әрекетсіздікті қасақана жасау, яғни оны Конституция мен жоғарыда аталған Конституциялық заңда берілген мүмкіндіктерінен (өкілеттіктерінен) айыру.
Мотивтер әртүрлі болуы мүмкін және жаза тағайындау кезінде ескерілуге тиіс.
Қылмыстың субъектісі – 16 жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 377-бабының 2-бөлігі Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің өз өкілеттіктерін жүзеге асыруына кедергі жасау мақсатында оның қызметіне қандай да бір нысанда өзінің қызмет бабын пайдалана отырып араласқаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілейді.
Адамның өзінің қызмет бабын пайдалану фактісін анықтау үшін осы адамның мәртебесі, оның өкілеттіктері қандай нормативтік құжатта бекітілгенін және оларды құқыққа қайшы пайдаланудың неден көрініс тапқанын айқындау қажет.
Талдап отырған қылмыс құрамы тұрғысынан қызмет бабын пайдалану деп кінәлі адамның өз қызмет бабын пайдалана отырып, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесінің қызметіне араласуын түсіну керек. Мысалы, лауазымды адам өзінің байланыстарын пайдалана отырып, осы адамның немесе ол өкілдік ететін басқа адамдардың мүддесі үшін конституциялық іс жүргізу бойынша Конституциялық Кеңестің түпкілікті шешіміне ықпал ету мақсатында Конституциялық Кеңес мүшесімен байланысқа түседі.
ҚК-нің 377-бабының 1-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы онша ауыр емес қылмыстарға жатады.
ҚК-нің 377-бабының 2-бөлігінде көзделген әрекет ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, ҚР Конституциялық Кеңесі мен ҚР Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, ҚР Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері Исидор Шамилович Борчашвилиден.
Конституция Заң Кодекс Норматив Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгері Заңгерлік қызмет Заңгерлік консультация Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
