Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 435-бабына түсініктеме. Адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау, сондай-ақ жеке және заңды тұлғаларға заң көмегін көрсету жөніндегі адвокаттар мен өзге де тұлғалардың заңды қызметіне кедергі жасау
1. Адвокаттар мен өзге де тұлғалардың қылмыстық процесте адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі заңды қызметіне, сол сияқты жеке және заңды тұлғаларға заң көмегін көрсетуіне кедергі жасау не осындай қызметтің дербестігі мен тәуелсіздігін өзгеше бұзу, егер бұл әрекеттер адамның және азаматтың құқықтарына, бостандықтарына немесе заңды мүдделеріне, заңды тұлғалардың құқықтарына немесе заңды мүдделеріне, қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірсе, —
екі мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не сегіз жүз сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не үш жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
2. Осы баптың бірінші бөлігінде көзделген әрекеттерді адам өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасаған болса, —
үш мың айлық есептік көрсеткішке дейінгі мөлшерде айыппұл салуға не сол мөлшерде түзеу жұмыстарына, не бір мың сағатқа дейінгі мерзімге қоғамдық жұмыстарға тартуға, не бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығын шектеуге, не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.
Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 66-бабының 1-бөлігіне сәйкес қорғаушы — заңда белгіленген тәртіппен қорғауға құқығы бар куәгердің, күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның, ақталған адамның құқықтары мен мүдделерін қорғауды жүзеге асыратын және оларға қылмыстық іс бойынша іс жүргізу кезінде заң көмегін көрсететін тұлға.
Қорғаушы ретінде адвокат қатысады. Адвокат қылмыстық процеске қорғаушы ретінде қатысқан кезде онымен қатар қорғауға құқығы бар куәгердің, күдіктінің, айыпталушының, сотталушының, сотталған адамның, ақталған адамның жазбаша өтініші бойынша олардың қорғауын мына тұлғалардың бірі жүзеге асыра алады: жұбайы (зайыбы) немесе жақын туысы, қорғаншысы, қамқоршысы не қамқорлығында немесе асырауында қорғауындағы адам тұрған ұйымның өкілі. Шетелдік адвокаттар Қазақстан Республикасының тиісті мемлекетпен өзара негізде жасасқан халықаралық шартында көзделген жағдайда, заңнамада айқындалатын тәртіппен іске қорғаушы ретінде қатысуға жіберіледі (ҚПК-нің 66-бабының 2-бөлігі).
«Адвокаттық қызмет және заң көмегі туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 20-бабына сәйкес заң көмегі өз құзыреті шегінде мына тұлғалармен көрсетіледі: 1) мемлекеттік органдармен; 2) адвокаттармен, нотариустармен, жеке сот орындаушыларымен, заң консультанттарымен; 3) заң консультанттары палаталарында міндетті мүшелікке негізделген, заң көмегін көрсететін тұлғалардың коммерциялық емес ұйымдарының құрамында тұрмайтын, заң көмегін көрсететін жеке тұлғалармен.
Кедергі жасау — адвокаттың және қылмыстық процесте қорғауды жүзеге асыратын басқа да тұлғалардың, сондай-ақ қылмыстық істер бойынша өзге де заң көмегін көрсететін тұлғалардың қызметіне қарсы әрекет жасау, олардың қызметіне әртүрлі кедергілер келтіру.
Дербестік пен тәуелсіздікті өзгеше бұзу адвокаттар мен жеке және заңды тұлғаларға заң көмегін көрсететін өзге де тұлғалардың қызметіне әртүрлі жолмен араласу, ҚПК-де көзделген қорғаушының құқықтарын шектеу арқылы жүзеге асырылуы мүмкін.
Осы қылмыстың бар екенін тану үшін адвокаттар мен өзге де тұлғалардың адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі заңды қызметіне тек қылмыстық процесс шеңберінде кедергі жасалуы қажет. Аталған тұлғалардың заңсыз қызметіне кедергі жасау қылмыстық әрекет болып танылмайды. Сондай-ақ аталған тұлғалардың азаматтық процестегі, әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша, еңбек, отбасылық, тұрғын үй және басқа да даулар бойынша заңды қызметіне кедергі жасау осы қылмыстың құрамын құрамайды.
Құрылымы бойынша талданып отырған қылмыс материалдық құрамға жатады. Қылмыс адамның және азаматтың құқықтарына, бостандықтарына немесе заңды мүдделеріне, заңды тұлғалардың құқықтарына немесе заңды мүдделеріне, қоғамның немесе мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделеріне елеулі зиян келтірілген сәттен бастап аяқталған болып есептеледі.
ҚК-нің 3-бабының 14) тармағына сәйкес түсіндіріліп отырған бапқа қатысты елеулі зиян деп адамның және азаматтың конституциялық құқықтары мен бостандықтарының, ұйымдардың құқықтары мен заңды мүдделерінің, қоғам мен мемлекеттің заңмен қорғалатын мүдделерінің бұзылуын; елеулі залал келтіруді; жәбірленуші тұлғаның қиын өмірлік жағдайға тап болуын; ұйымдардың немесе мемлекеттік органдардың қалыпты жұмысының бұзылуын, сондай-ақ адамды қылмыстық жауаптылыққа заңсыз тартуды, заңсыз соттауды, қылмыстық іс бойынша әділетсіз қаулы шығаруды және келтірілген зиянның елеулілігін көрсететін өзге де салдарларды тану қажет.
Қылмыстың субъективтік жағы тікелей қасақаналықпен сипатталады. Кінәлі адвокаттар мен өзге де тұлғалардың қылмыстық процесте адамның және азаматтың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін қорғау жөніндегі заңды қызметіне, сол сияқты жеке және заңды тұлғаларға заң көмегін көрсетуіне кедергі келтіретінін не осындай қызметтің дербестігі мен тәуелсіздігін өзгеше бұзатынын түсінеді, жеке және заңды тұлғалардың, қоғамның немесе мемлекеттің құқықтарына, бостандықтары мен заңды мүдделеріне елеулі зиян келуін алдын ала болжайды және осындай кедергі жасауды жүзеге асыруды қалайды.
ҚК-нің 435-бабының 1-бөлігінде көзделген қылмыстың субъектісі жалпы субъект болып табылады, яғни он алты жасқа толған, есі дұрыс жеке тұлға.
ҚК-нің 435-бабының 2-бөлігі осы баптың 1-бөлігінде көзделген әрекеттерді адамның өзінің қызмет бабын пайдалана отырып жасағаны үшін қылмыстық жауаптылық белгілейді.
Қызмет бабын пайдалану мемлекеттік органдардағы, жергілікті өзін-өзі басқару органдарындағы атқаратын лауазымына байланысты адамға берілген функцияларды, құқықтар мен міндеттерді жүзеге асыруды көздейді.
ҚК-нің 435-бабының 1 және 2-бөліктерінде көзделген әрекеттер ауырлығы орташа қылмыстарға жатады.
Ескерту: Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 435-бабының екінші тармағындағы сөйлем бастапқы мәтінде «не сол мерзімге бас бостандығынан айыруға» деген сөздерге дейін ғана берілген. Бұл жер бастапқы мәтіндегідей толықтырылмай сақталды. Сондай-ақ қорғаушының анықтамасындағы «нрав» деген айқын қате «прав» деп түзетілді.
**Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексіне 2021 жылғы түсініктеме авторы — Исидор Шамилұлы Борчашвили, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, заң ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Ұлттық жаратылыстану ғылымдары академиясының академигі, Қазақстан Республикасы Конституциялық Кеңесі мен Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестердің мүшесі, Қазақстан Республикасы Қауіпсіздік Кеңесі жанындағы құқық қорғау жүйесін реформалау жөніндегі жұмыс тобының мүшесі, Қазақстан Республикасы ІІМ-нің еңбек сіңірген қызметкері.
Конституция Заң Кодекс Нормативтік акт Указ Бұйрық Шешім Қаулы Адвокат Алматы Заңгер Заңгерлік қызмет Заңгерлік кеңес беру Азаматтық Қылмыстық Әкімшілік істер мен даулар Қорғау Арбитраждық Қазақстан заң компаниясы Адвокаттық кеңсе Сот істері Декларация Жарлық Бұйрық Қаулы Шешім Баяндама Қорытынды Өтініш Қорытынды Конвенция Шарт Меморандум Әдістеме Нормалар Нота Қағидалар Бағдарлама Жарғы Хартия Бап Түсініктеме Резолюция Регламент Хаттама Жоба Бағдарлама Қағидалар Жолдаулар
